Angola

De Wikipedio
Salti al navigilo Irez a serchilo
Angola
República de Angola
Flag of Angola.svg Emblem of Angola.svg
Standardo di Angola Blazono di Angola
Nacionala himno:
Angola Avante!
LocationAngola.svg
Urbi:
Chefurbo: Luanda
· Habitanti: 2 819 000 (2001)
Precipua urbo: Luanda
Lingui:
Oficala lingui: Portugalana
Guvernerio:
Tipo: Republiko
· Prezidanto: João Manuel Lourenço
Surfaco: (23ma granda)
· Totala: 1 246 700 km²
· Aquo: neglijebla %
Habitanti: (45[1]ma granda)
· Totala: 25 789 024[2] (2014)
· Denseso di habitantaro: 20,6 hab./km²
Plusa informi:
Valuto: Kwanza
Veho-latero: sinistre, dextre
ISO: AO
AGO
024
Reto-domeno: .ao*
Precipua religio: kristanismo (94%)
Oficala retosituo: http://www.angola.gov.ao


Angola jacas en centr-westala Afrika. Lu havas kom vicini Demokratial Republiko Kongo norde, Zambia este, e Namibia sude. Weste jacas l'oceano Atlantiko.

Angola havas anke l'enklavo Kabinda inter Demokratial Republiko Kongo e Republiko Kongo.

La nomo Angola venas de la titulo Ngola, qua esis la titulo di la suvereni dil rejio Ndongo.

Bazala fakti pri Angola.

Historio[redaktar | redaktar fonto]

 Precipua artiklo: Historio di Angola

L'unesma habitanti di la nuna Angola esis populi Khoisan, qui esis chaseri e kolekteri e vivis dispersita. Pos la yaro 1000 eventis la granda migrado di bantua populi tra Afrika. La populi Khoisan intermariajis kun le Bantui, o migris adsude. Kelka mikra grupi Khoisan duras existar sude di Angola, proxim la frontieri kun Botswana e Namibia.

Ultre chaso e kolekto, Bantui anke praktikis agrokultivo. Li probable venis de ula loko inter la nuna Sudan e Kamerun. La maxim konocata bantua rejio esis la Rejio Kongo, qua okupis la nuna nordwesto di Angola.

Portugalani renkontras la habitanti dil rejio Kongo.

En 1482 arivis Portugalana floto komandata da Diogo Cão. To esis l'unesma kontakto di bantui kun Europani. Portugalani establisis diplomacala relati kun la Rejio Kongo en 1483. Luanda fondesis en 1575 da Paulo de Novais.

De 1580 til 1640, quale l'altra kolonii di Portugal, la regiono divenis parto de la Hispana imperio. En 1641 la Nederlandani okupis Luanda, qua rikonquestesis dal Portugalani erste en 1648. Pose, la Portugalani komencis militala kampanio kontre la rejii Kongo e Ndongo, qui parvinkesis en 1671.

La konfero di Berlin di 1884-1885 establisis la frontieri inter l'Europana kolonii en Afrika. Pos 1891, Angola divenis oficale teritorio di Portugal, kun l'exakta determino di lua frontierala limiti kun Britaniana teritorii.

Soldati di FNLA en 1973.

Ye la 4ma di februaro 1961 komencis milito pri la nedependo di Angola, en qua tri grupi - la Fronto Nacionala por la Liberigo di Angola (FLNA), la Populala Movado por la Nedependo di Angola (MPLA, lore kun ideologio Marxista), e la Nacional Uniono por la Kompleta Nedependo di Angola (UNITA), e anke la Fronto pri la Libereso dil enklavo di Kabinda (FLEC) - luktis kontre Portugalana trupi, qui recevis militala helpo de Sudafrika. La milito duris til 1974 e produktis mili de mortinti e la fugo di mili de refujanti vers Portugal.

Angola divenis nedependanta de Portugal ye la 11ma di novembro 1975. Lua unesma prezidanto esis Agostinho Neto. Pos la nedependantesko eventis 26-yara interna milito,qua ruinigis la stato e la habitantaro. Preske 1 milion personi mortis pro l'interna milito, qua finis erste pos la morto di Jonas Savimbi, chefo dil politikala grupo UNITA. Pos paco-procedi, UNITA divenis la precipua partiso dil opozantaro.

Quankam la politikala situaciono pluboneskis, la prezidanto José Eduardo dos Santos refuzis institucar regulala politikala procedo. Inter la grava problemi di la lando esas la granda quanto di subtera torpedi, qui duras viktimigar personi til nun, e la militeto en Kabinda.

Politiko[redaktar | redaktar fonto]

La Nacional Asemblitaro di Angola.
La prezidanto João Manuel Lourenço.

Angola esas prezidantala republiko. La nuna prezidanto, João Manuel Lourenço, asumis la povo en 2017, pos 38-yara administrado da José Eduardo dos Santos. La nuna konstituco di Angola aprobesis ye la 27ma di januaro 2010, ed extingis la direta elekti prezidantala: segun ol, la prezidanto e la viceprezidanto dil partiso vinkoza en la general elekti automatale divenos, rispektive, la prezidanto e la viceprezidanto di la lando. En Angola, la prezidanto havas anke kelka legifala povi e propozas la membri de la Supra Tribunalo di lando. Anke la guberniestri di la 18 provinci propozesas dal prezidanto. Do, fakte, la legala principo pri la partigo di povi esas abolisita.[3]

La Nacional Asemblitaro (Assembleia Nacional, la parlamento di Angola) havas unika chambro kun 220 membri, de qui 130 elektesas proporcionale a la voto-nombro recevata da singla partiso, e 90 elektesas da lokala asemblitari di la provinci. Ne existas senato.

La prezidanto di la republiko indikas la membri di la Supra Tribunalo di Angola. Nur 12 ek la 140 municipi di Angola havas lokala tribunali.

Geografio[redaktar | redaktar fonto]

Topografiala mapo di Angola.
Fluvio Kwanza proxim Dondo.

Angola esas la 23ma maxim vasta lando del mondo. Lua frontieri es longa de 5 198 km: 2 511 km kun Demokratial Republiko Kongo, 201 km kun Republiko Kongo, 1 376 km kun Namibia e 1 110 km kun Zambia. Lua litoro es longa de 1 600 km, de nordo til sudo. La maxim alta monto esas Monte Moco, kun 2 620 metri de altitudo.

Fluvio Zambezi e multa enfluanti di fluvio Kongo naskas en Angola. Fluvio Kwanza, longa de 960 km, esas la maxim longa fluvio nur Angolana. Fluvio Kwango, longa de 1770 km, naskas en Angola e debushas an fluvio Kasai, qua esas enfluanto di fluvio Kongo.

La klimato di Angola esas tropikala kun du sezoni: la sika eventas de mayo til oktobro, kontre ke la pluvoza eventas de novembro til aprilo. An la centrala platajo la mezavalora yarala temperaturo esas 19°C. Sude di la lando ed an la litoro til Luanda, la klimato esas mi-arida, kun granda termala amplitudi, pro la proximezo di dezerto Kalahari.

Politikala subdividuro[redaktar | redaktar fonto]

Mapo di Angola kun lua 18 provinci.

Angola havas 18 provinci

  1. Bengo (Caxito)
  2. Benguela (Benguela)
  3. Bie (Kuito)
  4. Cabinda (Cabinda)
  5. Cuando Cubango (Menongue)
  6. Kwanza Norte (N'Dalantando)
  7. Kwanza Sul (Sumbre)
  8. Cunene (Ondijiva)
  9. Huambo (Huambo)
  10. Huila (Lubango)
  11. Luanda (Luanda)
  12. Lunda Norte (Lucapa)
  13. Lunda Sul (Saurimo)
  14. Malange (Malanje)
  15. Moxico (Luena)
  16. Namibe (Namibe)
  17. Uige (Uige)
  18. Zaire (M'Banza Kongo)

Ekonomio[redaktar | redaktar fonto]

 Precipua artiklo: Ekonomio di Angola

Angola havas granda jaceyi di petrolo, diamanti ed altra minerali. L'agrokultivo afektesis serioze pro l'interna milito, ma juis rekupero depos 2002. Pos la nedependantesko la lando perdis entrenita laboro-povo de Portugalana origino. Tamen, dum recenta yari, ol recevis granda nombro di entraprezisti Portugalana.

De 2001 til 2010, la TNP di Angola kreskis mezavalore 11,1% omnayare, quo reprezentas la maxim granda mezavalora kresko en la mondo dum ta epoko.

Demografio[redaktar | redaktar fonto]

Etniala mapo di Angola, en 1970.
Demografio di Angola, 1960 til 2010.

Segun statistiki de The World Factbook por 2017, Angola havis 30 355 880 habitanti. La maxim multa (37%) esas del etnio Ovibundo, 25% esas Kimbundu, 13% esas Bakongo, 2% esas mestici, 1% esas Europani, e 22% esas de altra etnii.[1] Pos 2003, plu kam 400 mil enmigranti de Kongo ekpulsesis de Angola.[4] Segun statistiki de 2013, 258 920 Chiniani rezidis en Angola, de qui la maxim multi esis tempala enmigranti.[5] Segun statistiki de The World Factbook por 2018, la fertileso-proporciono di Angola esas 6,09 filii po muliero, la 2ma maxim alta del mondo.[1]

L'oficala linguo di la lando esas Portugalana, qua parolesas da 71% de la habitantaro. La lingui lokala maxim parolata esas Umbundu (23%), Kikongo (8,2%), Kimbundu (7,8%), Chokwe (6,5%), Nhaneca (3,4%), Nganguela (3,1%), Fiote (2,4%), Kwanhama (2,1%), Luvale (1%) ed altri (3,4%), segun statistiki de 2014.[1] La habitanti qui parolas la Portugalana maxim-multa-kaze esas bilingua.

La religio kun maxima nombro de adepti (41,1% de la habitantaro segun la demografiala kontado di 2014) esas katolikismo. Protestanti esas 38,1%, kontre ke 8,6% praktikas altra religii e 12,3% deklaris havar nula religio.[1]

Cirkume 28% de la habitantaro di Angolana habitas lua chef-urbo, Luanda.


La maxim granda urbi di [[{{{lando}}}]] ([[(sen informo pri dato)]]) La maxim granda urbi di Angola ((sen informo pri dato))
Rango Nomo Provinco Regiono Habitantaro Rango Nomo Provinco Regiono Habitantaro
1ma Luanda [[{{{provinco1}}}]] [[{{{regiono1}}}]] 2 776 125 11ma [[{{{nomo11}}}]] [[{{{provinco11}}}]] [[{{{regiono1}}}]] {{{hab11}}}
2ma Huambo [[{{{provinco2}}}]] [[{{{regiono2}}}]] 226 177 12ma [[{{{nomo12}}}]] [[{{{provinco12}}}]] [[{{{regiono12}}}]] {{{hab12}}}
3ma Lobito [[{{{provinco3}}}]] [[{{{regiono3}}}]] 207 957 13ma [[{{{nomo13}}}]] [[{{{provinco13}}}]] [[{{{regiono13}}}]] {{{hab13}}}
4ma Benguela [[{{{provinco4}}}]] [[{{{regiono4}}}]] 151 235 14ma [[{{{nomo14}}}]] [[{{{provinco14}}}]] [[{{{regiono14}}}]] {{{hab14}}}
5ma Lucapa [[{{{provinco5}}}]] [[{{{regiono5}}}]] 125 751 15ma [[{{{nomo15}}}]] [[{{{provinco15}}}]] [[{{{regiono15}}}]] {{{hab15}}}
6ma Kuito [[{{{provinco6}}}]] [[{{{regiono6}}}]] 113 624 16ma [[{{{nomo16}}}]] [[{{{provinco16}}}]] [[{{{regiono16}}}]] {{{hab16}}}
7ma Lubango [[{{{provinco7}}}]] [[{{{regiono7}}}]] 102 541 17ma [[{{{nomo17}}}]] [[{{{provinco17}}}]] [[{{{regiono17}}}]] {{{hab17}}}
8ma Malanje [[{{{provinco8}}}]] [[{{{regiono8}}}]] 87 047 18ma [[{{{nomo18}}}]] [[{{{provinco18}}}]] [[{{{regiono18}}}]] {{{hab18}}}
9ma Moçâmedes [[{{{provinco9}}}]] [[{{{regiono9}}}]] 80 150 19ma [[{{{nomo19}}}]] [[{{{provinco19}}}]] [[{{{regiono19}}}]] {{{hab19}}}
10ma Soyo [[{{{provinco10}}}]] [[{{{regiono10}}}]] 67 553 20ma [[{{{nomo20}}}]] [[{{{provinco20}}}]] [[{{{regiono20}}}]] {{{hab20}}}
Luanda Skyline - Angola 2015.jpg
Luanda
Cenral Square, Huambo.Angola - panoramio.jpg
Huambo
[[Arkivo:{{{imajo3}}}|170px]]
Lobito
[[Arkivo:{{{imajo4}}}|170px]]
Benguela
Fonto: Wikipedia en l'Angla


Kulturo[redaktar | redaktar fonto]

tradicionala danso en vilajo di provinco Namibe.

Quale en altra Afrikana landi, existas multa stili di danso tradicionala en Angola. Tamen, la multa yarcenti di koloniigo adportis kulturala influi de Portugal, Brazilia, Angola e Kabo Verda a la lando. La karnavalo adportesis dal Portugalani, mixesis kun lokala dansi, muzikal instrumenti e tradicioni, e nun eventas en omna provinci. En Luanda e Benguela eventas karnavalo-paradi kun influi da la karnavalo di Brazilia.[6] Nun la maxim populara ritmi esas semba, kuduro e kizomba.

La literaturo di Angola skribesas precipue en la Portugalana linguo, quankam existas multa lokala idiomi. Agostinho Neto, l'unesma prezidanto di la lando, esis anke konocata poeto. Altra importanta nomi esas Viriato da Cruz, Antonio Jacinto, Óscar Bento Ribas, Ana Paula Ribeiro Tavares, Mario Antonio, José Eduardo Agualusa, Arlindo Barbeitos, Henrique Abranches, Pepetela, Botelho de Vasconcelos, Luandino Vieira ed Ondjaki, nun la maxim konocata skriptisto Angolana. En 2006 Luandino Vieira recevis la Premio Camões, pri literaturo en Portugalana linguo, ma refuzis ol.

Existas plura muzikala ritmi kun granda populareso en Angola, exemple kuduro, zouk, semba, merengue, kilapanda, rebita e kizomba, nun la maxim populara jenro. La muzikala grupo Buraka Som Sistema e la kantisto Dog Murras esas la maxim konocata en la jenro kuduro.

Admiranti di la futbalo-esquado Angolana en Köln, 2006.

Pos sua nedependantesko, Angola konkursis 7-foye en l'Olimpiala Ludi, ma nulatempe ganis irga medalio. En 2006 la lando unesmafoye partoprenis la Mondala Kupo di Futbalo. Basketbalo, handbalo, futbalo e salono-futbalo esas la maxim populara sporti en la lando.

Referi[redaktar | redaktar fonto]

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 Africa::Angola - The World Factbook. CIA. URL vidita ye la 16ma di novembro 2018.
  2. Lançamento dos resultados definitivos do Censo 2014. INE. URL vidita ye la 8ma di januaro 2019.
  3. Jorge Miranda, "A constituição de Angola de 2010", O Direito (Lisboa), nº 142, 2010
  4. Calls for Angola to Investigate Abuse of Congolese Migrants. Inter Press Service. URL vidita ye la 21ma di mayo 2012.
  5. Chinese 'gangsters' repatriated from Angola. Daily Telegraph. URL vidita ye la 26ma di oktobro 2013.
  6. Conheça o Carnaval de Angola. TV Brasil. URL vidita ye la 8ma di januaro 2019.


Nedependanta stati en Afrika
Aljeria | Angola | Benin | Botswana | Burkina Faso | Burundi | Centrafrika | Chad | Demokratial Republiko Kongo | Djibuti | Egiptia | Equatorala Guinea | Eritrea | Etiopia | Gabon | Gambia | Ghana | Guinea | Guinea Bisau | Ivora Rivo | Kabo Verda | Kamerun | Kenia | Komori | Kongo | Lesotho | Liberia | Libia | Madagaskar | Malawi | Mali | Maroko | Maurico | Mauritania | Mozambik | Namibia | Nigeria | Nijer | Ruanda | Sao Tome e Principe | Senegal | Sierra Leone | Seycheli | Somalia | Sudafrika | Sudan | Sud-Sudan | Swazilando | Tanzania | Tunizia | Togo | Uganda | Zambia | Zimbabwe
Dependanta teritorii
Ceuta | Kanarii | Madeira | Melilla | Westala Sahara | Mayotte | Reunion | Sokotra
Nedependi ne agnoskata
Somalilando | Puntlando