Uganda

De Wikipedio
Irez ad: pilotado, serchez
Uganda
Jamhuri ya Uganda
Republic of Uganda
Flag of Uganda.svg Coat of arms of the Republic of Uganda.svg
Flago di Uganda Blazono di Uganda
Nacionala devizo:
{{{Devizo}}}
Nacionala himno:
Oh Uganda, Land of Beauty
[[File:{{{Audio_ligilo}}}]]
LocationUganda.svg
{{{Imajo_informo}}}
Urbi:
Chefurbo: Kampala
· Habitanti: (2003)
· Habitanti: {{{Habitanti_chefurbo}}}
· Dato: {{{Dato_chefurbo}}}
· {{{TituloChefurbo2}}}: {{{Chefurbo2}}}
· Habitanti: {{{Lojanti_chefurbo2}}}
· Dato: {{{Dato_chefurbo2}}}
· {{{TituloChefurbo3}}}: {{{Chefurbo3}}}
· Habitanti: {{{Lojanti_chefurbo3}}}
· Dato: {{{Dato_chefurbo3}}}
Precipua urbo: Kampala
· Habitanti: {{{Habitanti_precipua}}}
Linguo:
Oficala linguo: {{{Oficala_linguo}}}
Lingui:
Oficala lingui: Angliana, Swahili
Nacionala linguo: {{{Nacionala_linguo}}}
Nacionala lingui: {{{Nacionala_lingui}}}
Regionala linguo: {{{Regionala_linguo}}}
Regionala lingui: {{{Regionala_lingui}}}
Etnii:
· {{{Etnii_procenti}}} {{{Etnii}}}
· {{{Etnii2_procenti}}} {{{Etnii2}}}
· {{{Etnii3_procenti}}} {{{Etnii3}}}
· {{{Etnii4_procenti}}} {{{Etnii4}}}
· {{{Etnii5_procenti}}} {{{Etnii5}}}
· {{{Etnii6_procenti}}} {{{Etnii6}}}
· {{{Etnii7_procenti}}} {{{Etnii7}}}
· {{{Etnii8_procenti}}} {{{Etnii8}}}
· {{{Etnii9_procenti}}} {{{Etnii9}}}
· {{{Etnii10_procenti}}} {{{Etnii10}}}
Demonimo: {{{Demonimo}}}
Guvernerio:
Tipi: Republiko
· Prezidanto: Yoweri Kaguta Museveni
· Prezidanto (serbo): {{{Serbiana_prezidanto}}}
· Prezidanto (kroato): {{{Kroata_prezidanto}}}
· Prezidanto (Bosno): {{{Bosna_prezidanto}}}
· Ko-princi: {{{Ko-princi}}}
Chefo di la Kongreso dil Populo: {{{Chefi_di_la_Kongreso_dil_Populo}}}
· Generala-guberniestro: {{{Generala_guberniestro}}}
· Chefa ministro: Ruhakana Rugunda
Legifantaro: [[{{{Legifantaro}}}]]
Historio:
· {{{Historio}}}: {{{Historio_dato}}}
· {{{Historio2}}}: {{{Historio2_dato}}}
· {{{Historio3}}}: {{{Historio3_dato}}}
· {{{Historio4}}}: {{{Historio4_dato}}}
· {{{Historio5}}}: {{{Historio5_dato}}}
Surfaco: (81ma granda)
· Totala: 241 038 km²
· Aquo: 15,39%
Habitanti: (35ma granda)
· Totala: {{{Lojanti}}} (2014)
· Totala: 34 634 650[1] (2014)
· Denseso di habitantaro: {{{Lojanto-denseso}}} hab./km²
· Denseso di habitantaro: 144 hab./km²
KLP (KPP):
· Totala: {{{KLP_KPP_totala}}}
· Segun persiono: {{{KLP_KPP_segun_persiono}}}
KLP:
· Totala: {{{KLP_totala}}}
· Segun persiono: {{{KLP_segun_persiono}}}
Gini: ([[{{{Gini_yaro}}}]])
{{{Gini_chanjo}}} {{{Gini}}}
{{{Gini_valoro}}} · {{{Gini_rango}}}
IHD: ([[{{{IHD_yaro}}}]])
{{{IHD_chanjo}}} {{{IHD}}}
{{{IHD_valoro}}} · {{{IHD_rango}}}
Pluse informi:
Valuto: Shiling di Uganda
· Abreviuro: {{{Abreviuro}}}
· Simbolo: {{{Simbolo}}}
Tempo-zono: {{{Tempo_zono}}}
· Somero tempo: {{{Somero_tempo}}}
Dato-formato: {{{Dato_formato}}}
Veho-latero: {{{Veho_latero}}}
Telefono-kodexo: {{{Telefono_kodexo}}}
ISO: {{{ISO}}}
{{{ISO2}}}
{{{ISO3}}}
Reto-domeno: .ug
Reto-domeni: {{{Reto_kodi}}}
{{{Reto_kodo2}}}
{{{Reto_kodo3}}}
{{{Reto_kodo4}}}
{{{Reto_kodo5}}}
Precipua religio: kristanismo
Oficala retosituo: {{{Oficalaretosituo}}}


Uganda esas senlitora lando qua jacas centre en Afrika. Lua vicina landi esas Sudan norde, Kenia este,Tanzania sude, Rwanda sud-weste, e Demokratial Republiko Kongo weste. Sud-este de lando jacas la Lago Victoria, la maxim granda de Afrika segun surfaco totala, teritoriale dividita kun Kenia e Tanzania.

Parto de la baseno di Nilo jacas en Uganda.

Bazala fakti pri Uganda.

Historio[redaktar | redaktar fonto]

 Precipua artiklo: Historio di Uganda

De 2300 til 1700 yari ante nun, populi qui parolis Bantua-lingui migris vers la sudo di nuna Uganda. Dum la 1830a yari kande Araba komerciisti eniris la regiono de litoro, li trovis rejii kun developita institucuri. Un ek ica rejii esis la rejio Buganda.

Flago dil protektorato di Uganda.

En 1890 Unionita Rejio e Germana imperio signatis pakto qua konfirmis Britaniana dominacajo en Kenia e Uganda. Buganda ed altra rejii enkorpigesis sub la Britaniana protektorato di Uganda en 1894.

Uganda divenis nedependanta de Unionita Rejio ye la 9ma di oktobro 1962. Dum la sequanta yari eventis konflikti inter la suporteri di federala sistemo e suporteri di centraligata stato. Konseque de la konflikti, ye februaro 1966 Milton Obote suspensis la konstituco e asumis diktatorala povo.

Inter 1971 e 1979 Uganda subisis l'opreso de la diktatoreso di Idi Amin Dada, qua finis nur pos la milito Uganda-Tanzania, kande Ugandani exiliita invadis la lando kun la helpo di Tanzaniana armeo. Ta invado permisis ripozar Milton Obote en povo. Obote guvernis til 1985 kande ilu revokesis per stato-stroko komandita da Tito Okello.

Politiko[redaktar | redaktar fonto]

Prezidanto Museveni kun George W. Bush

Uganda esas prezidantala republiko. La chefo di stato e la chefo di guvernerio esas la prezidanto, qua elektesas dal populo por 5 yari e povas rielektesar plura foyi. Nuna prezidanto esas Yoweri Kaguta Museveni. La chefa ministro esas nur la chefo dil ministraro. Nune esas Ruhakana Rugunda.

La parlamento havas unika chambro, la Nacional Asemblajo (National Assembly), nune kun 449 membri, di qui 290 esas viri qui reprezentas la distrikti di la lando, 115 reprezentas la mulieri de la distrikti, 10 reprezentas l'armeo (la Forci por la Defenso di la Populo), 5 reprezentas la yunaro, 5 esas reprezenteri de la laboristi, 5 esas reprezenteri de l'invalida personi e 18 esas membri selektita ex-officio. La parlamentani elektesas por 5-yara periodo. La nuna konstituco adoptesis ye la 8ma di oktobro 1995, ed establisis plurpartisala sistemo.

La guverno di Uganda konsideresas un ek la maxim korupta de la mondo, segun l'organizuro Transparency International.

Geografio[redaktar | redaktar fonto]

Topografio di Uganda.
Savano proxim la monto Kadam.

La dominacanta reliefo di la lando esas l'alta planaji kovrata per savano, kun mezvalora altitudo di 1,100 metri. Este e weste de la lando existas montoza regioni. Weste, an la frontiero kun la Demokratial Republiko Kongo jacas la monti Ruwenzori, kovrata per nivo en lia somiti, kun maxim altitudo di 5,109 metri. Este de la lando, an la frontiero kun Kenia, jacas la monto Elgon, extingita volkano kun 4,321 metri di altitudo.

La granda Lago Viktoria jacas sud-este de lando, e influas la klimato e la pluvozeso di la lando, inkluzite en la chefurbo Kampala. Ultre Viktoria, altra importanta lagi esas Lago Kyoga, Lago Albert, Lago Edward e Lago George.

La dominacanta klimato esas Tropikala ma la pluvozeso varias: en Entebbe, apud la Lago Viktoria, la maxim intensa pluvi eventas omnayare de marto til junio, e de novembro til decembro.

Ekonomio[redaktar | redaktar fonto]

Edifici en Kampala.
 Precipua artiklo: Ekonomio di Uganda

Dum yardeki Uganda subisis politikala nestabileso e l'efekti di devastanta ekonomiala politiki, e duras esar un ek la maxim povra landi de la mondo. La lando komencis ekonomiala reformi, ed en 2008 lua ekonomio kreskis 7%, malgre l'internaciona krizo e la lokala nestabileso.[2]

Lua precipua produkturi por exportacajo esas kafeo teo, fisho ed altra produkturi.[3]

Demografio[redaktar | redaktar fonto]

Segun la demografiala kontado di 2002, 84% de lua habitantaro esas kristani, esante 41,9% katoliki.

L'Angla linguo esas oficala pos la nedependo. La linguo luganda esas la linguo lokala maxime parolata.

Kulturo[redaktar | redaktar fonto]

skriptisto Monica Arac de Nyeko.

Pri literaturo kelka importanta nomi esas la poeti Elvania Namukwaya Zirimu, Okot p'Bitek, Okello Oculi, Timothy Wangusa, e la skriptisti Mahmood Mamdani, Monica Arac de Nyeko, ed altri.

Referi[redaktar | redaktar fonto]

  1. Republic of Uganda - Census 2014 - Final Report - Table 2.1.
  2. Uganda (en Angla). African Economic Outlook.
  3. (2012) 2012 - Statistical Abstract (en Angla). Uganda Bureau of Statistics. URL vidita ye la 13ma di aprilo 2014.


Nedependanta stati en Afrika
Aljeria | Angola | Benin | Botswana | Burkina Faso | Burundi | Centrafrika | Chad | Demokratial Republiko Kongo | Djibuti | Egiptia | Equatorala Guinea | Eritrea | Etiopia | Gabon | Gambia | Ghana | Guinea | Guinea Bisau | Ivora Rivo | Kabo Verda | Kamerun | Kenia | Komori | Kongo | Lesotho | Liberia | Libia | Madagaskar | Malawi | Mali | Maroko | Maurico | Mauritania | Mozambik | Namibia | Nigeria | Nijer | Ruanda | Sao Tome e Principe | Senegal | Sierra Leone | Seycheli | Somalia | Sudafrika | Sudan | Sud-Sudan | Swazilando | Tanzania | Tunizia | Togo | Uganda | Zambia | Zimbabwe
Dependanta teritorii
Ceuta | Kanarii | Madeira | Melilla | Westala Sahara | Mayotte | Reunion | Sokotra
Nedependi ne agnoskata
Somalilando | Puntlando