Burkina Faso

De Wikipedio
Irez ad: pilotado, serchez
Burkina Faso
Burkina Faso
Flag of Burkina Faso.svg Coat of arms of Burkina Faso.svg
Flago di Burkina Faso Blazono di Burkina Faso
Nacionala himno:
Une Seule Nuit
LocationBurkinaFaso.svg
Urbi:
Chefurbo: Ouagadougou
· Habitanti: 821 474 (2003)
Precipua urbo: Ouagadougou
Lingui:
Oficala lingui: Franciana
Guvernerio:
Tipi: Republiko
· Prezidanto: Blaise Compaoré
· Chefa ministro: Luc-Adolphe Tiao
Surfaco: (74ma granda)
· Totala: 274 200 km²
· Aquo: 0,146 %
Habitanti: (61ma granda)
· Totala: 15 746 232[1] (2009)
· Denseso di habitantaro: 57,4 hab./km²
Pluse informi:
Valuto: West-Afrikala Franko CFA
Veho-latero: dextre
ISO: BF
BFA
854
Reto-domeno: .bf*
Precipua religio: Islamo, Animismo, Kristanismo


Burkina Faso esas senlitora lando qua jacas en westal Afrika. Lua vicina landi esas Mali norde e weste, Nijer este, Benin sud-este e sude, Togo e Ghana sude, ed Ivora Rivo sud-weste.

Historio[redaktar | redaktar fonto]

 Precipua artiklo: Historio di Burkina Faso
Tradicionala domi en la sudo di Burkina Faso.

Arkeologiala restaji probis l'existo di Bura-kulturo dum la fer-epoko de la 3ma til la 13ma yarcento. La centro di nuna Burkina Faso habitesis da populi Mossi, qui formacis diversa rejii dum la 16ma yarcento e probable originis de la nuna Ghana. La maxim povoza rejii esis Wagadogo (Ouagadougou) ed Yatena. Pos intensa rivaleso inter Britaniani e Franci pri la kontrolo di la regiono dum la 19ma yarcento, la rejio Mossi di Ouagadougou vinkesis dal Franciani, qui establisis protektorato en la regiono en 1896. En 1904 diversa teritorii okupita da Francia apud la fluvio Volta unionesis por formacar Franca Westal Afrika. Bamako, en nuna Mali, divenis chef-urbo di la kolonio.

Ye la 1ma di marto 1919 establisesis Franca Supra-Volta, separita de Franca Westal Afrika, por strategiala ed ekonomiala motivi. La kolonio rinomizesis Supra Volta, e François Charles Alexis Édouard Hesling divenis lua unesma guberniestro. Pos la duesma mondomilito, Mossi instigis Franciani por separita koloniala stando. Ye la 4ma di septembro 1947 la kolonio divenis parto di Franca Uniono.

Flago di Supra-Volta.

Pos revizo di la legi pri koloniala standi, Franca kolonii recevis grand autonomeso. Ye la 11ma di decembro 1958 Supra-Volta ganis propra guvernerio e divenis autonoma republiko en la Franca Komuneso. Lando divenis komplete nedependanta de Francia ye la 5ma di agosto 1960, sub la nomo Supra-Volta. Lua unesma prezidanto esis Maurice Yaméogo. Quankam la 1960 konstituco establisis ke la prezidanto e la nacionala asemblajo elektesus dal populo por 5-yara periodo, poka dii pos divenar prezidanto Yaméogo proskriptis omna politikala partisi, ecepte lua partiso, UDV. Lua guvernerio duris til 3 di januaro 1966 kande - pos intensa protesti - militisti intervenis.

Yaméogo revokesis de povo per militala stato-stroko, qua suspensis la konstituco e dissolvis la Nacional Asemblajo. Lietnanto Sangoulé Lamizana asumis povo e guvernis dum 4 yari. En 14 di junio 1970 la habitanti ratifikis nova konstituco qua establisis 4-yara transito-periodo ante la restituco di povo a civili. Lamizani duris guvernar dum la 1970a yari, kom prezidanto di militala o civila-militala guverni. En 1977 nova konstituco aprobesis, e Lamizana rielektesis en 1978.

Pueri nomizita pioniri de la revoluciono de 1983 til 1987.

Dum lua guvernisteso, Lamizana havis problemi kun la forta sindikati e la 25ma di novembro 1980 il revokesis per nova stato-stroko. Kolonelo Saye Zerbo divenis prezidanto, ma anke havis problemi kun la sindikati. Ye la 7ma di novembro 1982 mayoro Jean-Baptiste Ouédraogo revokis Zerbo de povo, ed instalis la Konsilantaro por populala salveso (CSP). La konsilantaro mantenis la proskripto di politikala partisi, ma promisis transito por civil administrado e nova konstituco. Kapitano Thomas Sankara divenis chefa ministro en januaro 1983.

En 1984 Supra-Volta rinomizesis Burkina-Faso. Ta nomo kombinas du vorti, de la linguo Mossi e de la linguo Mande, signifikante aproxime "lando di honesta habitanti". Sankara nacionaligis kompanii, ma la exterala relati kun Francia e Liberia degeneris.

Ye la 15ma di oktobro 1987 Sankara mortigesis en atento dum stato-stroko komandita da lua ex-kolego e prezidanto Blaise Compaoré. Lua korpo dispartigesis e sepultesis rapide, dum ke lua vidvo e du filii fugis de lando. Compaoré nemediate reversionis la nacionaligi e modifikis omna politiki de Sankara. En 2010 Compaoré eniris lia 23ma yaro en povo, dum ke Burkina Faso duris esar un ek la maxim povra landi del mondo.

Politiko[redaktar | redaktar fonto]

Nuna konstituco aprobita per plebicito ye la 11ma di junio 1991 establisas mi-prezidantala republiko. La chefo di stato e chefo di guvernerio esas la prezidanto, qua elektesas dal populo por 5-yara periodo, ma povas rielektesar nefinite. Pos 1987 til nun esas Blaise Compaoré. La chefa ministro di Burkina Faso esas nur la chefo dil ministraro. Nune esas Luc-Adolphe Tiao.

La parlamento (Assemblée) havas unika chambro: la Nacional Asemblajo (Assemblée Nationale). Lua 111 membri elektesas dal populo por 5-yara periodo.

Geografio[redaktar | redaktar fonto]

Topografiala mapo di Burkina-Faso.
La savano proxim Gbomblora departmento.

La teritorio di Burkina Faso jacas inter latitudi 9ºN e 15º N, e longitudi 6ºW e 3ºE, e ne havas litoro. La nordo di lando kovresas da dezerto, o da transito-vejetantaro en la regiono di Sahel, dum ke la centro kovresas da savano, e la sudo kovresas da foresti. Lando ne havas alta monti - la maxim alta monto esas Ténakourou, kun 749 metri di altitudo.

Tri fluvii krucumas Burkina Faso, ed originis l'antea nomo di lando, "Supra Volta": la Nigra Volta (o Mouhoun), la Blanka Volta (Nakambé) e la Reda Volta (Nazinon). La Nigra Volta esas un ek la du fluvii qui fluas omnadie sen sikar; l'altra esas Komoé, qua fluas sude. La baseno dil fluvio Nijer kovras 27% de Burkinana teritorio.

La klimato esas tropikala kun 2 sezoni. La pluvoza sezono duras aproxime 4 monati (de mayo o junio til septembro). Lando recevas de 600 mm til 900 mm di pluvi en ta sezono. Dum la sika monati eventas varma venti de Sahara. En Sahel la temperaturi povas atingar 47ºC.

Ekonomio[redaktar | redaktar fonto]

 Precipua artiklo: Ekonomio di Burkina Faso

Burkina Faso havas un ek la min granda KLP per persono del mondo: 1.400 dolari[2]. Agrokultivo reprezentas 32% de KLP ed employas 80% de la labor-povo.

Demografio[redaktar | redaktar fonto]

La maxim granda urbo esas Ouagadougou. Altra importanta urbi esas Bobo Dioulasso e Kougoudou.

On kalkulas ke 69 lingui parolesas en Burkina Faso, di qui 60 esas indijena. Mossi-linguo parolesas da 40% de la habitantaro.

Kulturo[redaktar | redaktar fonto]

La kulturo di Burkina Faso manifestas su tra la skulti en bronzo e ligno, en la tradicional arkitekturo kun argilo, ed en tradicionala dansi e muziki.

Futbalo esas la maxim populara sporto en Burkina Faso. Lua nacionala squado esis vicechampiono di futbalo en l'Afrikana Kupo di Futbalo en 2013.

Referi[redaktar | redaktar fonto]

Commons
Commons havas kontenajo relatante a:


Nedependanta stati en Afrika
Aljeria | Angola | Benin | Botswana | Burkina Faso | Burundi | Centrafrika | Chad | Demokratial Republiko Kongo | Djibuti | Egiptia | Equatorala Guinea | Eritrea | Etiopia | Gabon | Gambia | Ghana | Guinea | Guinea Bisau | Ivora Rivo | Kabo Verda | Kamerun | Kenia | Komori | Kongo | Lesotho | Liberia | Libia | Madagaskar | Malawi | Mali | Maroko | Maurico | Mauritania | Mozambik | Namibia | Nigeria | Nijer | Ruanda | Sao Tome e Principe | Senegal | Sierra Leone | Seycheli | Somalia | Sudafrika | Sudan | Sud-Sudan | Swazilando | Tanzania | Tunizia | Togo | Uganda | Zambia | Zimbabwe
Dependanta teritorii
Ceuta | Kanarii | Madeira | Melilla | Westala Sahara | Mayotte | Reunion | Sokotra
Nedependi ne agnoskata
Somalilando | Puntlando