Burkina Faso

De Wikipedio
Jump to navigation Jump to search
Burkina Faso
Burkina Faso
Flag of Burkina Faso.svg Coat of arms of Burkina Faso.svg
Flago di Burkina Faso Blazono di Burkina Faso
Nacionala himno:
Une Seule Nuit
LocationBurkinaFaso.svg
Urbi:
Chefurbo: Ouagadougou
Precipua urbo: Ouagadougou
Lingui:
Oficala lingui: Franca
Guvernerio:
Tipo: Republiko
· Prezidanto: Roch Marc Christian Kaboré
· Chefa ministro: Paul Kaba Thieba
Surfaco: (74ma granda)
· Totala: 274 200 km²
· Aquo: 0,146 %
Habitanti: (59ma granda)
· Totala: 20 107 509[1] (2017)
· Denseso di habitantaro: 73,3 hab./km²
Plusa informi:
Valuto: West-Afrikala Franko CFA
Veho-latero: dextre
ISO: BF
BFA
854
Reto-domeno: .bf*
Precipua religio: Islamo, Animismo, Kristanismo


Burkina Faso, antee nomizita Supra Volta esas senlitora lando jacante en westal Afrika. Lua vicina landi esas Mali norde e weste, Nijer este, Benin sud-este e sude, Togo e Ghana sude, ed Ivora Rivo sud-weste.

Historio[redaktar | redaktar fonto]

 Precipua artiklo: Historio di Burkina Faso
Tradicionala domi en la sudo di Burkina Faso.

Arkeologiala restaji pruvis l'existo di la kulturo Bura dum la fer-epoko, de la 3ma til la 13ma yarcento. La centro dil nuna Burkina Faso habitesis da populi Mossi, qui formacis diversa rejii dum la 16ma yarcento e probable originis de la nuna Ghana. La maxim povoza rejii esis Wagadogo (Ouagadougou) ed Yatena. Pos intensa rivaleso inter Britaniani e Franci pri la kontrolo di la regiono dum la 19ma yarcento, la rejio Mossi di Ouagadougou vinkesis dal Franciani, qui establisis protektorato en la regiono en 1896. En 1904 diversa teritorii okupita da Francia apud la fluvio Volta unionesis por formacar Franca Westal Afrika. Bamako, nune la chef-urbo di Mali, divenis chef-urbo di la kolonio.

Ye la 1ma di marto 1919 establisesis Franca Supra-Volta, separita de Franca Westal Afrika por strategiala ed ekonomiala motivi. La kolonio rinomizesis Supra Volta, e François Charles Alexis Édouard Hesling divenis lua unesma guberniestro. Pos la duesma mondomilito, Mossi instigis Franci por obtenar separita koloniala stando. Ye la 4ma di septembro 1947 la kolonio divenis parto di Franca Uniono.

Flago di Supra-Volta.

Pos revizo di la legi pri koloniala standi, Franca kolonii recevis grand autonomeso. Ye la 11ma di decembro 1958 Supra-Volta ganis propra guvernerio e divenis autonoma republiko en la Franca Komuneso. La lando divenis komplete nedependanta de Francia ye la 5ma di agosto 1960, sub la nomo Supra-Volta. Lua unesma prezidanto esis Maurice Yaméogo. Quankam la konstituco di 1960 establisis ke la prezidanto e la nacional asemblajo elektesus dal populo por 5-yara periodo, poka dii pos divenar prezidanto Yaméogo proskriptis omna politikala partisi, ecepte lua partiso, UDV. Lua guvernerio duris til la 3ma di januaro 1966 kande eventis militala interveno pos intensa protesti.

Yaméogo revokesis de povo per militala stato-stroko, qua suspensis la konstituco e dissolvis la Nacional Asemblajo. Lietnanto Sangoulé Lamizana asumis la povo e guvernis dum 4 yari. Ye la 14ma di junio 1970 la habitanti ratifikis nova konstituco qua establisis 4-yara transito-periodo ante ke la civila povo restauresis. Lamizani duris guvernar dum la yari 1970ma kom prezidanto di militala o civila-militala guverni. En 1977 aprobesis nova konstituco, e Lamizana rielektesis en 1978.

Pueri nomizita pioniri de la revoluciono (1983 til 1987).

Dum lua guvernisteso, Lamizana havis problemi kun la forta sindikati ed ye la 25ma di novembro 1980 il revokesis de povo per nova stato-stroko. Kolonelo Saye Zerbo divenis prezidanto, ma anke havis problemi kun la sindikati. Ye la 7ma di novembro 1982 mayoro Jean-Baptiste Ouédraogo revokis Zerbo de povo, ed instalis la Konsilistaro por populala salveso (CSP). La konsilantaro mantenis la proskripto di politikala partisi, ma promisis transito por civila administrado e nova konstituco. Kapitano Thomas Sankara divenis chefa ministro en januaro 1983.

En 1984 Supra-Volta rinomizesis Burkina Faso. Ta nomo kombinas du vorti, de la linguo Mossi e de la linguo Mande, signifikante aproxime "lando di honesta habitanti". Sankara nacionaligis kompanii, ma la exterala relati kun Francia e Liberia degeneris.

Ye la 15ma di oktobro 1987 Sankara mortigesis en atento dum stato-stroko komandita da lua ex-kolego e prezidanto Blaise Compaoré. Lua korpo dispartigesis e sepultesis rapide, dum ke lua vidvo e du filii fugis de la lando. Compaoré nemediate desfacis la nacionaligi e modifikis omna politiki de Sankara. En 2014 Compaoré revokesis per stato-stroko. La sequanta yaro eventis elekti, vinkita da Roch Marc Christian Kaboré, qua asumis povo ye la 29ma di decembro 2015.

Burkina Faso duras esar un ek la maxim povra landi del mondo.

Politiko[redaktar | redaktar fonto]

La nuna konstituco aprobesis per plebicito ye la 11ma di junio 1991 e subisis emendo en 2002. Ol establisas mi-prezidantala republiko. La chefo di stato e chefo di guvernerio esas la prezidanto, qua elektesas dal populo por 5-yara periodo, ma povas rielektesar nefinite. Pos la 29ma di decembro 2015 esas Roch Marc Christian Kaboré. La chefa ministro di Burkina Faso esas nur la chefo dil ministraro. Nune esas Paul Kaba Thieba.

La parlamento (Assemblée) havas unika chambro: la Nacional Asemblajo (Assemblée Nationale). Lua 111 membri elektesas dal populo por 5-yara periodo.

La judiciala povo esas nedependanta del povi Exekutiva e Legifala.

Geografio[redaktar | redaktar fonto]

Topografiala mapo di Burkina-Faso.
La savano proxim Gbomblora departmento.

La teritorio di Burkina Faso jacas inter latitudi 9ºN e 15º N, e longitudi 6ºW e 3ºE, e ne havas litoro. La nordo di la lando kovresas per dezerto, o per transito-vejetantaro en la regiono Sahel, dum ke la centro kovresas per savano e la sudo kovresas per foresti. Burkina Faso ne havas alta monti - en kelka arei existas izolita kolini, restaji de Prekambriana montaro. La maxim alta monto di la lando esas Ténakourou, kun 749 metri di altitudo.

Tri fluvii trairas Burkina Faso, ed originis l'antea nomo di la lando, "Supra Volta": la Nigra Volta (o Mouhoun), la Blanka Volta (Nakambé) e la Reda Volta (Nazinon). La Nigra Volta esas un ek la du fluvii qui fluas omnadie sen sikar; l'altra esas Komoé, qua fluas sude. La baseno dil fluvio Nijer kovras 27% de Burkinana teritorio.

La klimato esas tropikala kun 2 sezoni. La pluvoza sezono duras aproxime 4 monati (de mayo o junio til septembro). La lando recevas de 600 mm til 900 mm di pluvi en ta sezono. Dum la sika monati eventas varma venti de Sahara. En Sahel la temperaturi povas atingar 47ºC.

Ekonomio[redaktar | redaktar fonto]

 Precipua artiklo: Ekonomio di Burkina Faso

Burkina Faso havas un ek la min granda KLP per persono del mondo: 1.400 dolari[2]. Agrokultivo reprezentas 32% de KLP ed employas 80% de la labor-povo.

La sustrukturo por transporto esas nesuficanta. Existas nur 15.000 km di chosei en la lando, di qui nur 2.500 km esas pavizita.[3]

Demografio[redaktar | redaktar fonto]

Personi de etnio Mossi.

Segun statistiki de The World Factbook por 2017, Burkina Faso havis 20 107 509 habitanti. La maxim multa (52%) esas Mossi Fulani esis 8.4%, Gurma 7%, Bobo 4.9%, Gurunsi 4.6%, Senufo 4.5%, Bissa 3.7%, Lobi 2.4%, Dagara esis 2,4%, tuaregi esis 1,9%, Dioula esis 0,8%.[1]

L'oficala linguo di la lando esas Franca. La linguo Mossi parolesas da 40% de la habitantaro. On kalkulas ke 69 lingui parolesas en Burkina Faso, di qui 60 esas aborijena.

La religio kun maxima nombro di adepti esas Islamo, por 60,5 de la habitantaro, di qui la maxim multa esas Sunni. Kristani esas 23,2%.

La maxim populizita urbo esas la chef-urbo, Ouagadougou. Altra importanta urbi esas Bobo Dioulasso e Kougoudou.

Kulturo[redaktar | redaktar fonto]

La kulturo di Burkina Faso manifestas su tra la tradicionala mestiero di ligna maskili e skulti en bronzo e ligno, en la tradicional arkitekturo kun argilo, ed en tradicionala dansi e muziki.

Futbalo esas la maxim populara sporto en Burkina Faso. Lua nacionala squado esis vicechampiono di futbalo en l'Afrikana Kupo di Futbalo en 2013.

Referi[redaktar | redaktar fonto]

Commons
Commons havas kontenajo relatante a:
  1. 1,0 1,1 The World Factbook - Burkina Faso. CIA. URL vidita ye la 7ma di oktobro 2018.
  2. "CIA World Factbook, GDP Per Capita Rank Order".
  3. Burkina Faso Road Network. URL vidita ye la 4ma di agosto 2018.

Extera ligilo[redaktar | redaktar fonto]


Nedependanta stati en Afrika
Aljeria | Angola | Benin | Botswana | Burkina Faso | Burundi | Centrafrika | Chad | Demokratial Republiko Kongo | Djibuti | Egiptia | Equatorala Guinea | Eritrea | Etiopia | Gabon | Gambia | Ghana | Guinea | Guinea Bisau | Ivora Rivo | Kabo Verda | Kamerun | Kenia | Komori | Kongo | Lesotho | Liberia | Libia | Madagaskar | Malawi | Mali | Maroko | Maurico | Mauritania | Mozambik | Namibia | Nigeria | Nijer | Ruanda | Sao Tome e Principe | Senegal | Sierra Leone | Seycheli | Somalia | Sudafrika | Sudan | Sud-Sudan | Swazilando | Tanzania | Tunizia | Togo | Uganda | Zambia | Zimbabwe
Dependanta teritorii
Ceuta | Kanarii | Madeira | Melilla | Westala Sahara | Mayotte | Reunion | Sokotra
Nedependi ne agnoskata
Somalilando | Puntlando