Zambia

De Wikipedio
Irez ad: pilotado, serchez
Zambia
Republic of Zambia
Flag of Zambia.svg Coat of arms of Zambia.svg
Flago di Zambia Blazono di Zambia
Nacionala himno:
Stand and Sing of Zambia, Proud and Free
LocationZambia.svg
Urbi:
Chefurbo: Lusaka
· Habitanti: 1 460 566 (2010)[1]
Precipua urbo: Lusaka
Lingui:
Oficala lingui: Angliana
Guvernerio:
Tipi: Republiko
· Prezidanto: Edgar Lungu
Surfaco: (39ma granda)
· Totala: 752 618 km²
· Aquo: 1 %
Habitanti: (71ma granda)
· Totala: 12 935 000[2] (2009)
· Denseso di habitantaro: 17,2 hab./km²
Pluse informi:
Valuto: kwacha di Zambia
Veho-latero: sinistre
ISO: ZM
ZMB
894
Reto-domeno: .zm*
Precipua religio: kristanismo
Oficala retosituo: http://www.statehouse.gov.zm


Zambia esas lando qua jacas en sudal Afrika. Lua vicina landi esas Demokratial Republiko Kongo norde; Tanzania nord-este, Malawi este; Mozambik, Zimbabwe e Namibia sude; ed Angola weste. Lua chef-urbo esas Lusaka. Ol esas lando senlitora.

Lando nomesis pro la fluvio Zambezi, quo fluas ek la nordesto di la republiko.

Bazala fakti pri Zambia.

Historio[redaktar | redaktar fonto]

Kranio dil Homo rhodesiensis
 Precipua artiklo: Historio di Zambia

La teritorio di la nuna Zambia habitabis da anciena hominidi, nune nomizita Homo rhodesiensis, cirkume 200 mil yari ante nun, segun indikas kranio trovita en 1921 che la regiono Kabwe.[3] La teritorio habitesis da populi Khoisan til cirkume la yaro 300, kande populi bantua[4] komencis ekmigrar vers la regiono. La populi Tonga e Nkoya de bantua raso arivis che la regiono dum la 12ma e la 13ma yarcenti.

L'unesma Europano qua arivis en la regiono esis Portugalana Francisco de Lacerda, dum la fino dil 18ma yarcento. Lacerda komandis expediciono qua iris de Mozambik til la regiono Kazembe en nuna Zambia. Ilu probis trairar la sudo di Afrika, ma mortis ante finar ol. Lua amiko Francisco Pinto finis l'expediciono.

En 1855 l'Angla explorero David Livingstone deskovris la granda katarakti di fluvio Zambezi, e nominis ol Victoria Falls (aquofalo Viktoria). En 1888 Cecil Rhodes proklamis la regiono parto di Britanian imperio.

Til 1964 Zambia nomesis Nordala Rhodezia. Ol divenis nedependanta de Unionita Rejio ye la 24ma di oktobro 1964. L'unesma prezidanto esis Kenneth Kaunda. Dum la sequanta yardeko, Kaunda komence suportis UNITA en Angola[5], l'Uniono di Afrikana Populi (Angle: ZAPU) en Zimbabwe, l'ANK en Sudafrika e la SWAPO en Namibia. La guvernerio di Kaunda anke mantenis forta diplomacala relati kun Sovietia e kun la rejimo di Saddam Hussein en Irak.

Konflikto kun Rhodezia rezultis en la klozado di la frontiero en 1973 e boikoto en la furniso di energio. Malgre ta, la mashinaro di Kariba hidroelektriko duris funcionar. Un ferovoyo konstruktita kun la helpo di la Populala Republiko di Chinia til la portuo di Dar es Salaam en Tanzania helpis diminutar la dependo de Rhodezia.

Dum la fino di la yari 1970ma Portugalana kolonii en Afrika ja esis nedependanta, Rhodeziana rejimo finis e lando transformis su en Zimbabwe, ma la problemi di Zambia ne finis. Interna militi en Angola e Mozambik rezultis en granda nombro di refujanti ed enduktis granda problemi en la sistemo di transporto.

En junio 1990 komencis rebelesi kontre guvernerio di Kaunda. Multa manifesteri mortis en atempto di guvernerio kontrolar protesti. En 1991 Kaunda aceptis riinstitucar plurapartisala demokratio. Frederick Chiluba elektesis prezidanto ed asumis povo ye la 2ma di novembro 1991. En 1996 il rielektesis e guvernis til 2001.

Dum la yari 2000ma, l'ekonomio stabileskis, l'inflaciono atingis singla cifro en 2006 e 2007, internaciona komerco kreskis e la procento di interesti diminutis.

Politiko[redaktar | redaktar fonto]

Zambia divenis prezidantala republiko nemediate pos lua nedependo. La prezidanto di la republiko esas chefo di stato e chefo di guvernerio di lando. Pos la 23ma di septembro 2011 esas Michael Sata. Pos 1991 lando permisas l'existo di multa partisi.

La parlamento havas unika chambro, la Nacional Asemblajo (National Assembly) kun 158 membri qui elektesas dal populo por 5-yara periodo. La nuna konstituco adoptesis en 1996 ma la komitato Mungo'mba por konstitucala revizo preparis texto di nova konstituco en 2010[6].

Geografio[redaktar | redaktar fonto]

Mapo di Zambia kun lua precipua urbi.

Zambia esas la 39ma granda lando dil mondo, pos Chili. Lua maxim alta monto jacas en Mafinga Hills e havas 2301 metri di altitudo. Zambezi esas la precipua fluvio di lando, ma en nordo di lando la fluvii esas enfluanti di la fluvio Kongo. L'aquofalo Viktoria che la fluvio Zambezi konsideresas la maxim larja de la mondo. An la frontiero kun Zimbabwe jacas lago Kariba, aquobarilo konstruktita de 1958 til 1963 qua furnisas energio a la du landi. En nordo di lando existas lago Tanganyika, naturala lago qua apartenas a la baseno dil fluvio Kongo.

Klimato di Zambia esas tropikala kun influi de altitudo, o subtropikala humida. Existas du sika sezoni: de mayo o junio til agosto esas sika e kolda, dum ke de septembro til oktobro o novembro esas varma. Pluvoza sezono eventas de novembro til aprilo.

Ekonomio[redaktar | redaktar fonto]

 Precipua artiklo: Ekonomio di Zambia

La precipua ekonomiala produkturo di Zambia esas kupro, quankam la guvernerio persequas l'ekonomikala diverseso. Cirkume 68% ek omna habitantaro vivas sub la povreso-lineo.[7]

Demografio[redaktar | redaktar fonto]

Cirkume 44% de Zambiani vivas en urbi, la majoritato proxim Lusaka od en la regiono konocita kom Copperbelt, en nordo. Chomeso en urbala regioni esas alta.

La lando havas 72 rasala grupi, ma preske 90% ek la habitantaro apartenas a 9 precipua rasala grupi: Nyanja-Chewa, Bemba, Tonga, Tumbuka, Lunda, Luvale, Kaonde, Nkoya e Lozi.

Kulturo[redaktar | redaktar fonto]

Admiranto di futbalo en Zambia.

Kulturo di Zambia mixas bantua kun Europana influi. Un ek la rezulti di kolonial epoko esis l'augmento di habitantaro che l'urbi e la mixo di kulturi.

L'Angla linguo esas oficala ed uzata en aferi, guvernerio ed eduko. La precipua lokala linguo esas Nyanja. Futbalo esas la maxim populara sporto en Zambia.

Referi[redaktar | redaktar fonto]


Nedependanta stati en Afrika
Aljeria | Angola | Benin | Botswana | Burkina Faso | Burundi | Centrafrika | Chad | Demokratial Republiko Kongo | Djibuti | Egiptia | Equatorala Guinea | Eritrea | Etiopia | Gabon | Gambia | Ghana | Guinea | Guinea Bisau | Ivora Rivo | Kabo Verda | Kamerun | Kenia | Komori | Kongo | Lesotho | Liberia | Libia | Madagaskar | Malawi | Mali | Maroko | Maurico | Mauritania | Mozambik | Namibia | Nigeria | Nijer | Ruanda | Sao Tome e Principe | Senegal | Sierra Leone | Seycheli | Somalia | Sudafrika | Sudan | Sud-Sudan | Swazilando | Tanzania | Tunizia | Togo | Uganda | Zambia | Zimbabwe
Dependanta teritorii
Ceuta | Kanarii | Madeira | Melilla | Westala Sahara | Mayotte | Reunion | Sokotra
Nedependi ne agnoskata
Somalilando | Puntlando