Chad

De Wikipedio
Irez ad: pilotado, serchez
Chad
République du Tchad
جمهورية تشاد
Jumhuriyat Tashad
Flag of Chad.svg Coat of arms of Chad.svg
Flago di Chad Blazono di Chad
Nacionala himno:
La Tchadienne
LocationChad.svg
Urbi:
Chefurbo: N'Djamena
· Habitanti: 993 442 (2009)
Precipua urbo: N'Djamena
Lingui:
Oficala lingui: Franca, Araba
Guvernerio:
Tipi: Republiko
· Prezidanto: Idriss Déby Itno
· Chefa ministro: Kalzeubet Pahimi Deubet
Surfaco: (21ma granda)
· Totala: 1 284 000 km²
· Aquo: 1,9 %
Habitanti: (74ma granda)
· Totala: 13 670 084[1] (2009)
· Denseso di habitantaro: 8 hab./km²
Pluse informi:
Valuto: Franko CFA di Central Afrika
Veho-latero: dextre
ISO: TD
TCD
148
Reto-domeno: .td*
Precipua religio: islamo, 59,1%


Chad esas lando qua jacas en centr-Afrika. Lua vicina landi esas Libia norde, Sudan este, Centrafrika sude, Kamerun e Nijer sudweste, e Nigeria weste.

Bazala fakti pri Chad.

Historio[redaktar | redaktar fonto]

 Precipua artiklo: Historio di Chad

Dum la 7ma yarmilo ante Kristo, homi establisis su en la nuna regiono di Borkou-Ennedi-Tibesti, an la nordo di Chad. La habitantaro di la regiono kreskis rapide. Gradope la regiono divenis "krucovoyo di civilizesi". Un ek ta civilizesi esis la populo Sao, qua existis de cirkume la 6ma yarcento aK til la 15ma yarcento. Dum la 9ma yarcento aparis l'imperio Kanem-Bornu, qua gradope dominacis la regiono. Dum la 11ma yarcento, rejulo Humai ibn Salamna konvertis su al islamo.

Grupo di militeri de Kanem-Bornu.

L'imperio Kanem-Bornu existis til la 19ma yarcento. En 1808 militeri de raso Fulani konquestis Ngazargamu. Bornu duris existir, ma la dinastio Sayfawa finis en 1846, e l'imperio Bornu desaparis en 1893.

Franci penetris en la regiono di nuna Chad unesmafoye en 1891. Ye la 22ma di aprilo 1900 eventis la batalio di Kousseri, decidiganta por l'okupeso dil teritorio. En 1920 Franci prenis kompleta kontrolo di Chad, qua divenis parto de l'Afrika Equatorala Franca. La regiono havis poka importo por Francia, e furnisis precipue kruda kotono e ne-experta laboristaro por verkar en lua plu produktiva sudala kolonii.

Dum la Duesma mondomilito, Chad esis l'unesma Franca kolonio qua unigis su a la westala federiti pos la vinkeso di Francia. Dum l'administro di Félix Éboué, l'unesma nigra administristo di un Franca kolonio, Chadana trupi atakis la forci dil Axo en Libia, ube li kaptis l'oaziso di Kufra.

Pos la milito, lokala partisi komencis developar su en Chad. Un di ta partisi, Parti Progressiste Tchadien - PPT ("progresanta partiso di Chad"), plu radikala, defensis la nedependo di lando. Pos refer-voto pri teritoriala autonomeso en 28 di septembro 1958, Franca Equatoral Afrika esis dissolvita, e lua 4 teritorii kompozanti (Kongo Brazzaville, Gabon, Centrafrika e Chad divenis autonoma membri di Franca komuneso, en 28 di novembro sam yaro. Fine, en 11 di agosto 1960 Chad divenis nedependanta de Francia. François Tombalbaye esis lua unesma prezidanto.

Tombalbaye divenis autoritatema prezidanto qua desfidis demokratio. En 1962 ilu proskriptis omna politikala partisi, ecepte PPT. Il traktis rude lua enemiki, sive reala od imaginita, e plenigis karceri kun lua opozinti. En 1965 Islamala grupi komencis interna milito qua duris til 1979 kande la chef-urbo N'djamena konquestesis. Ye la 13ma di aprilo 1975 eventis stato-stroko, e Tombalbaye asasinesis da militisti. Ilu remplasesis per uniono di militisti komandita da Noël Milarew Odingar, qua guvernis til 1978. Odingar remplasesis dal generalo Félix Malloum, qua guvernis til la 23ma di marto 1979.

En 1979 rebela grupi konquestis Ndjamena, e centrala guvernerio di Félix Malloum krulis. Goukouni Oueddei divenis provizora chefo di stato. En novembro 1979 la "transitala guvernerio di nacionala uniono" (France: Gouvernement d'Union Nationale de Transition) formacesis, kun Oueddei kom chefo di stato e pose prezidanto, por guvernar dum 18 monati. En 1980, Libiana intervenis en Chad, favorebla a la transitala guvernerio e kontre la rebela forci qui ne aceptis Oueddei.

Ye la 7ma di junio 1982 Hissène Habré revokis Oueddei kun la helpo di CIA, e komandis la lando til la 2ma di decembro 1990 kande il revokesis per stato-stroko komandita da Idriss Déby. Un charto aprobesis en 1991 e grantis Déby kom prezidanto. En marto 1996 lando aprobis nova konstituco ed en junio eventis elekti por prezidanto. Idriss Déby ganis kun 69% de totala voti[2].

Politiko[redaktar | redaktar fonto]

Prezidanto Idriss Déby Itno.
Nacional Asemblajo di Chad.

Chad esas prezidantala republiko. La prezidanto esas ambe chefo di stato e chefo di guvernerio di la lando ed elektesas dal populo por 5-yara periodo. Lua konstituco aprobesis en 1996 e modifikesis en 2005 por permisar nefinita rielekti dil prezidanto. La chefa ministro di Chad nur esas la chefo dil ministraro.

La parlamento (Nacional Asemblajo) havas unika chambro kun 155 membri qui elektesas dal populo por 4 yari. Judiciala povo esas formale nedependanta, ma la prezidanto indikas la chefo di la supra korto, qua havas 16 membri. L'altra 15 elektesas da la prezidanto e da la Nacional Asemblajo, por dumviva mandato.

Til 1992 nur la MPS, partiso dil guvernerio esis legala. En ta yaro la opozanta partisi legaligesis. Nune 78 partisi esas legala. Chad konsideresas un di la maxim korupta landi di la mondo.

Geografio[redaktar | redaktar fonto]

Topografiala mapo di Chad.
Klimatala klasifikuro di Köppen por la teritorio di Chad.

Kun 1 284 000 km² Chad havas preske du foyi la surfaco di Francia, e plu kam tri foyi la surfaco di Kalifornia. La maxim multa habitanti koncentresas sude. Lua chef-urbo, N'Djamena, distas 1060 km de Douala, Kamerun, la maxim proxima portuo en l'Atlantiko. Pro lua granda disto de Atlantiko e pro lua vasta dezerto Chad kelkafoye aludesas kom "la sika kordio di Afrika".[3]

Chad havas 3 geografiala regioni. Norde jacas la dezerto di Sahara, ube pluvas min kam 50mm omnayare. Centre de la teritorio existas stepo (la zono konocita kom Sahel) kun mezavalora pluvozeso de 300 til 600 mm omnayare. Sude existas la savano, kun mezavalora yarala pluvozeso di 900 mm. La maxim alta monto esas Emi Koussi, kun 3,100 metri di altitudo, norde de lando.

Lago Chad, nune kun 17 806 km², esas la 2ma maxim vasta lago de Afrika. La surfaco di Lago Chad diminutabas dum la recenta yari.

Ekonomio[redaktar | redaktar fonto]

 Precipua artiklo: Ekonomio di Chad

Demografio[redaktar | redaktar fonto]

Puerino de la regiono Ouaddaï.
Chadana familio.

Segun statistiki de 2005, Chad havis 10 146 000 habitanti, di qui nur 26% vivis em urbi e 74% vivis en rurala regioni.[4] La habitantaro esas yuna: on kalkulas ke 47.3% de la habitantaro evas min kam 15 yari. La mezvalora vivo-expekto esas 50.2 yari.[5] La infantala mortado en 2016 esas 87 per 1000 pueri evante min kam 1 yaro.[5]

La denseso di habitantaro esas basa en la regiono di Sahara (0.1 habitanti/km2), ma atingas 52.4 habitanti/km2 en West-Logone, regiono sude de la lando. Poligamio esas frequa inter la habitantaro, e 39% de la mulieri vivas en ta situeso.

Urbala vivo koncentresas en N'Djamena, chef-urbo e maxim grand urbo di la lando. Altra importanta urbi esas Sahr, Mondou, Abéché e Doba, qua kreskabas rapide dum recenta yari.

Kulturo[redaktar | redaktar fonto]

Talioro en Chad.

Chad havas richa kulturala heredajo, danko a la diversa populi qui habitas ol. Quale en l'altra vicina landi, la mulieri de diversa regioni di Chad prizas uzar koloroza robi, freque kun stampuri.

En la tradicionala muziko uzesas instrumenti quale kinde (qua semblas un harpo), e kakaki (suflo-instrumento) e hu hu (korda instrumento). Depos 1995 kreskis l'intereso pri Chadana muziko, qua distributesas tra kaseti e CD.

Pri literaturo lua precipua skriptisti esas Joseph Brahim Seïd, Baba Moustapha, Antoine Bangui e Koulsy Lamko.

Referi[redaktar | redaktar fonto]

  1. Projections demographiques 2009-2050 Tome 1: Niveau national (en Franca). INSEED. URL vidita ye la 18ma di decembro 2015.
  2. Elections in Chad African Elections Database
  3. Botha, D.J.J. (decembro 1992) - "S.H. Frankel: Reminiscences of an Economist (Review Article)", South African Journal of Economics, tomo 60 - . (Sudafrika) pp. 246-255
  4. World Population 2006 (en Angla). Unionita Nacioni.
  5. 5,0 5,1 "Chad" - The World Factbook. CIA. URL vidita ye la 21ma di aprilo 2017.


Nedependanta stati en Afrika
Aljeria | Angola | Benin | Botswana | Burkina Faso | Burundi | Centrafrika | Chad | Demokratial Republiko Kongo | Djibuti | Egiptia | Equatorala Guinea | Eritrea | Etiopia | Gabon | Gambia | Ghana | Guinea | Guinea Bisau | Ivora Rivo | Kabo Verda | Kamerun | Kenia | Komori | Kongo | Lesotho | Liberia | Libia | Madagaskar | Malawi | Mali | Maroko | Maurico | Mauritania | Mozambik | Namibia | Nigeria | Nijer | Ruanda | Sao Tome e Principe | Senegal | Sierra Leone | Seycheli | Somalia | Sudafrika | Sudan | Sud-Sudan | Swazilando | Tanzania | Tunizia | Togo | Uganda | Zambia | Zimbabwe
Dependanta teritorii
Ceuta | Kanarii | Madeira | Melilla | Westala Sahara | Mayotte | Reunion | Sokotra
Nedependi ne agnoskata
Somalilando | Puntlando