Ghana

De Wikipedio
Irez ad: pilotado, serchez
Ghana
Republic of Ghana
Flag of Ghana.svg Coat of arms of Ghana.svg
Flago di Ghana Blazono di Ghana
Nacionala himno:
God Bless our Homeland Ghana
LocationGhana.svg
Urbi:
Chefurbo: Accra
· Habitanti: 1 847 432 (metropola areo - 2003)
Precipua urbo: Accra
Lingui:
Oficala lingui: Angliana
Guvernerio:
Tipi: Republiko
· Prezidanto: Nana Akufo-Addo
Surfaco: (81ma granda)
· Totala: 238 535 km²
· Aquo: 3,5 %
Habitanti: (48ma granda)
· Totala: 26 908 262[1] (2009)
· Denseso di habitantaro: 93 hab./km²
Pluse informi:
Valuto: Cedi
Veho-latero: dextre
ISO: GH
GHA
288
Reto-domeno: .gh*
Precipua religio: kristanismo 55,4%, animismo 24,4%
islamo 19,7%


Ghana esas lando qua jacas en westal Afrika. Lua vicina landi esas Burkina Faso norde, Togo este ed Ivora Rivo weste. Sude jacas oceano Atlantiko.

Depos la 15ma yarcento la regiono vizitesis multafoye da multa Europana exploreri, note Portugalani, Nederlandani e Britaniani, por komercar oro, trovita en granda quanto en la regiono. Pro to, ol recevis lua antea nomo, Ora Rivo. Nune Ghana konsideresas un ek la maxim importanta demokratii de Afrika.

Bazala fakti pri Ghana.

Historio[redaktar | redaktar fonto]

 Precipua artiklo: Historio di Ghana

La litoro di la nuna Ghana habitabas de adminime la Bronz-epoko, to esas, 2.000 yari aK. Doplande, la centro e la nordo di la lando habitabas de adminime 3.000 o 4.000 yari aK. L'anciena imperio di Ghana od "rejio di Ghana" existis de c. la yaro 300 til cirkume la yaro 1200 norde de la nuna Ghana, en teritorio nune apartenanta a Mauritania e Mali. Segun la historiisto Berbera Al Yaqubi, l'imperio Ghana esis un ek la tri maxim bone organizita rejii de la regiono adweste de Sudan, l'altra du esante l'imperio Gao e l'imperio Kanem. La rejio di Ghana pro l'ataki de lua vicini, ma lua famo duris. En 1957, kande la chefi de lore kolonio Ora Rivo serchis nomo por la lando nedependanta, li selektis "Ghana" homaje a la rejio, quankam la disto inter la du teritorii.

Mapo di la westala rivo di Afrika, kun la regiono Gui, okupita dal Ashanti.

Portugalani arivis en la regiono en 1470. Li nomizis ol Ora Rivo pro trovir komerco di oro en la regiono. En 1598 arivis la Nederlandani. Dum la 16ma e 17ma yarcenti, la populo ashanti, qua posible originis de regioni nune kovrata dal dezerto Sahara e de Sahel establisis su en la regiono e formacis l'imperio Ashanti. Li kaptis sklavi en la vicina regioni por vendar li unesme a la Portugalani e pose a la Nederlandani e la Britaniani. Britaniani okupis bastioni en la regiono depos 1821, ma konfrontis rezisto di la populo ashanti til 1900.

Ghana divenis nedependanta de Unionita Rejio ye la 6ma di marto 1957. Elizabeth la 2ma di Unionita Rejio esis l'unesma statestro pos la nedependo. Ye la 1ma di julio 1960, chefo di libereso-movemento Kwame Nkrumah asumis prezidanteso. Nkrumah kreis la movimento Pan-Afrikanismo e helpis fondar l'OUA. Desfortunoze, Kwame Nkrumah ne esis respektita kom chefo en lua lando,[2] ed ye februaro 1966 kande ilu voyajis exterlande, ilu revokesis per stato-stroko. Generalo Joseph Arthur Ankrah asumis povo til 1969.

En 1981 Jerry John Rawlings asumis povo, e guvernis kom diktatoro til 1993. En 1992 il permisis riorganizo di politikala partisi, fondis National Democratic Congress e ganis prezidantala elekto ta yaro. Il asumis kom elektita prezidanto ye la 7ma di januaro 1993 ed rielektesis en 1997. Ye la 7ma di januaro 2001 John Agyekum Kufuor sucedis ilu.

Politiko[redaktar | redaktar fonto]

L'edifici dil parlamento (adsinistre), di la Supra korto (addextre), e de la prezidanteso (kastelo Osu, adinfre).
Nana Akufo-Addo, la nuna prezidanto di Ghana.

Ghana esas prezidantala republiko e membro di Commonwealth. La chefo di stato e la chefo di guvernerio esas la prezidanto, qua elektesas dal populo por 4-yara periodo e povas rielektesar. Pos la morto di John Atta Mills en 24 di julio 2012 lore viceprezidanto John Dramani Mahama asumis povo. En decembro 2012 eventis elekti por prezidanto, e Mahama vinkis. Il asumis kom elektita prezidanto ye la 7ma di januaro 2013 e duris en povo til la 7ma di januaro 2017, kande asumis povo l'elektita prezidanto Nana Akufo-Addo.

La parlamento havas unika chambro kun 230 membri, qui elektesas dal populo por 4-yara periodo. Quankam existas 30 partisi kun registro en Ghana, nur du, la partiso National Democratic Congress e la partiso New Patriotic Party, esas dominacanta, esante desfacila por l'altra havar suceso.

La nuna konstituco adoptesis ye la 28ma di aprilo 1992, pos referovoto kun 92% di aprobeso. Ol establisas la fundamentala politikala principi, la divido di povi e la povi dil guverno, e la fundamentala homala yuri e devi di la civitani.

La judiciala povo konsistas ek la Supra Korto, l'Apelo-korto, la Supra Judiciokorto e dek Regionala korti (1 per singla administrala regiono di la lando). Existas anke tradicionala korti en mikra regioni administrita da lokala klanestri.

Geografio[redaktar | redaktar fonto]

Regioni di Ghana.
Savano en Ghana.

Ghana jacas proxim l'Equatoro ed apud la gulfo di Guinea en la sudo, e havas varma equatorala klimato en ta regiono. La nordo di la lando havas varma e sika tropikala klimato, e kovresas per savano. La pluvoza sezono norde de la lando eventas de marto til novembro, dum ke sude ol eventas de aprilo til la duimo di novembro. La vento harmattan suflas de Sahara vers la nordo di Ghana de decembro til marto, e diminutas la humideso ibe dum ta epoko. La klimato di Accra esas tropikala di savano, kun mezavalora yarala pluvozeso di 730 mm e du pluvoza sezoni. La mezavalora temperaturo ibe varias de 25,9ºC en agosto (maxim kolda monato) til 29,6ºC en marto (la maxim varma monato), kun mezavalora yarala temperaturo di 27,6ºC.

Panoramo di la lago Volta.

Plu kam la duimo de la lando havas altitudi infre 152 metri. La maxim alta monto di la lando nur havas 880 metri di altitudo.

L'artificala lago Volta, kreita per digizo di la fluvio Volta, esas la maxim granda lago di Ghana. La fluvio Volta, qua naskas en Burkina Faso ed ekfluas aden l'Atlantiko, ank esas la precipua fluvio di la lando.

Ekonomio[redaktar | redaktar fonto]

 Precipua artiklo: Ekonomio di Ghana

Ghana esas relate richa pri naturala moyeni: minerali, naturala gaso e petrolo. L'aquobarilo Akosombo, konstruktita de 1961 til 1965 en la fluvio Volta, kreis la lago Volta e furnisas elektro a la lando.

La lando komencis diversigar lua ekonomio ed exportacar elektronikal equipuri, produktita dal entraprezo Rig Corporation. Pro to lua ekonomio kreskis 8.7% en 2012.

Demografio[redaktar | redaktar fonto]

La mezavalora yarala kresko di la habitantaro esis 2,18% en 2016.[1] Ldemografio di Ghana per la granda mortado produktita da AIDS.[1] Cirkume 54% de la habitantaro vivis en urbi en 2015.[1]

La maxim multa (98%) habitanti havas Afrikana origino. La precipua rasala grupi esas le Akam (qua inkluzas la populo ashanti), Mole-Dagbon, Ewe e Ga-Dangme. Existas mikra grupi di Chiniani, Malayani, Indiani, westal Aziani ed Europani. Anke existas granda grupo di nelegala enmigranti, precipue de Nigeria, Burkina Faso e Togo.

Segun religio, en 2010 71.2% de la habitantaro esis kristani (Pentekostalisti 28,3%, protestanti 18,4%, katoliki 13,1%, altri 11,4%), Mohamedani esis 17,6%, tradicionala religii praktikesis da 5,2% de la habitantaro, 0,8% havis altra religio e 5,2% havis nula religio.[1]


La maxim granda urbi di [[{{{lando}}}]] (2012) La maxim granda urbi di Ghana (2012)
Rango Nomo Provinco Regiono Habitantaro Rango Nomo Provinco Regiono Habitantaro
1ma Accra [[{{{provinco1}}}]] [[{{{regiono1}}}]] 2 921 352 11ma [[{{{nomo11}}}]] [[{{{provinco11}}}]] [[{{{regiono1}}}]] {{{hab11}}}
2ma Kumasi [[{{{provinco2}}}]] [[{{{regiono2}}}]] 2 069 350 12ma [[{{{nomo12}}}]] [[{{{provinco12}}}]] [[{{{regiono12}}}]] {{{hab12}}}
3ma Tamale [[{{{provinco3}}}]] [[{{{regiono3}}}]] 562 919 13ma [[{{{nomo13}}}]] [[{{{provinco13}}}]] [[{{{regiono13}}}]] {{{hab13}}}
4ma Sekondi-Takoradi [[{{{provinco4}}}]] [[{{{regiono4}}}]] 445 205 14ma [[{{{nomo14}}}]] [[{{{provinco14}}}]] [[{{{regiono14}}}]] {{{hab14}}}
5ma Ashaiman [[{{{provinco5}}}]] [[{{{regiono5}}}]] 298 841 15ma [[{{{nomo15}}}]] [[{{{provinco15}}}]] [[{{{regiono15}}}]] {{{hab15}}}
6ma Sunyami [[{{{provinco6}}}]] [[{{{regiono6}}}]] 248 496 16ma [[{{{nomo16}}}]] [[{{{provinco16}}}]] [[{{{regiono16}}}]] {{{hab16}}}
7ma Cape Coast [[{{{provinco7}}}]] [[{{{regiono7}}}]] 227 269 17ma [[{{{nomo17}}}]] [[{{{provinco17}}}]] [[{{{regiono17}}}]] {{{hab17}}}
8ma Obuasi [[{{{provinco8}}}]] [[{{{regiono8}}}]] 180 334 18ma [[{{{nomo18}}}]] [[{{{provinco18}}}]] [[{{{regiono18}}}]] {{{hab18}}}
9ma Teshie [[{{{provinco9}}}]] [[{{{regiono9}}}]] 176 597 19ma [[{{{nomo19}}}]] [[{{{provinco19}}}]] [[{{{regiono19}}}]] {{{hab19}}}
10ma Tema [[{{{provinco10}}}]] [[{{{regiono10}}}]] 161 612 20ma [[{{{nomo20}}}]] [[{{{provinco20}}}]] [[{{{regiono20}}}]] {{{hab20}}}
Accra Skyline 3.jpg
Accra
Kumasi Street and Taxicabs.jpg
Kumasi
[[Arkivo:{{{imajo3}}}|180px]]
Tamale
[[Arkivo:{{{imajo4}}}|180px]]
Sekondi-Takoradi
Fonto: [3][4]


Kulturo[redaktar | redaktar fonto]

Pri literaturo, la maxim importanta skriptisti de Ghana esas Joseph Ephraim Casely Hayford, Ayi Kwei Armah e Nii Ayikwei Parkes. Pri muziko, la maxim konocata ritmi de Ghana esas Afrikala jazo e Highlife. Highlife originis dum la 19ma yarcento e dum la 20ma yarcento ol expansis tra West Afrika. Dum la yari 1990ma nova ritmo recevis influi de Highlife, Afro-reggae, dancehall e hiphop, e nomezis "Hiplife".

La maxim populara sporto di la lando esas futbalo, e Ghanana esquadi Asante Kotoko SC e Accra Hearts of Oak SC konsideresas la 5ma e la 9ma maxim bona futbalo-esquadi de Afrika.

Referi[redaktar | redaktar fonto]

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 CIA. The World Factbook - Ghana. URL vidita ye la 14ma di julio 2017.
  2. Kevin Shillington. Encyclopedia of African history. p. 575.
  3. Biggest cities in Ghana. WorldAtlas.com. URL vidita ye la 14ma di julio 2017.
  4. 20 most populated cities in Ghana. BuzzGhana. URL vidita ye la 14ma di julio 2017.

Extera ligili[redaktar | redaktar fonto]

Commons
Commons havas kontenajo relatante a:


Nedependanta stati en Afrika
Aljeria | Angola | Benin | Botswana | Burkina Faso | Burundi | Centrafrika | Chad | Demokratial Republiko Kongo | Djibuti | Egiptia | Equatorala Guinea | Eritrea | Etiopia | Gabon | Gambia | Ghana | Guinea | Guinea Bisau | Ivora Rivo | Kabo Verda | Kamerun | Kenia | Komori | Kongo | Lesotho | Liberia | Libia | Madagaskar | Malawi | Mali | Maroko | Maurico | Mauritania | Mozambik | Namibia | Nigeria | Nijer | Ruanda | Sao Tome e Principe | Senegal | Sierra Leone | Seycheli | Somalia | Sudafrika | Sudan | Sud-Sudan | Swazilando | Tanzania | Tunizia | Togo | Uganda | Zambia | Zimbabwe
Dependanta teritorii
Ceuta | Kanarii | Madeira | Melilla | Westala Sahara | Mayotte | Reunion | Sokotra
Nedependi ne agnoskata
Somalilando | Puntlando