Maroko

De Wikipedio
Jump to navigation Jump to search
Maroko
المملكة المغربية
Al Mamlakah al Maghribiyah

ⵜⴰⴳⵍⴷⵉⵜ ⵏ ⵓⵎⵔⵔⵓⴽ
Tageldit n Umerruk
Flag of Morocco.svg Coat of arms of Morocco.svg
Standardo di Maroko Blazono di Maroko
Nacionala himno:
Hymne Chérifien
Morocco in its region (de-facto and disputed hatched).svg
Urbi:
Chefurbo: Rabat
· Habitanti: 1 622 860 (2003)
Precipua urbo: Kazablanka
Lingui:
Oficala lingui: Araba
Guvernerio:
Tipo: Monarkio
· Rejo: Muhammad la 6ma
· chefministro: Saadeddine Othmani
Surfaco: (57ma granda)
· Totala: 446 550 km²
· Aquo: 0,5 %
Habitanti: (37ma granda)
· Totala: 35 740 000[1] (2017)
· Denseso di habitantaro: 50,0 hab./km²
Plusa informi:
Valuto: Dirham di Maroko
Veho-latero: dextre
ISO: MA
MAR
504
Reto-domeno: .ma*
Precipua religio: islamo (98,3%)


Maroko (Araba, المغرب) esas lando en nordwestal Afrika. Lu havas kom vicini Aljeria este, e Westala Sahara sude. Norde jacas Mediteraneo e weste jacas l'Oceano Atlantiko. Hispana enklavi Ceuta e Melilla e la teritorio Peñón de Vélez de la Gomera jacas nord-este de la lando.

Bazala fakti pri Maroko.

Historio[redaktar | redaktar fonto]

 Precipua artiklo: Historio di Maroko
Feniciana plado trovita en Maroko.

Feniciani establisis urbeti an la litoro di nuna Maroko cirkume 1200 aK, por extraktar salo. La maxim anciena stato en la regiono esis Berberana rejio di Mauretania, qua existis adminime de 110 aK. En 40 Romana Imperio anexis la regiono.

Araba populi okupis Maroko dum la 7ma yarcento, e introduktis Mohamedana religio. Li establisis lia chef-urbo en Fez e pos establisis komercala voyi tra Sahara. De 1511 til 1659 la dinastio Saadi guvernis la regiono. Sequante, en 1631, la dinastio Alaouita asumis povo, e guvernas la lando til nun.

Maroko esis l'unesma lando qua agnoskis la nedependo di Usa, en 1777. Ye la 20ma di decembro ta yaro, sultano Muhammad la 3ma deklaris en kontrato ke ilu protektus Usana navi en Atlantiko. La kontrato di amikeso inter ta du landi esas la maxim anciena neruptita kontrato di Usa.[2]

Franca konquesti en Maroko.

Francia ja manifestis interesto en Maroko en 1830. En 1904 Unionita Rejio agnoskis ke Maroko jacis sub Franca sfero di influo. To provokis reakto di Germana Imperio. La kontrato di Fez (signatita ye la 30ma di marto 1912 transformis Maroko en Franca protektorato. Segun la sama kontrato, ye la 27ma di novembro sam yaro Hispania asumis protektorato super la zoni di Sahara. Multa Marokana soldati kombatis por Francia dum l'unesma e la duesma mondomiliti, e por nacionalista armeo dum Hispana interna milito.

Franca koloniala sistemo proskriptis Marokana yuro pri parolar libere, e docis Franca historio, linguo e kulturo nur ad un elito, dum ke marjinigis lokala lingui e kulturi. Ta provokis nasko di nacionalista movadi. L'exilo di sultano Muhammad lA 5ma en Madagaskar en 1953 stimulis l'opozo kontre Franca ed Hispana protektorati. Pos populala revolti Francia permisis Muhammad la 5ma retroirar a Maroko en 1955, e negocii pri la nedependo komencis la sequanta yaro. Fine, Maroko divenis nedependanta de Francia ye la 2ma di marto 1956 e de Hispania ye la 7ma di aprilo sam yaro.

Tra kontrati en 1956 ed en 1958, Maroko asumis gradope la kontrolo di kelka regioni ante okupita dal Hispani. En 1961 Hassam la 2ma asumis kom rejo. Hispania retrodonis l'enklavo di Ifni a Maroko ye la 4ma di januaro 1969. En novembro 1975 pos la morto di Francisco Franco, Marokani okupis Westala Sahara.

Politiko[redaktar | redaktar fonto]

Parlamento di Maroko.

Maroko havas autoritatoza rejimo, segun la raporto Freedom of the Press. Segun lua konstituco, Maroko esas parlamentala monarkio. La chefo di stato esas la rejo Muhammad la 6ma depos 1999. La rejo nune havas honorizanta povi. La chefo di guvernerio esas la chefministro pos la 5ma di aprilo 2017 esas Saadeddine Othmani.

Segun la konstituco di 2011, la parlamento havas 2 chambri. La Asemblajo di Reprezentanti (Majlis al-Nuwab/Assemblée des Répresentants) kun 325 membri qui elektesas dal populo por 5 yari; la Asemblajo di Konsilanti (Majlis al-Mustasharin) havas 120 membri qui elektesas da lokala konsilantari por 6-yara periodo.

La maxim alta korto di lando esas la Supra Korto, e lia membri elektesas dal rejo.

Maroko okupas Westala Sahara, ma ica okupeso produktas konflikto kun Fronto Polisario, qua demandas nedependo por Westala Sahara.

Geografio[redaktar | redaktar fonto]

Topografiala mapo di Maroko.
Plajo di Essaouira, en l'Atlantiko.

Maroko havas 1,835 km di litoro e 2,017.9 km di totala frontieri: 1,599 km kun Aljeria, 1,561 km kun Mauritania, 6.3 km Ceuta e 9.6 km kun Melilla.

Du montari trairas la teritorio di Maroko: Atlas montaro centre e sude, e la montaro Rif norde. Granda parto di la habitantaro habitas norde e weste de ta montari. Foresti kovras 12% dil teritorio di lando, dum ke kultivebla suli reprezentas 18% di tota surfaco.

La litoro di Maroko havas mediteraneala klimato. Dezerto okupas marfora regione di la lando. Lua maxim alta monto esas Jbel Toubkal, kun 4.165 metri di altitudo.

La maxim granda urbo di lando esas Kazablanka, kun 5,5 milioni habitanti en 2011. Altra importanta urbi esas Rabat (la chef-urbo), Fez e Tetouan.

Ekonomio[redaktar | redaktar fonto]

 Precipua artiklo: Ekonomio di Maroko

Maroko havas liberal ekonomio. Ol esas la 3ma maxim granda produktero e la maxim granda exportacero di fosforo. Servadi reprezentas plu kam 50% de la TNP. Cirkume 40% de lua laboro-povo laboras en agrokultivo. Hordeo, frumento ed altra cereali esas la precipua kultivala produkturi.

En 2008 karbono reprezentis 56% de omna fonti di energio konsumata en la lando[3].

Demografio[redaktar | redaktar fonto]

Linguala mapo di Maroko.
Moskeo en Fez.

Segun statistiki de The World Factbook por julio 2018, Maroko havis 34 314 130 habitanti.[4] La maxim multa (99%) esas Araba Berberi. Altra grupi esas 1%.[4]

L'oficala linguo di la lando esas Araba e Berbera (Tamazight). Altra Berbera lingui (Tachelhit, Tarifit) e Franca anke parolesas.[4] De 50% til 65% ek omna habitanti, o 15 til 18 milion personi parolas berbera.[5]

La religio kun maxima nombro di adepti esas Islamo: 99% de la habitantaro, di qui la maxim multa esas Sunni e min kam 0,1% esas Shia. Altra religii (kristanismo, judismo e Bahá'i) esas 1%. La judi esas cirkume 6 mil personi.[4]

Kulturo[redaktar | redaktar fonto]

La kulturo di Maroko havas, inter altri, fenica, araba e juda influi. En lua literaturo importanta nomi quale Mohamed Choukri, Driss Chraïbi, Abdallah Laroui, Abdelfattah Kilito e Fatema Mernissi publikigas lia verki en Franca ed Angla.

Futbalo esas la maxim populara sporto en Maroko. Altra populara sporti esas polo, natado e teniso. Dum l'Olimpiala Ludi en Los Angeles, 1984 Nawal El Moutawakel divenis l'unesma muliero de un Islamala lando qua ganis un Olimpial ora medalio, kom atleto.

Referi[redaktar | redaktar fonto]

  1. Royaume du Maroc - Haut Commissariat au Plan
  2. Roberts, Priscilla H. and Richard S. Roberts, Thomas Barclay (1728-1793: Consul in France, Diplomat in Barbary, Lehigh University Press, 2008, pp. 206-223.
  3. Morocco: Electricity production from coal sources
  4. 4,0 4,1 4,2 4,3 Africa::Morocco - The World Factbook. CIA. URL vidita ye la 8ma di aprilo 2019.
  5. Frédéric Deroche (2008). Les peuples autochtones et leur relation originale à la terre: un questionnement pour l'ordre mondial. L'Harmattan. p. 14. ISBN 978-2-296-05585-8. Rekuperita ye la 24ma di decembro 2011


Nedependanta stati en Afrika
Aljeria | Angola | Benin | Botswana | Burkina Faso | Burundi | Centrafrika | Chad | Demokratial Republiko Kongo | Djibuti | Egiptia | Equatorala Guinea | Eritrea | Etiopia | Gabon | Gambia | Ghana | Guinea | Guinea Bisau | Ivora Rivo | Kabo Verda | Kamerun | Kenia | Komori | Kongo | Lesotho | Liberia | Libia | Madagaskar | Malawi | Mali | Maroko | Maurico | Mauritania | Mozambik | Namibia | Nigeria | Nijer | Ruanda | Sao Tome e Principe | Senegal | Sierra Leone | Seycheli | Somalia | Sudafrika | Sudan | Sud-Sudan | Swazilando | Tanzania | Tunizia | Togo | Uganda | Zambia | Zimbabwe
Dependanta teritorii
Ceuta | Kanarii | Madeira | Melilla | Westala Sahara | Mayotte | Reunion | Sokotra
Nedependi ne agnoskata
Somalilando | Puntlando