Gambia

De Wikipedio
Salti al navigilo Irez a serchilo
Gambia
Republic of The Gambia
Flag of The Gambia.svg Coat of arms of The Gambia.svg
Standardo di Gambia Blazono di Gambia
Nacionala himno:
For The Gambia Our Homeland
LocationGambia.svg
Urbi:
Chefurbo: Banjul
· Habitanti: 523 589 (2003)
Precipua urbo: Banjul
Lingui:
Oficala lingui: Angla
Guvernerio:
Tipo: Republiko
· Prezidanto: Adama Barrow
Surfaco: (164ma granda)
· Totala: 10 380 km²
· Aquo: 11,5 %
Habitanti: (148ma granda)
· Totala: 2 092 731[1] (2018)
· Denseso di habitantaro: 164,2 hab./km²
Plusa informi:
Valuto: Dalasi
Veho-latero: dextre
ISO: GM
GMB
270
Reto-domeno: .gm*
Precipua religio: Islamo (preske 96%)
Oficala retosituo: http://statehouse.gm/


Gambia esas lando qua jacas en westal Afrika, ed esas preske komplete cirkondata da Senegal norde, este e sude. Weste jacas l'Oceano Atlantiko.

Bazala fakti pri Gambia.

Historio[redaktar | redaktar fonto]

L'insulo James e la fuorto Gambia.
 Precipua artiklo: Historio di Gambia

Araba komercisti skribis l'unesma texti pri Gambia. Dum la 10ma yarcento Mohamedana komercisti kreis komercala centri en la regiono. Li komercis oro, sklavi ed ivoro. Dum la 11ma o la 12ma yarcento la reji di Takrur, Ghana e Gao adoptis islamo kom religio. Dum la 14ma yarcento granda parto di la nuna Gambia esis tributero del imperio Mali.

Portugalani arivis en la regiono dum la duimo dil 15ma yarcento ed, en 1588 Antonio, Prioro di Crato vendis la yuro por komercar en la regiono dil fluvio Gambia al Angli. En 1618 entraprezo Angla darfis komercar en la regioni di Gambia e Ghana dal rejulo James la 1ma.

Flago di Gambia dum la kolonial epoko.

Dum la fino di la 17ma e dum tota 18ma yarcento Angli e Franci disputis la hegemonio politikala e komercala en la regiono. Britanian imperio okupis la regiono pos ke expediciono komandita da Augustus Keppel desembarkis en la regiono. Banjul, la nuna chefurbo di Gambia, lor nomizita Bathurst, fondesis en 1816. Per pakto signatita da Unionita Rejio e Francia en 1889, la nuna frontieri inter Gambia e Senegal establisesis definitive.

Dum la Duesma mondomilito Gambiana trupi kombatis kontre Japoniani en la nuna Myanmar. Pos la milito, en 1962 eventis general elekti, ed Unionita Rejio grantis propra guvernerio a Gambia la sequanta yaro.

Gambia divenis nedependanta de Unionita Rejio ye la 18ma di februaro 1965 kom monarkio, kun Elizabeth la 2ma kom rejino. Ye la 24ma di aprilo 1970 ol divenis republiko. Lua unesma prezidanto esis Dawda Jawara. Jawara guvernis til esar revokita per stato-stroko en 1994, komandita dal kolonelo Yahya Jammeh.

Jammeh guvernis per dekreto til 1996, kande ilu elektesis prezidanto. Ilu rielektesis en 2001, 2006 e 2011, ma en 2016 ilu perdis l'elekto por la nuna prezidanto Adama Barrow.

Politiko[redaktar | redaktar fonto]

Gambia esas prezidantala republiko. Ol esas un ek la maxim anciena plurapartisala demokratii de Afrika. Lua chefo di stato e lua chefo di guvernerio esas la prezidanto, nune Adama Barrow. Ilu asumis la povo ye la 21ma di januaro 2017, pos vinkir Yahya Jammeh dum l'elekti qui eventis ye la 1ma di decembro 2016.

La parlamento havas unika chambro, la Nacional Asemblajo (National Assembly) kun 53 membri, di qui 48 elektesas direte dal populo, e la cetera selektesas dal prezidanto. Omna membri del parlamento elektesas por 5-yara mandato.

La bazo di la legaro Gambiana mixas Britaniana, Islamala e kustumala legaro. La maxim alta korto esas la Supra Korto di Gambia, qua konsistas ek un chef-judiciisto e plusa altra 6 judiciisti. La judiciisti selektesas dal prezidanto, pos konsultar la Komisitaro pri Judiciala Servado.[1]

La nuna konstituco aprobesis per plebicito en 1996 ed adoptesis en januaro 1997.

Geografio[redaktar | redaktar fonto]

Mapo di Gambia.

Gambia esas mikra stato en westal Afrika apud la fluvio Gambia, preske komplete cirkondata dal teritorio di Senegal: ol havas 740 km di frontieri kun Senegal e 80 km di litoro. La teritorio havas min kam 48 km di larjeso maxima.[1] Cirkume 1.300 km² kovresas per aquo. Ol esas la min vasta Afrikana lando che la kontinento.

La dominacanta vejetantaro proxim la litoro esas manglieri, e savano doplande. La reliefo esas plana, kun kolineti este de la lando.

Lua klimato esas tropikala, kun du sezoni, simila a la klimato dil sudo di Senegal. De junio til novembro la klimato esas varma kun intensa pluvi. De novembro til mayo la temperaturi esas min varma, kun sika sezono.[1]

Ekonomio[redaktar | redaktar fonto]

 Precipua artiklo: Ekonomio di Gambia

Gambia esas un ek la maxim povra stati de Afrika. Ne existas naturala moyeni. La maxim importanta produkturi por exportacajo esas nuci e fishi. Anke turismo donas valuto a lando.

Demografio[redaktar | redaktar fonto]

Gambiana muliero e puerino.
Habitantaro di Gambia en 2016, segun evo e sexuo.

Segun statistiki de The World Factbook por julio 2018, Gambia havis 2 092 731 habitanti. La maxim multa (34%) esas Mandinka/Jahanka, 22,4% esas Fulani/Tukulur/Lorobo, 12,6% esas Wolof, 10,7% esas Jola/Karoninka, 6,6% esas Serahuleh, 3,2% esas Serer, 2,1% esas Manjago, 1% esas Bambara, 0,7% esas Aku Marabout, 0,9% esas altra etnii, 5,2% esas ne-Gambiani, e 0,6% ne informis l'etnio, segun statistiki de 2013.[1]

Segun la demografiala kontado di 1993 plu kam 63% de la habitanti habitas rurala zoni. La habitantaro di la lando kreskabas rapide: ol havis 640 000 habitanti en 1982, 1 337 000 habitanti en 2001, 1 593 256 habitanti en 2005 e 2 092 731 habitanti en 2018.

L'oficala linguo di la lando esas Angla. La lingui Mandinka-linguo!Mandinka, Wolof, Fula ed altri parolesas lokale.[1]

La religio kun maxima nombro di adepti esas Islamo, por 95,7% de la habitantaro. Kristani esas 4,2%, 0,1% ne informis pri religio, ed altra 0,1% deklaris ne havar religio en 2013.[1]

Lua maxim populizita urbi esas Serrekunda e Banjul.

Kulturo[redaktar | redaktar fonto]

Ica seciono esas vakua, nesuficante detaloza o nekompleta. Vua helpo esas bonvenanta!

Referi[redaktar | redaktar fonto]

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 1,5 1,6 Afrika::Gambia, The - The World Factbook (en Angla). CIA. URL vidita ye la 19ma di novembro 2018.


Nedependanta stati en Afrika
Aljeria | Angola | Benin | Botswana | Burkina Faso | Burundi | Centrafrika | Chad | Demokratial Republiko Kongo | Djibuti | Egiptia | Equatorala Guinea | Eritrea | Etiopia | Gabon | Gambia | Ghana | Guinea | Guinea Bisau | Ivora Rivo | Kabo Verda | Kamerun | Kenia | Komori | Kongo | Lesotho | Liberia | Libia | Madagaskar | Malawi | Mali | Maroko | Maurico | Mauritania | Mozambik | Namibia | Nigeria | Nijer | Ruanda | Sao Tome e Principe | Senegal | Sierra Leone | Seycheli | Somalia | Sudafrika | Sudan | Sud-Sudan | Swazilando | Tanzania | Tunizia | Togo | Uganda | Zambia | Zimbabwe
Dependanta teritorii
Ceuta | Kanarii | Madeira | Melilla | Westala Sahara | Mayotte | Reunion | Sokotra
Nedependi ne agnoskata
Somalilando | Puntlando