Kenia

De Wikipedio
Salti al navigilo Irez a serchilo
Kenia
Jamhuri Ya Kenya
Republic of Kenya
Flag of Kenya.svg Alternate Coat of arms of Kenya.svg
Standardo di Kenia Blazono di Kenia
Nacionala himno:
Ee Mungu Nguvu Yetu
Kenya in its region (de-facto).svg
Urbi:
Chefurbo: Nairobi
· Habitanti: 3 138 295 (2009)
Precipua urbo: Nairobi
Lingui:
Oficala lingui: Angla, Swahilia
Guvernerio:
Tipo: Republiko
· Prezidanto: Uhuru Kenyatta
Surfaco: (47ma maxim granda)
· Totala: 580 367 km²
· Aquo: 2,3 %
Habitanti: (29ma maxim granda)
· Totala: 48 397 527[1] (2018)
Plusa informi:
Valuto: Shilling di Kenia
Veho-latero: sinistre
ISO: KE
KEN
404
Reto-domeno: .ke*


Kenia esas lando jacanta en estal Afrika. Ol havas kom vicini Sudan nord-weste, Etiopia norde, Somalia este, Tanzania sude, ed Uganda weste. Sud-este jacas l'Indiana oceano.

Bazala fakti pri Kenia.

Historio[redaktar | redaktar fonto]

 Precipua artiklo: Historio di Kenia
Bantua expanso tra Afrika.

Fosili trovita en estal Afrika sugestas ke primati ja habitis la regiono cirkume 20 milioni yari ante nun. Fosili di Homo habilis (2,5 til 1,8 milioni yari ante nun) e Homo erectus (1,8 milioni til 350 mil yari ante nun) trovesis en la regiono dil Lago Turkana. En 1984, Richard Leakey trovis skeleto di puero Homo erectus evanta 1,6 milion yari en ta regiono.

Araba komercisti komencis frequentar la litoro di la regiono dum la 1ma yarcento. Arabi e Persi establisis urbeti che la litoro dum la 8ma yarcento.

Portugalani esis l'unesma Europani qui arivis en la teritorio di la nuna Kenia, kande Vasco da Gama iris a Mombasa en 1498. Portugalani establisis su en la regiono pos 1505 kun skopo protektar lia komerco en Indiana oceano. En 1730, Arabi de Oman kaptis definitive la regiono de la Portugalani.

Ye la 25ma di agosto 1848 Germana misionero Johann Ludwig Krapf establisis l'unesma kristana misiono en la regiono. Il tradukis la Biblo a swahilia. Pos 1850, Europani komencis trasar mapi di regioni doplanda.[2] Ca developo augmentis l'interesi dil Europani pri la regiono: komence pro la kresko di Zanzibar, insulo e portuo fore la rivo di Afrika;[3] pose pro la kresko di demando pri Afrikana produkturi, exemple ivoro; e fine, pro la disputo inter Germana imperio ed Unionita Rejio pri teritorii en Afrika. En 1885, Germana imperio establisis protektorato en la regiono, ma donis lua kolonii al Unionita Rejio en 1890. En 1910, Kenia transformesis en kolonio de la Krono Britaniana, ed en 1915 Britaniani obligis negri evante 15 yari o pluse portar identigo-karto permananta en la kolo, simile quo eventis en Sudafrika.

De 1952 til 1959 eventis la revolto di le Mau Mau, rebeli del etnio Kikuyu, qui luktis kontre Britaniana dominaco. Por kontrolar la revolto, Britaniani pokope komencis augmentar la quanto di Afrikani en l'administrado, samatempe kam kombatis la gerileri. La milito finis kun la morto di 100 mil Afrikani e 320 mil militala kaptiti.

Kenia nedependanteskis del Unionita Rejio ye la 12ma di decembro 1963. Jomo Kenyatta esis l'unesma prezidanto, e guvernis til lua morto en 1978.

Politiko[redaktar | redaktar fonto]

Edifici dil Parlamento di Kenia.

Kenia esas demokratiala republiko. La prezidanto esas ambe la chefo di stato e la chefo di guvernerio. Lu elektesas dal populo por 5-yara periodo.

La parlamento havas du chambri. La Nacional Asemblitaro esas la basa chambro e havas entote 349 membri, di qui 290 elektesas en lokal elekti, 47 elektesas en provincal elekti e la cetera 12 indikesas nedirete. Omni servas dum 5 yari. La Senato esas l'alta chambro, e kreesis unesmafoye en la konstituco di 1963. Ol abolisesis en 1966 ma rikreesis en 2010. Nune ol konsistas ek 67 membri.

La nuna konstituco di Kenia publikigesis oficale ye la 6ma di mayo 2010 ed aprobesis dal populo per plebicito ye la 4ma di agosto 2010. Ol efikeskis ye la 7ma di agosto sam yaro. Ol konfirmis la nedependo di la judiciala povo, abolisis la diskriminaco segun sexuo e posibligis la votanti revokar politikisti.

Geografio[redaktar | redaktar fonto]

Treko en la Nacionala Parko Tsavo Esto.

Granda Valo di Rift trairas la lando este. La maxim alta monto di Kenia esas Monto Kenia, kun 5 199 metri di altitudo.

La klimato varias de tropikala an la litoro til arida an l'internajo. Pluvi esas plu intensa de aprilo til junio, ed anke de oktobro til decembro. La lando havas multa regioni richa en sovaja vivo, exemple la regioni di savano Masai Mara e la Nacionala Parko Tsavo Esto. Le 5 granda animali di Afrika (elefanto, leono, bufalo, leopardo e rinocero) bestiizas en lando.

Kenia dividesas en 8 provinci:

  • Centrala provinco
  • Litora provinco
  • Estala provinco
  • Provinco Nairobi
  • Provinco Nord-estala
  • provinco Nyanza
  • Provinco di la Valo Rift
  • Westala provinco

Ekonomio[redaktar | redaktar fonto]

 Precipua artiklo: Ekonomio di Kenia

Demografio[redaktar | redaktar fonto]

Demografio di Kenia 1961-2003.
Pueri del etnio Masai.

Kenia havis 38 610 097 habitanti segun la kontado 2005[4]. Segun statistiki de The World Factbook por julio 2018, Kenia havis 48 397 527 habitanti.[1] La maxim multa (21,6%) esas Kikuyu. Luhya esis 15.3%, Kalenjin esis 12%, Kamba esis 11.7%, Luo esis 11%, Kisii esis 5.8%, Meru esis 5.7%, Mijikenda/Swahili esis 5.3%, Somali esis 2.5%, Masai esis 1.9%, Turkana esis 1.2%, Taita/Taveta esis 1%, Embu esis 1%, e 4% esis altra etnii en 2014.[1]

L'oficala linguo di la lando esas Angla e Swahili. Kiswahili ed altra lokala lingui anke parolesas.[1]

La religio kun maxim granda nombro di adepti esas kristanismo (83% de la habitantaro: 47,7% protestanti, 23,4% katoliki ed 11,9% altra kristani). Mohamedani esis 11,2%, Tradicionalisti esis 1,7%, 1,6% praktikis altra religii, 2,4% praktikis nula religio, e 0,2% ne informis, segun statistiki de 2009.[1]

Cirkume 78% de la habitantaro savis lektar e skribar, segun statistiki de 2015.[1]

La 10 maxim granda urbi di Kenia
(2009)
Imaji Rango Nomo Habitantaro
Nairobi center from KCC - panoramio.jpg
Nairobi
Nairobi center from KCC - panoramio.jpg
Mombasa
1ma Nairobi 3 375 000
2ma Mombasa 1 200 000
3ma Kisumu 409 928
4ma Nakuru 307 990
5ma Eldoret 289 380
6ma Kehancha 256 086
7ma Ruiru 238 858
8ma Kikuyu 233 231
9ma Kangundo-Tala 218 557
10ma Malindi 207 253
Fonto: [5]

Kulturo[redaktar | redaktar fonto]

Du importanta nomi en Keniana literaturo esas Ngũgĩ wa Thiong'o e Moyez G. Vassanji.

Pri muziko, taarab (ritmo de Zanzibar) hip hop, reggae, soul, soukous, zouk, rock and roll, funk e Europop esas populala. Muziki ordinare kompozesas en Swahilia o Lingala. Benga esas altra populala muzikala stilo.

La maxim populara sporti di Kenia esas kriketo, automobilismo, futbalo, rugbio e boxo. La lando havas multa kuristi di longa disto, exemple Catherine Ndereba e Paul Tergat.

Referi[redaktar | redaktar fonto]

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 1,5 Kenya - The World Factbook. CIA. URL vidita ye la 29ma di decembro 2018.
  2. Robin Hallett, Africa to 1875, p. 229
  3. Robin Hallett, Africa Since 1875: A Modern History, p. 560
  4. Census Results
  5. en.wikipedia. List of cities and towns in Kenya by population. URL vidita ye la 13ma di marto 2019.
Commons
Commons havas kontenajo relatante a:



Nedependanta stati en Afrika
Aljeria | Angola | Benin | Botswana | Burkina Faso | Burundi | Centrafrika | Chad | Demokratial Republiko Kongo | Djibuti | Egiptia | Equatorala Guinea | Eritrea | Eswatini | Etiopia | Gabon | Gambia | Ghana | Guinea | Guinea Bisau | Ivora Rivo | Kabo Verda | Kamerun | Kenia | Komori | Kongo | Lesotho | Liberia | Libia | Madagaskar | Malawi | Mali | Maroko | Maurico | Mauritania | Mozambik | Namibia | Nigeria | Nijer | Ruanda | Sao Tome e Principe | Senegal | Sierra Leone | Seycheli | Somalia | Sudafrika | Sudan | Sud-Sudan | Tanzania | Tunizia | Togo | Uganda | Zambia | Zimbabwe
Nesuverena teritorii
Ceuta | Kanarii | Madeira | Melilla | Ocidental Sahara | Mayotte | Reunion | Sokotra
Nedependo ne agnoskata
Somalilando | Puntlando