Guinea Bisau

De Wikipedio
Irez ad: pilotado, serchez
Guinea Bisau
República da Guiné-Bissau
Flag of Guinea-Bissau.svg Emblem of Guinea-Bissau.svg
Flago di Guinea Bisau Blazono di Guinea Bisau
Nacionala devizo:
{{{Devizo}}}
Nacionala himno:
Esta é a Nossa Pátria Bem Amada
[[File:{{{Audio_ligilo}}}]]
LocationGuineaBissau.svg
{{{Imajo_informo}}}
Urbi:
Chefurbo: Bissau
· Habitanti: 407,424 (2007)
· Habitanti: {{{Habitanti_chefurbo}}}
· Dato: {{{Dato_chefurbo}}}
· {{{TituloChefurbo2}}}: {{{Chefurbo2}}}
· Habitanti: {{{Lojanti_chefurbo2}}}
· Dato: {{{Dato_chefurbo2}}}
· {{{TituloChefurbo3}}}: {{{Chefurbo3}}}
· Habitanti: {{{Lojanti_chefurbo3}}}
· Dato: {{{Dato_chefurbo3}}}
Precipua urbo: Bissau
· Habitanti: {{{Lojanti_precipua}}}
Linguo:
Oficala linguo: {{{Oficala_linguo}}}
Lingui:
Oficala lingui: Portugalana
Nacionala linguo: {{{Nacionala_linguo}}}
Nacionala lingui: {{{Nacionala_lingui}}}
Regionala linguo: {{{Regionala_linguo}}}
Regionala lingui: {{{Regionala_lingui}}}
Etnii:
· {{{Etnii_procenti}}} {{{Etnii}}}
· {{{Etnii2_procenti}}} {{{Etnii2}}}
· {{{Etnii3_procenti}}} {{{Etnii3}}}
· {{{Etnii4_procenti}}} {{{Etnii4}}}
· {{{Etnii5_procenti}}} {{{Etnii5}}}
· {{{Etnii6_procenti}}} {{{Etnii6}}}
· {{{Etnii7_procenti}}} {{{Etnii7}}}
· {{{Etnii8_procenti}}} {{{Etnii8}}}
· {{{Etnii9_procenti}}} {{{Etnii9}}}
· {{{Etnii10_procenti}}} {{{Etnii10}}}
Demonimo: {{{Demonimo}}}
Guvernerio:
Tipi: Republiko
· Prezidanto: José Mário Vaz
· Prezidisto (serbo): {{{Serbiana_prezidisto}}}
· Prezidisto (kroato): {{{Kroatiana_prezidisto}}}
· Prezidisto (Bosno): {{{Bosniana_prezidisto}}}
· Ko-princi: {{{Ko-princi}}}
· Ko-princi: {{{Chefi_di_la_Kongreso_dil_Populo}}}
· General-guverniestro: {{{Generala_guverniestro}}}
· Chefministro: Carlos Correia
Legifantaro: [[{{{Legifantaro}}}]]
Historio:
· {{{Historio}}}: {{{Historio_dato}}}
· {{{Historio2}}}: {{{Historio2_dato}}}
· {{{Historio3}}}: {{{Historio3_dato}}}
· {{{Historio4}}}: {{{Historio4_dato}}}
· {{{Historio5}}}: {{{Historio5_dato}}}
Surfaco: (136ma granda)
· Totala: 36,544 km²
· Aquo: 22,4%
Habitanti: (153ma granda)
· Totala: 1,726,110[1] (2015)
· Totala: {{{Habitanti}}} (2015)
· Denseso di habitantaro: 44 hab./km²
· Denseso di habitantaro: {{{Denseso di habitantaro}}} hab./km²
KLP (KPP):
· Totala: {{{KLP_KPP_totala}}}
· Segun persiono: {{{KLP_KPP_segun_persiono}}}
KLP:
· Totala: {{{KLP_totala}}}
· Segun persiono: {{{KLP_segun_persiono}}}
Gini: ([[{{{Gini_yaro}}}]])
{{{Gini_chanjo}}} {{{Gini}}}
{{{Gini_valoro}}} · {{{Gini_rango}}}
IHD: ([[{{{IHD_yaro}}}]])
{{{IHD_chanjo}}} {{{IHD}}}
{{{IHD_valoro}}} · {{{IHD_rango}}}
Pluse informi:
Valuto: West-Afrikana Franko CFA
· Abreviuro: {{{Abreviuro}}}
· Simbolo: {{{Simbolo}}}
Tempo-zono: {{{Tempo_zono}}}
· Somero tempo: {{{Somero_tempo}}}
Dato-formato: {{{Dato_formato}}}
Veho-latero: {{{Veho_latero}}}
Telefono-kodexo: {{{Telefono_kodexo}}}
ISO: {{{ISO}}}
{{{ISO2}}}
{{{ISO3}}}
Reto-domeno: .gw
Reto-domeni: {{{Reto_kodi}}}
{{{Reto_kodo2}}}
{{{Reto_kodo3}}}
{{{Reto_kodo4}}}
{{{Reto_kodo5}}}
Precipua religio: tribuala religii 45,2%, islamo 39,9%
Oficala retosituo: {{{Oficalaretosituo}}}


Guinea Bisau esas lando qua jacas en westal Afrika. Lua vicina landi esas:

En westo jacas Oceano Atlantiko. La lando olim nomesis Portugalana Guinea.

Bazala fakti pri Guinea Bisau.

Historio[redaktar | edit source]

Exquisite-kfind.png Videz anke: Historio di Guinea Bisau.

Guinea Bisau esis parto de Gabu-rejio e de Mali-imperio. Portugalani arivis en la regiono en 1446. Kun la kunlaboro di lokala tribui, li komencis komercar sklavi. Bissau fondesis en 1687 kom fortifikita portuo e komercala centro. Dum la 19ma yarcento Portugalani okupis dop-lando dil teritorio. La disputo kontre Britaniani pri la kontrolo di Bolama-insulo solvesis favoroze a Portugal da Usana prezidanto Ulysses S. Grant.

Guinea Bisau deklaris lua nedependo de Portugal en 24 di septembro 1973. Luís Cabral divenis lua unesma prezidanto e guvernis de 1973 til 14 di novembro 1980 kande ilu revokesis da stato-stroko komandita da João Bernardo "Nino" Vieira. Vieira guvernis til 1984 e lando kontrolesis da militarala konsilantaro.

Tanko abandonita dum l'interna milito de 1998 til 1999.

L'unesma libera prezidantal elekto eventis en 1994, vinkita da João Bernardo Vieira, ma militarala revolto renversis la prezidanto en 1998 e konduktis lando ad interna milito, qua lastis de 7 di junio 1998 til 10 di mayo 1999. Nova elekto eventis en 2000, vinkita da Kumba Ialá. Nova militarala revolto renversis Ialá en 2003.

En 2005 eventis nova prezidantal elekto, vinkita da João Bernardo Vieira. Vieira guvernis til 2 di marto 2009 kande il asasinesis dal militisti. Raimundo Pereira asumis kom provizora prezidanto til la rezulto di nova prezidantala elekto, qua eventis en 28 di junio 2009, vinkita da Malam Bacai Sanhá.

En 2008 admiralo Bubo Na Tchuto probis komandar stato-stroko, ma faliis e fugis vers Gambia. Pose ilu eniris Bisauana teritorio travestiita kom peskero. La 1ma di aprilo soldati unionis a Bubo Na Tchuto ed invadis la domo dil chefministro Carlos Gomes Júnior, ube ilu enkarcerigesis. Centi di suportinti di Gomes Júnior demandis la liberigo dil chefministro. La chefo dil armeo Antonio Ndjai menacis mortigar la chefministro, e lia suportinti abandonis la stradi. La situo gradope divenis min tensata, e Gomes Júnior livis Guinea Bisau en la fino di aprilo, supozite por kuracesar en Portugal. Ilu retroiris a Guinea Bisau la 16ma di junio 2010, e restis en povo til 10 di februaro 2012, kande ilu renuncis.

Politiko[redaktar | edit source]

Populala Nacional Asemblajo, la parlamento di Guinea Bisau.
Prezidanto José Mário Vaz

Segun la konstituco aprobita la 27ma di novembro 1996 e promulgita la 4ma di decembro sam yaro,[2] Guinea Bisau esas parlamentala republiko. Ante la guvernerio esis forte centraligita, ma pos 1991 lando havas multa politikala partisi. La chefo di stato esas la prezidanto, qua elektesas dal populo por 5-yara periodo. La chefministro esas la chefo di guvernerio, ed elektesas dal prezidanto pos konsultar la politikala partisi.

João Bernardo Vieira qua guvernis lando de 1980 til 1999 pos stato-stroko ed ekpulsesis de povo pos interna milito, elektesis prezidanto en 2005. La 2ma di marto 2009 ilu mortigesis dum nova stato-stroko. Raimundo Pereira asumis kom provizora prezidanto pos lia morto.

La 28ma di junio 2009 eventis elekti[3] vinkita da Malam Bacai Sanhá, qua asumis povo la 8ma di septembro 2009[4]. Pos yari di nestabileso e nova elekti en aprilo e mayo 2014, José Mário Vaz elektesis prezidanto, e de 23 di junio 2014 ilu guvernas lando.

La parlamento (Populala Nacional Asemblajo) havas unika chambro kun 100 membri, qui elektesas dal populo por 4-yara periodo.

La Supra Korto (Supremo Tribunal da Justiça) konsistas ek 9 judiciisti qui elektesas dal prezidanto, ed esas la maxim alta apelo-korto di lando. Existas regionala korti, 1 en singla de la 9 regioni di lando, qui funcionas kom unesma apelo-korti por kriminala e civila kazi. Existas 24 lokala korti qui judicias min grava krimini e civila kazi evaluita en min kam US$ 1,000.00.

Geografio[redaktar | edit source]

Mapo di Guinea Bisau.
Peizajo de Guinea Bisau.

Kun 36,125 km² di surfaco, Guinea Bisau esas plu granda kam Taiwan e Belgia. Ol jacas inter 11º e 13ºN, e longitudi 13º e 17ºW. Cirkum 10.67% de lua surfaco esas kultivebla, 8.89% okupesas kun permananta plantacaji, ed 80.44% havas altra uzadi. Cirkum 223.6 km² esas irigacata tereni.

Tereni en Guinea Bisau esas basi: la maxim alta monto havas 300 metri di altitudo. En esto, la vejetantaro esas savano. La tereni en litoro esas plana e kovrata da marshi.

La klimato esas varma dum tota yaro, e la mezvalora yarala temperaturo esas 26.3ºC. Ol sufras influo de la monsono dum la pluvoza sezono, de junio til semptembro od oktobro, e de Harmattan-vento de Sahara dum la sika sezono, de decembro til aprilo. La mezvalora yarala pluvo en Bissau esas 2,024 mm, quankam ol koncentresas dum pluvoza sezono.

Ekonomio[redaktar | edit source]

Exquisite-kfind.png Videz anke: Ekonomio di Guinea Bisau.

Guinea Bisau havas un di la min granda KLP per persono ed un di la maxim basa indexo pri humana developeso dil mondo. Plu kam 2/3 de lua habitantaro vivas sub povreso-lineo.[5] Naturala rekursi trovita en Guinea Bisau inkluzas fishi, ligno, fosfati, bauxito, argilo, granito, kalkopetro e depozeyi di petrolo ne ja explorita.[1]

Pos yari di ekonomiala nestabileso, lando adoptis la West-Afrikana Franko CFA kom monetaro en 1997.[6]

Demografio[redaktar | edit source]

Nur 14% de la habitantaro parolas Portugalana; 44% parolas Kriol, la Portugalana kreolo. Altra Afrikana lingui parolesas.

La precipua religio por la duimo de la habitantaro esas islamo, dum ke cirkum 40% praktikas lokala religii, e l'altra 10% esas kristani.

La maxim granda urbi esas Bissau (388,028 habitanti), Bafatá (22,521 habitanti), Gabú (14,430 habitanti), Bissorã (12,688 habitanti), Bolama (10,769 habitanti) e Cacheu (10,490 habitanti).

Kulturo[redaktar | edit source]

Skulto de Bijago-populo.

La precipua rasala grupi di lando esas le Balanta (25%) e Mandinka. Altra grupi esas le Fula, le Pepel, le Manjaku e le Mancanha. Bijago-populo vivas en l'arkipelago di Bijagós. Ta grupi havas richa tradicionala kulturi, specale en la skulti e dansi.

La precipua muzikala jenro di lando esas la poliritmala Gumbe, qua esas poke konocita exterlande. La liriki di la muziki generale kompozesas en Portugalana-kriolo de Guinea Bisau.

En cinemo, Flora Gomes esas internacione konocita Bisauana filmifistino.

Referi[redaktar | edit source]

  1. 1.0 1.1 "The World Factbook" - Guinea-Bissau (en Angla). CIA. URL vidita ye la 5 di septembro 2015.
  2. Constituição da República da Guiné-Bissau (en (Portugalana)). URL vidita ye la 18 di mayo 2015.
  3. Bissau Digital. URL vidita ye la 1 di aprilo 2009.
  4. Malam Bacai Sanhá toma posse como presidente de Guiné-Bissau - Folha Online, 8 di septembro 2009
  5. World Bank profile:Guinea Bissau. World Bank.org. URL vidita ye la 18 di mayo 2015.
  6. CFA Franc and Guinea-Bissau (en Angla). Uemoa.int. URL vidita ye la 22 di junio 2013.


Nedependanta stati en Afrika
Aljeria | Angola | Benin | Botswana | Burkina Faso | Burundi | Centrafrika | Chad | Demokratial Republiko Kongo | Djibuti | Egiptia | Equatorala Guinea | Eritrea | Etiopia | Gabon | Gambia | Ghana | Guinea | Guinea Bisau | Ivora Rivo | Kabo Verda | Kamerun | Kenia | Komori | Kongo | Lesotho | Liberia | Libia | Madagaskar | Malawi | Mali | Maroko | Maurico | Mauritania | Mozambik | Namibia | Nigeria | Nijer | Ruanda | Sao Tome e Principe | Senegal | Sierra Leone | Seycheli | Somalia | Sud-Afrika | Sudan | Sud-Sudan | Swazilando | Tanzania | Tunizia | Togo | Uganda | Zambia | Zimbabwe
Dependanta teritorii
Ceuta | Kanarii | Madeira | Melilla | Westala Sahara | Mayotte | Reunion | Sokotra
Nedependi ne agnoskata
Somalilando | Puntlando