Historio di Chad

De Wikipedio
Irez ad: pilotado, serchez

La nuna Chad havas kelka arkeologiala loki qui konsideresas inter la maxim richa de Afrika. En 2002 l'arkeologiisto Michel Brunet trovis hominida kranio en Borkou evante plua kam 7 milion yari. Ante, en 1996, ilu trovis mandibulo de un Australopithecus evante cirkume 3.6 milion yari.

Soldati de Kanem-Bornu imperio.

Dum la 7ma yarmilo ante Kristo, homi establisis su en la nuna regiono Borkou-Ennedi-Tibesti, an la nordo di la nuna Chad. La habitantaro en la regiono kreskis rapide. Pos kelka tempo, la regiono divenis krucovoyo di civilizuri. Un ek ta civilizuri esis la populo Sao, qua existis de cirkume la 6ma yarcento aK til la 15ma yarcento. Dum la 9ma yarcento aparis l'imperio Kanem-Bornu, qua gradope dominacis la regiono. Dum la 11ma yarcento, rejulo Humai ibn Salamna konvertis su al islamo. En Kanem, cirkume 1/3 de la habitanti esis sklavi.[1]

Bornu-imperio ed altra rejii, cirkume 1750.

Kanem-Bornu imperio existis til la 19ma yarcento. En 1808 militeri Fulani konquestis Ngazargamu. Bornu duris, ma Sayfawa-dinastio finis en 1846, e la imperio Bornu desaparis en 1893.

Franci penetris la regiono di la nuna Chad unesmafoye en 1891. Ye la 22ma di aprilo 1900 eventis la batalio di Kousseri, decidiva por l'okupeso dil teritorio. En 1920 Franci obtenis kompleta kontrolo di Chad, qua divenis parto de Franca Equatoral Afrika. La regiono havis poka importo por Francia, e furnisis precipue kruda kotono e ne-experta laboristaro por verkar en lua plu produktiva sudala kolonii.

Chadana soldato dum la duesma mondomilito.

Dum la Duesma mondomilito, Chad esis l'unesma Franca kolonio qua unigis su a la westala federiti pos la vinkeso di Francia. Dum l'administrado di Félix Éboué, l'unesma negra administristo di ula Franca kolonio, Chadana trupi atakis la forci dil Axo en Libia, ube li kaptis l'oaziso Kufra.

Flago di Chad.

Pos la milito, Francia transformis Chad en transmara teritorio, e lua habitanti recevis yuro por elektar reprezentanti en Franca Nacional Asemblajo ed en lokal asemblajo. Lokala partisi komencis developar su en Chad. Un ek ta partisi, Parti Progressiste Tchadien - PPT ("progresanta partiso di Chad"), plu radikala, defensis la nedependo di la lando. Pos refer-voto pri teritoriala autonomeso ye la 28ma di septembro 1958, Franca Equatoral Afrika dissolvesis e lua 4 kompozanta teritorii (Kongo Brazzaville, Gabon, Centrafrika e Chad divenis autonoma membri di Franca komuneso, ye la 28ma di novembro sam yaro. Fine, ye la 11ma di agosto 1960 Chad divenis nedependanta de Francia. François Tombalbaye esis lua unesma prezidanto.

Tombalbaye divenis autoritatema prezidanto qua desfidis demokratio. En 1962 ilu proskriptis omna politikala partisi, ecepte PPT. Il traktis rude lua enemiki, reala o imaginita, e plenigis karceri kun lua opozanti. En 1965 Islamala grupi komencis interna milito qua duris til 1979, kande la chef-urbo Ndjamena konquestesis. Ye la 13ma di aprilo 1975 eventis stato-stroko, e Tombalbaye asasinesis dal militisti. Ilu remplasesis dal uniono di militisti komandita da Noël Milarew Odingar, qua guvernis til 1978. Odingar remplasesis dal generalo Félix Malloum, qua guvernis til la 23ma di marto 1979.

En 1979 rebela grupi konquestis Ndjamena, e centrala guvernerio di Félix Malloum krulis. Goukouni Oueddei divenis provizora chefo di stato. En novembro 1979 la "transitala guvernerio di nacionala uniono" (France: Gouvernement d'Union Nationale de Transition) formacesis, kun Oueddei kom chefo di stato e pose prezidanto, por guvernar dum 18 monati. En 1980 eventis Libiana interveno en Chad, favorebla a la transitala guvernerio e kontre rebela forci qui ne aceptis Oueddei.

Ye la 7ma di junio 1982 Hissène Habré revokis Oueddei kun la helpo de CIA, e komandis la lando til la 2ma di decembro 1990 kande ilu revokesis per stato-stroko komandita da Idriss Déby. Un charto aprobesis en 1991 e grantis Déby kom prezidanto. En marto 1996 la lando aprobis nova konstituco ed en junio eventis elekti por prezidanto. Idriss Déby ganis kun 69% ek la voti[2].

Déby probis konciliar kun rebeli e riintroduktis plurapartisala sistemo. Ilu ganis nova elekto kin yari pose. Pos komencar l'exploto di petrolo en 2003 existis espero por paco e por ekonomiala kresko, ma balde komencis nova interna milito. Déby modifikis la konstituco por permisar nefinita rielekti, quankam la protesti di lua opozanti.

En 2006 Déby itere ganis 5-yara mandato per elekto boikotita dal opozantaro. Ye la 1ma di februaro 2008 kelka opozanti komandita da Timane Erdimi (un nevulo de Déby) e Mahamat Nouri (ex-ministro di la defenso) atakis la chef-urbo N'Djamena e siejis prezidantala palaco, ma prezidantala guardi kontre-atakis. Franci furnisis armi a Déby, ma ne partoprenis en kombati. Unionita Nacioni kalkulis ke cirkume 20.000 personi abandonis la regiono por vivar en Kamerun e Nigeria kom refujinti. La rebeli akuzis Déby pri korupto e milionoza fraudo kun la revenui dil petrolo. Raporto del Amnestio Internaciona publikigita en 2013, akuzas Déby pri brutala reprezo kontre lua opozanti.[3]

Referi[redaktar | redaktar fonto]

  1. "Slavery" (en Angla). Encyclopaedia Britannica's Guide to Black History.
  2. Elections in Chad African Elections Database
  3. Chad Profile. BBC News. URL vidita ye la 9ma di agosto 2013.


LocationAfrica.png
Historio di Afrika
Aljeria | Angola | Benin | Botswana | Burkina Faso | Burundi | Centrafrika | Chad | Demokratial Republiko Kongo | Djibuti | Egiptia | Equatorala Guinea | Eritrea | Etiopia | Gabon | Gambia | Ghana | Guinea | Guinea Bisau | Ivora Rivo | Kabo Verda | Kamerun | Kenia | Komori | Kongo | Lesotho | Liberia | Libia | Madagaskar | Malawi | Mali | Maroko | Maurico | Mauritania | Mozambik | Namibia | Nigeria | Nijer | Ruanda | San-Tome e Principe | Senegal | Sierra Leone | Seycheli | Somalia | Sudafrika | Sudan | Sud-Sudan | Swazilando | Tanzania | Tunizia | Togo | Uganda | Zambia | Zimbabwe