Centrafrika

De Wikipedio
Irez ad: pilotado, serchez
Centrafrika
République Centrafricaine
Ködörösêse tî Bêafrîka
Flag of the Central African Republic.svg Coat of arms of the Central African Republic-NEW.png
Flago di Centrafrika Blazono di Centrafrika
Nacionala himno:
La Renaissance
E Zingo
LocationCentralAfricanRepublic.svg
Urbi:
Chefurbo: Bangui
· Habitanti: 697 690 (2003)
Precipua urbo: Bangui
Lingui:
Oficala lingui: Franciana e Sango
Guvernerio:
Tipi: Republiko
· Prezidanto: Faustin-Archange Touadéra
· Chefministro: Simplice Sarandji
Surfaco: (43ma granda)
· Totala: 622 984 km²
· Aquo: 0 %
Habitanti: (119ma granda)
· Totala: 4 709 000[1] (2014)
Pluse informi:
Valuto: Franko CFA di Central Afrika
Veho-latero: dextre
ISO: CF
CAF
140
Reto-domeno: .cf*
Precipua religio: kristanismo (67,8%)


Centrafrika esas lando senlitora en central Afrika. Lua vicina landi esas Chad norde, Sudan nord-westr, Sud-Sudan este, Demokratial Republiko Kongo e Republiko Kongo sude, e Kamerun weste. La lando havas cirkume 620 mil km², e 4.4 milion habitanti en 2009.

Bazala fakti pri Centrafrika.

Historio[redaktar | redaktar fonto]

 Precipua artiklo: Historio di Centrafrika

Inter 1000 aK e la yaro 1000 populi qua parolis lingui Ubangiana expansis este tra la teritorio di nuna Centrafrika. Dum la sam epoko, bantua-parolanta enmigranti establisis su en sud-westo di la regiono. Ante la 19ma yarcento la habitantaro di la regiono vivis trans la expanso-lineo di islamo, e havis poka kontakti kun Mohamedana populi. Nur ta epoko la religio islamala komencis expansar, pro la komercala kontakti inter la du regioni dum la komenco dil yarcento. Pos 1850, Araba komercisti di sklavi komencis penetrar la regiono. Li kaptis sklavi ed uzis fluvio Ubangi por atingar la litoro e vendis la sklavi por Amerika. La sklavo-komerco diminutis permanente la habitantaro di Centrafrika.[2]

Francia establisis en la bordo di la fluvio Ubangi en 1889 e fondis Bangui. La regiono recevis la nomo Ubangi-Shari. En 1911 Francia cedis la regioni Sangha e Lobaye a Germania, qua okupis ol til l'Unesma mondomilito.

En 1925 Franca skriptisto André Gide skribis Voyage au Congo, libro ke deskriptis la pavoriganta konsequantaji di konskriptadi por konstructar la fervoyo qua ligus Kongo ad Atlantiko. La libro deskriptis specale la kruelegaji facita kontre Centr-afrikana populo da employati de la konstrukto-kompanio.

Dum la yari 1930ma la regiono di Ubangi-Shari komencis produktar kotono, teo e kafeo, e la minado di oro e diamanto komencis en westo. Chosei konstruktesis por exportacar la produkturi, e kampanio-hospitali instalesis por kombatar dormo-maladeso, transmisita da la musho tsetse.

Ye la 1ma di decembro 1958 Ubangi-Shari divenis autonoma regiono, kun Barthélemy Boganda kom chefministro. En 13 di agosto 1960 Centrafrika divenis nedependanta de Francia, e David Dacko divenis lua unesma prezidanto. Dacko guvernis til 31 di decembro 1965, kande kolonelo Jean-Bédel Bokassa revokis ilu per stato-stroko.

Bokassa guvernis de 1 di januaro 1966 til 4 di decembro 1976 kun la titulo di prezidanto, kande ilu proklamis su imperiestro, kun la titulo Bokassa la 1ma. Lia diktatoreso duris til la 20ma di septembro 1979, kande il ekpulsesis de povo per stato-stroko komandita da David Dacko kun la helpo di Francia. Dacko guvernis itere la lando til stato-stroko sensanga, komandita da André Kolingba ekpulsis ilu ye la 1ma di septembro 1981.

Kolingba guvernis kom militarala diktatoro til 1986, kande ilu prizentis nova konstituco, qua aprobesis per refer-voto. Pose, eventis prezidantala elekto, en qua Kolingba elektesis por guvernar de 1986 til 1992.

En 1993 eventis elekti kun la helpo di internaciona komuneso, e Ange-Félix Patassé vinkis. Nova konstituco aprobesis ye la 28ma di decembro 1994. En 2003 generalo François Bozizé komandis stato-stroko e revokis Patassé, quankam ilu recevis suporto de 1,000 Libiana soldati.

En 2012 komencis interna milito kontre la rejimo di François Bozizé. Ye la 24ma di marto 2013 rebeli marchis aden Bangui e revokis Bozizé.

Politiko[redaktar | redaktar fonto]

La Nacional Asemblajo di Centrafrika.

La nuna konstituco di Centrafika aprobesis ye la 5ma di decembro 2004 per referovoto. Segun ol, Centrafrika esas mi-prezidantala republiko. La chefo di stato esas la prezidanto, qua elektesas dal populo por 5 yari. Pos la 30ma di marto 2016 esas Faustin-Archange Touadéra. La chefo di guvernerio esas la chefministro, qua indikesas dal prezidanto. Pos la 2ma di aprilo 2016, esas Simplice Sarandji.

La parlamento havas unika chambro, la Nacional Asemblajo (Assemblée Nationale) kun 105 membri qui elektesas dal populo por 5 yari.

La legaro di Centrafrika havas kom bazo la Franca legaro.

Geografio[redaktar | redaktar fonto]

Mapo di Centrafrika.
Ubangi fluvio proxim Bangui.

Centrafrika ne havas litoro. Granda parto di lando esas kovrata da savano kun averajala altitudo di 500 metri. La maxim alta monto di lando esas Mont Ngaoui, kun 1,420 metri di altitudo. En la sudo, la fluvii esas parti di la baseno di fluvio Kongo. La esto esas parto de la baseno di Nilo, dum ke la norno esas parto di la baseno di Ubangi.

Ekonomio[redaktar | redaktar fonto]

 Precipua artiklo: Ekonomio di Centrafrika

Quankam Centrafika havas erci di uranio en Bakouma, petrolo en Vakaga, oro, diamanti, ligno e kultivebla suli, ol duras esar un ek la maxim povra landi de la mondo. Pri la Indexo pri humana developeso Centrafrika jacas en la 179ma loko, inter 187 landi.

Demografio[redaktar | redaktar fonto]

La habitantaro di Centrafika multiplikeskis per 3 pos la nedependo. En 1960 Centrafrika havis 1 232 000 habitanti. En 2008 ol esis cirkume 4 302 360 personi. Unionita Nacioni konsideras ke cirkume 11% de la habitantaro evante 15 til 49 yari havas l'AIDS viruso[3].

Lando havas 80 rasala grupi. La precipua esas Baya 33%, Banda 27%, Mandjia 13%, Sara 10%, Mboum 7%, M'Baka 4%, Yakoma 4%, e 2% altra grupi, precipue Franciani. La precipua religii esas kristanismo (51

La precipua urbo di la lando esas la chef-urbo, Bangui. Altra importanta urbi esas Berbérati, Bouar, Bambari e Carnot.

Kulturo[redaktar | redaktar fonto]

Granda parto de la habitantaro di Centrafrika havas Bantua origino, e bantua kulturo esas un ek la precipua di la lando. Pigmei vivas en la regiono di foresti.

La precipua Centrafrikana skriptisti esas Pierre Makombo Bamboté (n. 1932), Etienne Goyémidé (n. 1942), Blaise N'Djehoya, e Cyriaque Robert Yavoucko.

Futbalo esas la maxim populara sporto di la lando.

Referi[redaktar | redaktar fonto]

  1. UN projection World Population Prospects The 2012 Revision: Highlights and Advance Tables. pp. 51–55 The Department of Economic and Social Affairs of the United Nations. URL vidita ye la 11ma di agosto 2013.
    Noto: moderna statistiki konsideras l'efekto di granda mortado per la viruso AIDS.
  2. Everyculture.com. Culture of Central African Republic - history, people, clothing, women, beliefs, food, family, social, dress.. URL vidita ye la 6ma di aprilo 2013.
  3. http://www.unaids.org/en/CountryResponses/Countries/central_african_republic.asp


Nedependanta stati en Afrika
Aljeria | Angola | Benin | Botswana | Burkina Faso | Burundi | Centrafrika | Chad | Demokratial Republiko Kongo | Djibuti | Egiptia | Equatorala Guinea | Eritrea | Etiopia | Gabon | Gambia | Ghana | Guinea | Guinea Bisau | Ivora Rivo | Kabo Verda | Kamerun | Kenia | Komori | Kongo | Lesotho | Liberia | Libia | Madagaskar | Malawi | Mali | Maroko | Maurico | Mauritania | Mozambik | Namibia | Nigeria | Nijer | Ruanda | Sao Tome e Principe | Senegal | Sierra Leone | Seycheli | Somalia | Sudafrika | Sudan | Sud-Sudan | Swazilando | Tanzania | Tunizia | Togo | Uganda | Zambia | Zimbabwe
Dependanta teritorii
Ceuta | Kanarii | Madeira | Melilla | Westala Sahara | Mayotte | Reunion | Sokotra
Nedependi ne agnoskata
Somalilando | Puntlando