Etiopia

De Wikipedio
Salti al navigilo Irez a serchilo
Federala Republiko di Etiopia
የኢትዮጵያ ፌዴራላዊ ዲሞክራሲያዊ ሪፐብሊክ
Ityop'iya Federalawi Demokrasiyawi Ripeblik
Jamhuuriyadda Dimuqraadiga Federaalka Itoobiya
Flag of Ethiopia.svg Emblem of Ethiopia.svg
Standardo di Federala Republiko di Etiopia Blazono di Federala Republiko di Etiopia
Nacionala himno:
Wodefit Gesgeshi, Widd Innat Ityopp'ya
Ethiopia in its region.svg
Urbi:
Chefurbo: Addis Ababa
· Habitanti: 2,57 milioni (2001)
Precipua urbo: Addis Ababa
Lingui:
Oficala lingui: Amhara
Guvernerio:
Tipo: Republiko
· Prezidanto: Sahle-Work Zewde
· Chefministro: Abiy Ahmed Ali
Surfaco: (27ma granda)
· Totala: 1 104 300 km²
· Aquo: 0,7 %
Habitanti: (14ma granda)
· Totala: 102 403 196[1] (2016)
· Denseso di habitantaro: 92,7 hab./km²
Plusa informi:
Valuto: Birr
Veho-latero: dextre
ISO: ET
ETH
231
Reto-domeno: .et*
Precipua religio: kristanismo 57,7%, Islamo 30,4%


Etiopia, longa formo Federala Republiko di Etiopia, l'anciena Abisinia, esas lando senlitora en estal Afrika. Lu havas kom vicini Eritrea norde, Djibuti nord-este, Somalia este, Kenia sude, e Sudan e Sud-Sudan weste. Kun plu kam 100 milion habitanti, ol esas la maxim populoza senlitora lando de la mondo.

Bazala fakti pri Etiopia.

Historio[redaktar | redaktar fonto]

 Precipua artiklo: Historio di Etiopia

En Etiopia trovesis la maxim anciena skeleti konocata di Homo sapiens: Homo sapiens idaltu vivis en Etiopia cirkume 160 mil yari ante nun. Tamen, la maxim anciena restaji pri hominido trovita en Etiopia - de la speco Ardipithicus ramidus - evas de 4,2 milion yari ante nun. La hominida speco maxim konocata esas l'Australopithecus afarensis: la skeleto di Lucy trovesis en la valo Awash, la yaro 1974.

Segun kelka linguisti, l'unesma populi qui parolis Afro-Aziala lingui arivis en la regiono dum Neolitiko. Lua probabla urheimat (loko di origino) esis sive la valo di Nilo, sive Proxim-Oriento. Altra linguisti propozas ke l'Afro-Aziana lingui developis unesmafoye en la Korno di Afrika.

Dum la 8ma yarcento aK, la rejio konocata kom D'mt establisesis en nord-Etiopia ed Eritrea. Lua chefurbo esis la nuna urbeto Yeha. Kelka historiisti konsideras D'mt kom Afrikana rejio, dum ke kelk altri konsideras ol mixo di Semita populi (rejio di Saba) kun Afrikani.

En 316 Greka misionero Meropius navigis alonge la litoro e, kun Frumentus, introduktis kristanismo en la regiono L'unesma kontakti kun Mohamedani komencis en 614, kande lora rejulo di Aksum, Aṣḥama ibn Abjar, shirmis Mohamedani enmigranti. Segun kelka historiisti, Ashama e la rejulo Armah de Aksum esis la sama persono.

De la komenco dil 12ma yarcento til la fino dil 13ma yarcento la regiono guvernesis dal dinastio Zagwe. Dum la 15ma yarcento komencis kontakti inter Etiopia ed Europana nacioni, quale montras letro de Henry la 4ma di Anglia al imperiestro di Abisinia. De 1529 til 1543, Portugalani sendis expediciono ad Etiopia por helpar en milito kontre Mohamedani de etnii Somali ed Afar, suportita dal Otoman imperio.

Dum la 20ma yarcento rejo Haile Selassie la 1ma komencis modernigar Etiopia - nur interuptita dum l'okupeso Italiana, de 1936 til 1941. Britaniana ed Etiopiana soldati liberis Etiopia en 1941 dum la Duesma mondomilito.

Haile Selassie la 1ma revokesis de la povo en 1974, da Marxista militisti. La komunista-rejimo subisis diversa rebelesi, sikeso en granda skalo, e problemi kun refujinti. En 1977 Somalia atakis Etiopia dum la milito di Ogaden, ma Etiopia, helpita da Sovietia, Kuba e Sud-Yemen, vinkis la milito. Kun la fino di Sovietia, la marxista-rejimo vinkesis en 1991. La provinco Eritrea divenis nedependanta 2 yari pose.

Politiko[redaktar | redaktar fonto]

Nuna chefministro Abiy Ahmed Ali
Kunsido dil Parlamento Etiopiana en 2011.

Etiopia esas federala e parlamentala republiko. La chefo di stato esas la prezidanto, qua elektesas da la Domo di Reprezentanti dil Populo por 6-yara periodo. Nune esas Sahle-Work Zewde. La chefo di guvernerio esas la chefministro, qua elektesas dal parlamento. Nune esas Abiy Ahmed Ali.

La parlamento havas 2 chambri: Konsilantaro di Federuro, kun 110 membri, e Domo di Reprezentanti dil Populo (Yehizbtewekayoch Mekir Bet), kun 547 membri. L'unesma parlamentala e regionala baloto eventis en 1995.

Nuna konstituco adoptesis en 1994. Segun ol, la judiciala povo esas nedependanta de exekutiva e legifala povo.

Geografio[redaktar | redaktar fonto]

Mapo di Etiopia.

Etiopia esas la 27ma maxim vasta lando del mondo. Granda parto di la lando jacas an la nomizita "korno di Afrika". La lando esas ekologiale e geografiale diversa. La Granda Valo di Rift trairas la lando sud-weste til nord-weste, ed esas cirkondata per basa tereni kovrata per stepi e mi-dezerti. La lago Tana, norde de la lando, esas la fonto di la Blua Nilo. Ol havas multa endemika speci, nome la babuino gelada, la sovaja kapro walia e la volfo Etiopiana.

L'altitudo influas la klimato di multa regioni. En l'alta montoza regioni la temperaturi esas plu milda kam en la basa regioni an la sama latitudo. Granda parto di la lando jacas inter 2.000 e 2.500 metri di altitudo. Exemple Addis Ababa, kun mezavalora altitudo di 2.400 metri, jacanta proxim la monto Entoto. La dominacanta klimato di la lando esas la tropikala monsono.

La precipua fluvii di la lando esas Abbay (Blua Nilo), Atbara (Nigra Nilo), Jubba (qua debushas an l'Indiana Oceano tra Somalia), Shebelle, Awash e Sobat.

Ekonomio[redaktar | redaktar fonto]

 Precipua artiklo: Ekonomio di Etiopia

Etiopia esas un ek la maxim povra landi de la mondo. Agrokultivo reprezentas preske 41% di la TNP. Kafeo esas la precipua produkturo por exportaco.

Demografio[redaktar | redaktar fonto]

Ortodoxa sacerdoti dansas dum Timtak (Epifanio).
Moskeo en Abala, stato Afar.

Segun statistiki de The World Factbook por julio 2018, Etiopia havis 108 386 391 habitanti. La maxim multa (34,4%) esas Oromo. Amhara esas 27%, Somali esas 6,2%, Tigrinya esas 6,1%, Sidama esas 4%, Gurage esas 2,5¨%, Welaita esas 2,3%, Hadiya esas 1,7%, Afar esas 1,7%, Gedeo esas 1,3%, Silte esas 1,3%, Kefficho esas 1,2%, altri esas 8,8%.[2]

L'oficala linguo di la lando esas Oromo, parolata da 33,8%, Amhara, parolata da 29,3%, Somaliana, parolata da 6,2%, e Tigrinya, parolata da 5,9%. Altra lingui esas Sidamo (4%), Wolaytta (2,2%), Gurage (2%), Afar (oficala en la stato Afar e parolata da 1,7% de la habitantaro), ed altri. L'Angla esas la stranjera linguo maxim docata en la skoli. L'Araba anke esas parolata e docata.

La religio kun maxima nombro di adepti esas Ortodoxa Etiopiana, por 43,5% de la habitantaro. Mohamedani esas 33,9%, Protestanti esas 18,5%, tradicionala religii praktikesas da 2,7%¨, 0,7% esas katoliki, e 0,6% praktikis altra religii en 2007.[2]

Lua maxim populoza urbo esas la chefurbo, Addis Ababa, kun plu kam 2,5 milioni habitanti. Altra importanta urbi esas Dire Dawa e Nazret.

Kulturo[redaktar | redaktar fonto]

Etiopiana habitantaro parolas 84 lingui. La precipua esas Amhara (oficala), Oromo e Tigrinya.

Kristanismo esas la precipua religio di la lando. Kristani reprezentas 61,6% de omna habitanti, dum ke Islamani reprezentas 32,8%.

Referi[redaktar | redaktar fonto]

  1. World Population Prospects 2017. Unionita Nacioni.
  2. 2,0 2,1 Africa::Ethiopia - The World Factbook. CIA. URL vidita ye la 7ma di marto 2019.
Commons
Commons havas kontenajo relatante a:



Nedependanta stati en Afrika
Aljeria | Angola | Benin | Botswana | Burkina Faso | Burundi | Centrafrika | Chad | Demokratial Republiko Kongo | Djibuti | Egiptia | Equatorala Guinea | Eritrea | Etiopia | Gabon | Gambia | Ghana | Guinea | Guinea Bisau | Ivora Rivo | Kabo Verda | Kamerun | Kenia | Komori | Kongo | Lesotho | Liberia | Libia | Madagaskar | Malawi | Mali | Maroko | Maurico | Mauritania | Mozambik | Namibia | Nigeria | Nijer | Ruanda | Sao Tome e Principe | Senegal | Sierra Leone | Seycheli | Somalia | Sudafrika | Sudan | Sud-Sudan | Swazilando | Tanzania | Tunizia | Togo | Uganda | Zambia | Zimbabwe
Dependanta teritorii
Ceuta | Kanarii | Madeira | Melilla | Westala Sahara | Mayotte | Reunion | Sokotra
Nedependi ne agnoskata
Somalilando | Puntlando