Liberia

De Wikipedio
Irez ad: pilotado, serchez
Liberia
Republic of Liberia
Flag of Liberia.svg Coat of arms of Liberia.svg
Flago di Liberia Blazono di Liberia
Nacionala himno:
Hail, Liberia, Hail!
LocationLiberia.svg
Urbi:
Chefurbo: Monrovia
· Habitanti: 1 010 970 (2008)
Precipua urbo: Monrovia
Lingui:
Oficala lingui: Angliana
Guvernerio:
Tipi: Republiko
· Prezidanto: Ellen Johnson-Sirleaf
Surfaco: (103ma granda)
· Totala: 111 370 km²
· Aquo: 13,5 %
Habitanti: (129ma granda)
· Totala: 3 489 072 (2008)
· Denseso di habitantaro: 29 hab./km²
Pluse informi:
Valuto: Dolaro di Liberia
Veho-latero: dextre
ISO: LR
LBR
430
Reto-domeno: .lr*
Precipua religio: Kristanismo


Liberia esas lando en west Afrika sude di Sierra Leone, Guinea, Ivora Rivo e norde di Atlantiko. Lando establisesis kom kolonieto di American Colonization Society e deklaris lua nedependo ye la 26ma di julio 1847. Tamen, Usa nur agnoskis lua nedependo ye la 5ma di februaro 1862, dum Usana interna milito.

Bazala fakti pri Liberia.

Historio[redaktar | redaktar fonto]

 Precipua artiklo: Historio di Liberia
Mapo di Liberia en 1830.

Unesma habitanti di nuna Liberia esis populi Mende, Kru, Bassa ed altra. Ca habitanti kultivis kotono, rizo e sorgumo e konocis la metalurgio di fero. Unesma Europani en la regiono esis Portugalani, qui arivis en 1461 e nomizis la regiono Costa da Pimenta ("Pipra Rivo" en portugalana linguo).

En 1822, kompanio American Colonization Society establisis Liberia kom loko en Afrika por sendar libera sklavi.[1] Ex-sklavi di Usa gradope ekmigris vers Liberia.

Liberia divenis nedependanta de Usa ye la 26ma di julio 1847. Joseph Jenkins Roberts esis lua unesma prezidanto. La sociala kustumi, kulturala modeli e la religio di ex-sklavi havis origino en la sudo di Usa, ed esis totale diferanta de aborijena. Ca diferi kreis enemikeso inter "Usani" ed "aborijeni".

Liberia konservis lua nedependo dum la Divido di Afrika em la 19ma yarcento, ma perdis lua postulo di extensa teritorii, anexita da Unionita Rejio e Francia. En 1926 kompanio Firestone recevis granda extensi di landi por kultivar kauchuk-figiero.

Ye la 12ma di aprilo 1980 Samuel Kanyon Doe divenis prezidanto pos sucesoza stato-stroko, en qua la prezidanto William Richard Tolbert, Jr. ocidesis. Doe divenis federito di Usa por recevar ekonomiala helpo, quankam la denunci pri korupto. En decembro 1989 Charles Ghankay Taylor lansis atako kontre forci di Doe e komencis Unesma interna milito di Liberia. En agosto l'Ekonomiala Komuneso di West-Afrikala Stati (ECOWAS) kreis militala forco kun 4,000 soldati e sendis ol a Liberia. En septembro 1990 Doe kontrolis nur mikra teritorio cirkum la chef-urbo, Monrovia.

Doe kaptesis e mortigesis ye la 9ma di septembro 1990. Lua sucedinto, Amos Sawyer, establisis lua autoritato super granda parto di Monrovia. En 1991 ex-membri del armeo fondis l'Unionita Movado pri la Libereso di Liberia e la Demokratio (ULIMO), por luktar kontre la Nacionala Patriota Fronto por Liberia - NPFL kreita da Charles Ghankay Taylor, ante federito e pose enemiko di Samuel Doe.

Politiko[redaktar | redaktar fonto]

Kapitolio di Liberia.

Sub nuna konstituco adoptita ye la 6ma di januaro 1986, Liberia esas prezidantala republiko. La chefo di stato e la chefo di guvernerio esas la prezidanto, qua elektesas dal populo por 6-yara periodo. Nune esas Ellen Johnson-Sirleaf.

La parlamento havas 2 chambri. La basa chambro esas la Domo di Reprezenteri, kun 73 membri, qui elektesas segun elektala distrikti, 1 per distrikto meze la 15 komtii (singla komtio havas adminime 2 reprezenteri). La reprezenteri elektesas por 6-yara periodo dal populo. La alta chambro esas la Senato, kun 30 membri, du per singla komtii, qui elektesas dal populo por 9-yara periodo.

De 1877 til 1980 la partiso True Whig dominacis la guverno. Nune existas plu kam 20 partisi en la lando. Nuna konstituco adoptesis ye la 6ma di januaro 1986 remplasante la konstituco di 1847.

Geografio[redaktar | redaktar fonto]

Mapo di Liberia

Oceano Atlantiko jacas en sud-westo ed en westo di Liberia. La vejetantaro an la litoro konsistas ek marshi e manglieri. En nord-esto jacas basa monti. La maxim alta monto di la lando esas Monto Nimba, este de la lando, kun 1752 metri di altitudo, an la frontiero kun Ivora Rivo e Guinea. Monto Nimba anke esas la maxim alta monto dil altra du landi.[2]

La klimato esas tropikala, kun intensa pluvozeso de mayo til oktobro.

Ekonomio[redaktar | redaktar fonto]

 Precipua artiklo: Ekonomio di Liberia

Liberia dependas de l'exportacajo di kauchuko e mineralo di fero. Lando anke havas diamanto, ligno, oro e potencialo por hidroelektrozeso.

Demografio[redaktar | redaktar fonto]

La habitantaro di Liberia apartenas a 16 aborijena rasala grupi, ed altra exterlanda minoritati. Aborijena populi reprezentas preske 95% de totala habitantaro. La precipua grupo esas le Kpelle.

Kulturo[redaktar | redaktar fonto]

Ica seciono esas vakua, nesuficante detaloza o nekompleta. Vua helpo esas bonvenanta!

Referi[redaktar | redaktar fonto]

  1. (1830) Map of Liberia, West Africa. URL vidita ye la 3ma di junio 2013.
  2. Financial Time's World Desk Reference (2004) Dorling Kindersley Publishing. p 368


Nedependanta stati en Afrika
Aljeria | Angola | Benin | Botswana | Burkina Faso | Burundi | Centrafrika | Chad | Demokratial Republiko Kongo | Djibuti | Egiptia | Equatorala Guinea | Eritrea | Etiopia | Gabon | Gambia | Ghana | Guinea | Guinea Bisau | Ivora Rivo | Kabo Verda | Kamerun | Kenia | Komori | Kongo | Lesotho | Liberia | Libia | Madagaskar | Malawi | Mali | Maroko | Maurico | Mauritania | Mozambik | Namibia | Nigeria | Nijer | Ruanda | Sao Tome e Principe | Senegal | Sierra Leone | Seycheli | Somalia | Sudafrika | Sudan | Sud-Sudan | Swazilando | Tanzania | Tunizia | Togo | Uganda | Zambia | Zimbabwe
Dependanta teritorii
Ceuta | Kanarii | Madeira | Melilla | Westala Sahara | Mayotte | Reunion | Sokotra
Nedependi ne agnoskata
Somalilando | Puntlando