Somalia

De Wikipedio
Salti al navigilo Salti al serĉilo
Somalia
Jamhuuriyadda Soomaaliya
جمهورية الصومال‎
Jumhūriyyat as-Sūmāl‎
Flag of Somalia.svg Coat of arms of Somalia.svg
Standardo di Somalia Blazono di Somalia
Nacionala himno:
Soomaaliyeey Toosoow
Somalia in its region (claimed).svg
Urbi:
Chefurbo: Mogadishu
· Habitanti: 2 milioni[1] (2006)
Precipua urbo: Mogadishu
Lingui:
Oficala lingui: Somaliana, Araba[2]
Guvernerio:
Tipo: Republiko
· Prezidanto: Mohamed Abdullahi Mohamed
· Chefa ministro: Hassan Ali Khayre
Surfaco: (43ma granda)
· Totala: 637 540 km²
· Aquo: 1,6 %
Habitanti: (87ma granda)
· Totala: 11 031 386 (2017)
· Denseso di habitantaro: 19,31 hab./km²
Plusa informi:
Valuto: Shilling de Somalia
Veho-latero: dextre
ISO: SO
SOM
706
Reto-domeno: .so*
Precipua religio: islamo, 98%
Oficala retosituo: http://www.somaligov.net/


Somalia (Somaliana Soomaaliya, Araba الصومال‎ aṣ-Ṣūmāl) oficale Federala Republiko di Somalia esas lando jacanta an estal Afrika. Lu havas kom vicini Djibuti nord-weste, Etiopia weste e Kenia sud-weste. Norde jacas gulfo di Aden. Este e sude jacas Indiana oceano. La lando havas la maxim vasta litoro di Afrika, kun 3025 km di extenso.

La nomo di la lando forsan devenas de Kushit-vorto signifikante 'tenebroza', refere la pela koloro di lua habitanti.

Bazala fakti pri Somalia.

Historio[redaktar | redaktar fonto]

 Precipua artiklo: Historio di Somalia

Homi habitis Somalia pos paleolitiko. Pikturi en kaverni evas de 9.000 yari aK. La maxim famoza formacas la komplexo di Laas Geel, qua kontenas un ek la maxim anciena arti en roko di Afrika. Anciena Somaliani domestikigis kamelo. La regiono mantenis prospera komerco kun Anciena Egiptia ed Anciena Grekia.

Islamo arivis en la regiono dum la 7ma yarcento, e la precipua komercala mar-voyi en Reda maro divenis kontrolita da Islamala kalifi. Somaliana komercisti establisis kolonio en Sofala, Mozambik, por extraktar oro. Mogadishu divenis importanta Islamala centro en Est-Afrika. Tamen, Islamala e kristana komunesi en Somalia kunvivis pacoze dum yarcenti.

En 1884 Europana povi decidis dividar Afrika, e la dervisho Muhammad Abdullah Hassan organizis milito en la korno di Afrika kontre Europana okupo. En 1920 Abdullah Hassan fine vinkesis, e Unionita Rejio transformis la regiono pose konocita kom Britaniana Somalia en protektorato. Ye la 15ma di decembro 1923 Italia sendis guberniestro Cesare Maria De Vecchi por guvernar Italiana Somalia.

Pos la duesma mondomilito, Unionita Rejio prenis kontrolo di Britaniana Somalia ed Italiana Somalia kom protektorati, kontre ke Francia kontrolis la vicina Djibuti. En 1958 eventis plebicito en Djibuti pri unionar o ne unionar su kun Somalia, e la maxim multa lua habitanti decidis restar unionita a Francia.

Generalo Siad Barre.

Ye la 1ma di julio 1960 Britaniana ed Italiana Somalia unionesis e nedependanteskis de Unionita Rejio. Lua unesma prezidanto esis Aden Abdullah Osman Daar, qua guvernis til 1967. Ye la 20ma di julio 1961 la lando adoptis lua unesma konstituco. En 1967 Muhammad Haji Ibrahim Egal divenis chefa ministro di la lando.

Ye la 15ma di oktobro 1969 dum vizito a l'urbo Las Anod, prezidanto Abdirashid Ali Shermarke asasinesis da un di lua korpogardisti. Ye la 21ma di oktobro sam yaro eventis stato-stroko e generalo Muhammad Siad Barre asumis la povo. Ilu komencis diktatoreso qua duris til januaro 1991, kande ilu revokesis de la povo. De 1991 til 2000 nula administrestro kontrolis omna lando.

Abandonita strado en Mogadishu la yaro 1993, pose la falio dil rejimo di Siad Barre.

En 1986 komencis l'Interna milito en Somalia. Komence ol esis rezisto kontre la rejimo di Siad Barre, ma pos 1988 Somalian armeo kombatis kontre diversa rebela grupi, inkluzite grupi qui defensis la nedependantesko por Somalilando e por Puntlando. La lando subisas la konsequi di la milito til nun.

Politiko[redaktar | redaktar fonto]

Depos 1991, nula guvernerio Somaliana kontrolis komplete tota lando. Norde, la regiono Somalilando nedependanteskis ta yaro, malgre ne agnoskata. Puntlando esas altra regiono qua nedependanteskis, malgre ne agnoskata.

Geografio[redaktar | redaktar fonto]

La monti Cal Madow, an la nordo di Somalia.
Kavali en l'arida planajo Dhahar.

Somalia jacas an la surnomizita "Korno di Afrika". Kun 637 540 km², granda parto di lua tereni konsistas ek planaji od alta plataji. En la montoza regioni dil nordo, l'altitudo varias inter 900 e 2100 metri. En la centro e la sudo la reliefo esas plana e la mezavalora altitudo esas infre 180 metri. La maxim alta monto di la lando esas Shimbiris, kun 2.450 metri di altitudo. La maxim longa fluvio esas Shebelle, qua naskas en Etiopia ed esas longa entote de 2.526 km, di qui 1.236 km apartenas a Somalia.

Pro lua proximeso kun Equatoro, lua klimato ne varias multe. Ol esas varma dum tota yaro, kun influi de monsono e nereguloza pluvo-quanto. Forta pluvi povas eventar kelkafoye.

La klimato esas arida nordeste e centre de la lando, e mi-arida nordweste e sude. Granda parto dil teritorio recevas min kam 500 mm di pluvo-quanto omnayare. Nordeste, la mezavalora pluvo-quanto yarala esas infre 100 mm.

Ekonomio[redaktar | redaktar fonto]

 Precipua artiklo: Ekonomio di Somalia

Demografio[redaktar | redaktar fonto]

Somalia havas preske 10 milion habitanti, di qui cirkume 85% esas Somaliani. Multa habitanti esas nomadi. Lua maxim granda urbo esas la chefurbo, Mogadishu. Altra importanta urbi esas Hargeysa e Kismaayo.

Kulturo[redaktar | redaktar fonto]

Dum yarcenti, Somaliani produktis notora exempli pri Islamala literaturo. Kun l'adopto di latina alfabeto en 1972 por la Somaliana linguo, diversa nun-tempala skriptisti lansis noveli, di qui kelka kun mondala aklamo. Un ek la maxim notora Somaliana skriptisti esas Nuruddin Farah.

Referi[redaktar | redaktar fonto]

  1. http://www.iaed.org/somalia/
  2. Segun la 7ma artiklo de la transitala guvernerio di Somalia l'oficala lingui di Somalia esas Somaliana ed Araba
Commons
Commons havas kontenajo relatante a: