Zambia

De Wikipedio
Irez ad: pilotado, serchez
Zambia
Republic of Zambia
Flag of Zambia.svg Coat of arms of Zambia.svg
Flago di Zambia Blazono di Zambia
Nacionala himno:
Stand and Sing of Zambia, Proud and Free
LocationZambia.svg
Urbi:
Chefurbo: Lusaka
· Habitanti: 1 460 566 (2010)[1]
Precipua urbo: Lusaka
Lingui:
Oficala lingui: Angliana
Guvernerio:
Tipi: Republiko
· Prezidanto: Edgar Lungu
Surfaco: (39ma granda)
· Totala: 752 618 km²
· Aquo: 1 %
Habitanti: (71ma granda)
· Totala: 12 935 000[2] (2009)
· Denseso di habitantaro: 17,2 hab./km²
Pluse informi:
Valuto: kwacha di Zambia
Veho-latero: sinistre
ISO: ZM
ZMB
894
Reto-domeno: .zm*
Precipua religio: kristanismo
Oficala retosituo: http://www.statehouse.gov.zm


Zambia esas lando qua jacas en sudal Afrika. Lua vicina landi esas la Demokratial Republiko Kongo norde, Tanzania nord-este, Malawi este; Mozambik, Zimbabwe e Namibia sude; ed Angola weste. Lua chef-urbo esas Lusaka. Ol esas lando senlitora.

La lando nomesis pro la fluvio Zambezi, quo fluas ek la nordwesto di la republiko.

Bazala fakti pri Zambia.

Historio[redaktar | redaktar fonto]

Kranio dil Homo rhodesiensis
 Precipua artiklo: Historio di Zambia

La teritorio di la nuna Zambia habitabis dal anciena hominidi, nune nomizita Homo rhodesiensis, cirkume 200 mil yari ante nun, segun indikas kranio trovita en 1921 che la regiono Kabwe.[3] La teritorio habitesis dal populi Khoisan til cirkume la yaro 300, kande populi bantua[4] komencis ekmigrar vers la regiono. La populi Tonga e Nkoya de bantua raso arivis a la regiono dum la 12ma e la 13ma yarcenti.

L'unesma Europano qua arivis en la regiono esis Portugalana Francisco de Lacerda, dum la fino dil 18ma yarcento. Lacerda komandis expediciono qua iris de Mozambik til la regiono Kazembe, en nuna Zambia. Ilu probis trairar la sudo di Afrika, ma mortis ante finar ol. Lua amiko Francisco Pinto finis l'expediciono.

En 1855 l'Angla explorero David Livingstone deskovris la granda katarakti dil fluvio Zambezi, e nominis ol Victoria Falls (aquofalo Viktoria). En 1888 Cecil Rhodes proklamis la regiono parto di Britanian imperio.

Til 1964 Zambia nomesis Nordala Rodezia. Ol divenis nedependanta de Unionita Rejio ye la 24ma di oktobro 1964. L'unesma prezidanto esis Kenneth Kaunda. Dum la sequanta yardeko, Kaunda komence suportis UNITA en Angola[5], l'Uniono di Afrikana Populi (Angle: ZAPU) en Zimbabwe, l'ANK en Sudafrika e la SWAPO en Namibia. La guvernerio di Kaunda anke mantenis forta diplomacala relati kun Sovietia e kun la rejimo di Saddam Hussein en Irak.

La konflikto kun Rodezia rezultis en la klozado di la frontiero en 1973 e boikoto en la furniso di energio. Tamen, la mashinaro por produktar elektro en l'aquobarilo Kariba duris funcionar. La konstrukturo di ferovoyo til la portuo di Dar es Salaam en Tanzania kun la helpo di la Populala Republiko di Chinia helpis diminutar la dependo de Rodezia.

Dum la fino dil yari 1970ma Portugalana kolonii en Afrika ja esis nedependanta, Rodeziana rejimo finis e Rodezia transformesis en Zimbabwe, tamen la problemi di Zambia duris. Interna militi en Angola e Mozambik produktis granda nombro di refujanti ed enduktis serioza problemi en la sistemo di transporto.

En junio 1990 komencis rebelesi kontre guvernerio di Kaunda. Multa manifesteri mortigesis kande la guvernerio probis kontrolar la protesti. En 1991 Kaunda aceptis riinstitucar plurpartisala demokratio. Frederick Chiluba elektesis prezidanto ed asumis povo ye la 2ma di novembro 1991. En 1996 ilu rielektesis e guvernis til 2001.

Dum la yari 2000ma, l'ekonomio stabileskis, l'inflaciono atingis singla cifro en 2006 e 2007, internaciona komerco kreskis e la procento di interesti diminutis.

Politiko[redaktar | redaktar fonto]

Zambia divenis prezidantala republiko nemediate pos lua nedependo. La prezidanto di la republiko esas chefo di stato e chefo di guvernerio di lando. Pos la 23ma di septembro 2011 esas Michael Sata. Pos 1991 lando permisas l'existo di multa partisi.

La parlamento havas unika chambro, la Nacional Asemblajo (National Assembly) kun 158 membri qui elektesas dal populo por 5-yara periodo. La nuna konstituco adoptesis en 1996 ma la komitato Mungo'mba por konstitucala revizo preparis texto di nova konstituco en 2010[6].

Geografio[redaktar | redaktar fonto]

Mapo di Zambia kun lua precipua urbi.
La fluvio Luangwa, longa de 770 km, enfluas en Zambezi.

Zambia esas la 39ma maxim granda lando del mondo, pos Chili. Lua tereno esas precipue platajo kun kelka kolini e monti. La maxim alta monto di Zambia jacas en Mafinga Hills e havas 2.339 metri di altitudo.

Fluvio Zambezi esas la precipua di la lando, e fluas de weste adsude e pose adeste. Ol havas importanta enfluanti en Zambia: la fluvii Kafue (1.600 km), Luangwa (770 km) e Lungwebungu (645 km). L'aquofalo Viktoria che la fluvio Zambezi konsideresas la maxim larja del mondo. An la frontiero kun Zimbabwe jacas lago Kariba, aquobarilo konstruktita de 1958 til 1963, qua furnisas elektro a la du landi. La fluvii norde de la lando e la lago Tanganyika, naturala lago an la frontiero kun Tanzania e la Demokratial Republiko Kongo apartenas a la baseno dil fluvio Kongo.

La klimati di Zambia esas tropikala kun influi di altitudo, o subtropikala humida. Existas du sika sezoni: de mayo o junio til agosto esas sika e kolda, dum ke de septembro til oktobro o novembro esas varma. La pluvoza sezono eventas de novembro til aprilo.

Existas 14 ekosistemi en Zambia, esante la savano la dominacanta, sive kun gramini, sive kun arbusti. Ma anke existas foresti, marshi ed inundebla regioni.

Ekonomio[redaktar | redaktar fonto]

 Precipua artiklo: Ekonomio di Zambia

La precipua ekonomiala produkturo di Zambia esas kupro, quankam la guvernerio persequas l'ekonomikala diverseso. Cirkume 68% ek omna habitantaro vivas sub la povreso-lineo.[7]

Demografio[redaktar | redaktar fonto]

Cirkume 44% de Zambiani vivas en urbi, la maxim multa proxim Lusaka od en la regiono konocita kom Copperbelt, norde de la lando. Chomeso en urbala regioni esas alta.

La lando havas 72 rasala grupi, ma preske 90% ek la habitantaro apartenas a 9 precipua rasala grupi: Nyanja-Chewa, Bemba, Tonga, Tumbuka, Lunda, Luvale, Kaonde, Nkoya e Lozi.

Kulturo[redaktar | redaktar fonto]

Admiranto di futbalo en Zambia.

Kulturo di Zambia mixas bantua kun Europana influi. Un ek la rezulti di kolonial epoko esis l'augmento di habitantaro che l'urbi e la mixo di kulturi.

L'Angla linguo esas oficala ed uzata en aferi, guvernerio ed eduko. La precipua lokala linguo esas Nyanja. Futbalo esas la maxim populara sporto en Zambia.

Referi[redaktar | redaktar fonto]


Nedependanta stati en Afrika
Aljeria | Angola | Benin | Botswana | Burkina Faso | Burundi | Centrafrika | Chad | Demokratial Republiko Kongo | Djibuti | Egiptia | Equatorala Guinea | Eritrea | Etiopia | Gabon | Gambia | Ghana | Guinea | Guinea Bisau | Ivora Rivo | Kabo Verda | Kamerun | Kenia | Komori | Kongo | Lesotho | Liberia | Libia | Madagaskar | Malawi | Mali | Maroko | Maurico | Mauritania | Mozambik | Namibia | Nigeria | Nijer | Ruanda | Sao Tome e Principe | Senegal | Sierra Leone | Seycheli | Somalia | Sudafrika | Sudan | Sud-Sudan | Swazilando | Tanzania | Tunizia | Togo | Uganda | Zambia | Zimbabwe
Dependanta teritorii
Ceuta | Kanarii | Madeira | Melilla | Westala Sahara | Mayotte | Reunion | Sokotra
Nedependi ne agnoskata
Somalilando | Puntlando