Kenia

De Wikipedio
Jump to navigation Jump to search
Kenia
Jamhuri Ya Kenya
Republic of Kenya
Flag of Kenya.svg Alternate Coat of arms of Kenya.svg
Standardo di Kenia Blazono di Kenia
Nacionala himno:
Ee Mungu Nguvu Yetu
Kenya in its region (de-facto).svg
Urbi:
Chefurbo: Nairobi
· Habitanti: 3 138 295 (2009)
Precipua urbo: Nairobi
Lingui:
Oficala lingui: Angla, Swahili
Guvernerio:
Tipo: Republiko
· Prezidanto: Uhuru Kenyatta
Surfaco: (47ma granda)
· Totala: 580 367 km²
· Aquo: 2,3 %
Habitanti: (29ma granda)
· Totala: 48 397 527[1] (2018)
Plusa informi:
Valuto: Shilling di Kenia
Veho-latero: sinistre
ISO: KE
KEN
404
Reto-domeno: .ke*
Precipua religio: kristanismo, 79,3%
Oficala retosituo: http://www.president.go.ke


Kenia esas lando jacanta en estal Afrika. Lu havas kom vicini Sudan nord-weste, Etiopia norde, Somalia este, Tanzania sude, ed Uganda weste. Sud-este jacas l'Indiana oceano.

Bazala fakti pri Kenia.

Historio[redaktar | redaktar fonto]

 Precipua artiklo: Historio di Kenia
Bantua expanso tra Afrika.

Fosili trovita en Est-Afrika sugestas ke primati ja vivis en la regiono cirkume 20 milioni yari ante nun. Fosili di Homo habilis (2,5 til 1,8 milioni yari ante nun) e Homo erectus (1,8 milioni til 350 mil yari ante nun) trovesis en la regiono dil Lago Turkana. En 1984 Richard Leakey trovis skeleto pri puero di Homo erectus evante 1.6 milion yari en ta regiono.

Araba komercisti komencis frequentar la litoro di la regiono dum la 1ma yarcento. Arabi e Persi establisis urbeti che la litoro dum la 8ma yarcento.

Portugalani esis l'unesma Europani qui arivis en la teritorio di la nuna Kenia, kande Vasco da Gama vizitis Mombasa en 1498. Portugalani establisis su en la regiono pos 1505 kun skopo protektar lia komerco en Indiana oceano.

Ye la 25ma di agosto 1848 Germana misionero Johann Ludwig Krapf establisis l'unesma kristana misiono en la regiono. Il tradukis la Biblo a swahili. Pos 1850 europani komencis trasar mapi di l'internajo[2]. Tre developi augmentis l'interesi di Europani pri la regiono: l'unesma esis la kresko di Zanzibar, insulo e portuo fore la rivo di Afrika[3]; la duesma esis la kresko di demando por Afrikana produkturi, quale ivoro. Fine, la konkurso inter Germana imperio ed Unionita Rejio por teritorii en Afrika. En 1885 Germana imperio establisis protektorato en la regiono, ma donis lua kolonii a Unionita Rejio en 1890.

Kenia divenis nedependanta de Unionita Rejio ye la 12ma di decembro 1963. Jomo Kenyatta esis l'unesma prezidanto, e guvernis til lua morto en 1978.

Politiko[redaktar | redaktar fonto]

Edifici dil Parlamento di Kenia.

Kenia esas demokratiala republiko. La prezidanto esas ambe la chefo di stato e la chefo di guvernerio. Lu elektesas dal populo por 5-yara periodo.

La parlamento havas du chambri. La Nacional Asemblajo esas la basa chambro e havas entote 349 membri, di qui 290 elektesas en lokal elekti, 47 elektesas en provincal elekti e la cetera 12 indikesas nedirete. Omni servas dum 5 yari. La Senato esas l'alta chambro, e kreesis unesmafoye en la konstituco di 1963. Ol abolisesis en 1966 ma rikreesis en 2010. Nune ol konsistas ek 67 membri.

La nuna konstituco di Kenia publikigesis oficale ye la 6ma di mayo 2010 ed aprobesis dal populo per referendumo ye la 4ma di agosto 2010. Ol efikeskis ye la 7ma di agosto sam yaro. Ol konfirmis la nedependo di la judiciala povo, abolisis la diskriminaco segun sexuo e permisis la votanti revokar politikisti.

Geografio[redaktar | redaktar fonto]

Granda Valo di Rift krucumas lando en esto. La maxim alta monto di Kenia esas Monto Kenia, kun 5 199 metri di altitudo.

Treko en la Nacionala Parko Tsavo Esto.

La klimato varias de tropikala an la litoro til arida an l'internajo. Pluvi esas plu intensa de aprilo til junio, ed anke de oktobro til decembro. La lando havas multa regioni richa en sovaja vivo, exemple la regioni di savano Masai Mara e la Nacionala Parko Tsavo Esto. Le 5 granda animali di Afrika (elefanto, leono, bufalo, leopardo e rinocero) bestiizas en lando.

Kenia dividesas en 8 provinci:

  • Centrala provinco
  • Litora provinco
  • Estala provinco
  • Provinco Nairobi
  • Provinco Nord-estala
  • provinco Nyanza
  • Provinco di la Valo di Rift
  • Westala provinco

Ekonomio[redaktar | redaktar fonto]

 Precipua artiklo: Ekonomio di Kenia

Demografio[redaktar | redaktar fonto]

Demografio di Kenia 1961-2003.
Pueri del etnio Masai.

Kenia havis 38 610 097 habitanti segun la kontado 2005[4]. Segun statistiki de The World Factbook por julio 2018, Kenia havis 48 397 527 habitanti.[1] La maxim multa (21,6%) esas Kikuyu. Luhya esis 15.3%, Kalenjin esis 12%, Kamba esis 11.7%, Luo esis 11%, Kisii esis 5.8%, Meru esis 5.7%, Mijikenda/Swahili esis 5.3%, Somali esis 2.5%, Masai esis 1.9%, Turkana esis 1.2%, Taita/Taveta esis 1%, Embu esis 1%, e 4% esis altra etnii en 2014.[1]

L'oficala linguo di la lando esas Angla e Swahili. Kiswahili ed altra lokala lingui anke parolesas.[1]

La religio kun maxima nombro di adepti esas kristanismo (83% de la habitantaro: 47,7% protestanti, 23,4% katoliki ed 11,9% altra kristani). Mohamedani esis 11,2%, Tradicionalisti esis 1,7%, 1,6% praktikis altra religii, 2,4% praktikis nula religio, e 0,2% ne informis, segun statistiki de 2009.[1]

Cirkume 78% de la habitantaro savis lektar e skribar, segun statistiki de 2015.[1]

Kulturo[redaktar | redaktar fonto]

Du importanta nomi en Keniana literaturo esas Ngũgĩ wa Thiong'o e Moyez G. Vassanji. En muziko, taarab (ritmo de Zanzibar) hip hop, reggae, soul, soukous, zouk, rock and roll, funk e Europop esas populala. Muziki ordinare kompozesas en Swahilia o Lingala. Benga esas altra populala muzikala stilo.

La maxim populara sporti di Kenia esas kriketo, automobilismo, futbalo, rugby e boxo. Lando havas multa kuristi di longa disto, exemple Catherine Ndereba e Paul Tergat.

Referi[redaktar | redaktar fonto]

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 1,5 Africa::Kenya - The World Factbook. CIA. URL vidita ye la 29ma di decembro 2018.
  2. Robin Hallett, Africa to 1875, p. 229
  3. Robin Hallett, Africa Since 1875: A Modern History, p. 560
  4. Census Results
Commons
Commons havas kontenajo relatante a:



Nedependanta stati en Afrika
Aljeria | Angola | Benin | Botswana | Burkina Faso | Burundi | Centrafrika | Chad | Demokratial Republiko Kongo | Djibuti | Egiptia | Equatorala Guinea | Eritrea | Etiopia | Gabon | Gambia | Ghana | Guinea | Guinea Bisau | Ivora Rivo | Kabo Verda | Kamerun | Kenia | Komori | Kongo | Lesotho | Liberia | Libia | Madagaskar | Malawi | Mali | Maroko | Maurico | Mauritania | Mozambik | Namibia | Nigeria | Nijer | Ruanda | Sao Tome e Principe | Senegal | Sierra Leone | Seycheli | Somalia | Sudafrika | Sudan | Sud-Sudan | Swazilando | Tanzania | Tunizia | Togo | Uganda | Zambia | Zimbabwe
Dependanta teritorii
Ceuta | Kanarii | Madeira | Melilla | Westala Sahara | Mayotte | Reunion | Sokotra
Nedependi ne agnoskata
Somalilando | Puntlando