Mali

De Wikipedio
Salti al navigilo Irez a serchilo
Mali
République du Mali
Flag of Mali.svg Seal of Mali.gif
Standardo di Mali Blazono di Mali
Nacionala himno:
Pour l'Afrique et pour toi, Mali
LocationMali.svg
Urbi:
Chefurbo: Bamako
· Habitanti: 1 690 476 (2006)
Precipua urbo: Bamako
Lingui:
Oficala lingui: Franca
Guvernerio:
Tipo: Republiko
· Prezidanto: Ibrahim Boubacar Keïta
· Chefministro: Boubou Cisse
Surfaco: (24ma granda)
· Totala: 1 240 192 km²
· Aquo: 1,6 %
Habitanti: (71ma granda)
· Totala: 19 329 841 (2018)
· Denseso di habitantaro: 11,7 hab./km²
Plusa informi:
Valuto: Franko CFA di Westal Afrika
Veho-latero: dextre
ISO: ML
MLI
466
Reto-domeno: .ml*
Precipua religio: Islamo (82%)


Mali esas lando jacanta en westal Afrika. Lu havas kom vicini Aljeria norde ed nord-este, Nijer este, Burkina Faso sud-este, Ivora Rivo sude, Guinea sud-weste, e Senegal e Mauritania weste.

La vorto Mali, unesmafoye uzita dal Afrikani inter la 11ma e la 15ma yarcenti, forsan devenas de Madinga vorto mali, signfikante 'hipopotamo'.

Bazala fakti pri Mali

Historio[redaktar | redaktar fonto]

 Precipua artiklo: Historio di Mali
Imperio Mali (c. 1230 til c. 1600).

Homi ja habitis la nuna Mali cirkume 150.000 yari ante nun, ma lua skribita historio nur komencis kun l'arivo di la religio Mohamedana, de la 8ma til la 11ma yarcenti. Dum lua historio, tri granda imperii de westal Afrika okupis teritorii de la nuna Mali. L'unesma ek li, l'imperio Ghana, fondesis dal populo Soninke, qua parolas lingui mande. Ol existis de cirkume la yaro 700 til cirkume 1078, kande ol konquestesis dal dinastio Almoravid. Pose ol divenis parto dil imperio Mali, qua existis de cirkume 1235 til cirkume 1546, ed adoptis la Mohamedana religio. Djenné e Timbuktu esis importanta urbi dil imperio.

L'imperio Mali dekadis konseque de interna disputi, e parti ek li konquestesis dal imperio Songhai. L'imperio Songhai establisesis an la bordo dil fluvio Nijer, e parto ek lua teritorio - inkluzite l'urbi Timbuktu e Gao qua nun apartenas a Mali - okupesis dal sultanio Saadi, de Maroko, dum la 16ma e 17ma yarcenti.

Dum la 18ma yarcento eventis forta sikeso en la regiono. On kalkulas ke cirkume la duimo de la habitantaro di Timbuktu mortis pro famino.

La regiono divenis Franca kolonio en 1898. En 1959 formacis federuro kun Senegal, qua divenis nedependanta de Francia ye la 20ma di junio 1960. Modibo Keïta esis l'unesma prezidanto di la lando. Keïta rapide establisis guvernerio di singla partiso kun socialista ideologio.

En 1968, sequante ekonomiala dekado, eventis nesangoza stato-stroko komandita da Moussa Traoré[1]. Traoré probis reformar ekonomio sensucese, pro politikala agitadi e devastinta sikeso de 1968 til 1974,[1] qua viktimigis mili di personi. Trifoye probesis revokar sensucese lua guvernerio per stato-stroko, e la represo kontre l'opozantaro duris til la yari 1980ma.

En 1991 protesti kontre guvernerio instigis stato-stroko qua revokis Traoré, kreis transitala guvernerio e nova konstituco. En 1992, Alpha Oumar Konaré elektesis demokratale en l'unesma elekto kun multa partisi. Konaré reformis l'ekonomio e la politiko di la lando, e kombatis korupto. En 2002 ilu sucedesis demokratale da Amadou Toumani Touré. Nun, Mali esas un ek la maxim stabila landi de Afrika. Tamen, ye la 16ma di januaro 2012 komencis konfilkto militala pri la nedependo di la regiono Azawad, jacante norde de la lando ed habitata dal populo tuareg. La Nacionala Movado por la Nedependo di Azawad prenis kompleta kontrolo di la regiono en aprilo 2012. Pos kaptar l'urbo Douentza ye la 5ma di aprilo 2012, li proklamis la nedependo di Azawad ye la sequanta dio.

Politiko[redaktar | redaktar fonto]

Chefministro Boubou Cissé

Til la stato-stroki ye la 22ma di marto 2012 ed itere ye decembro sam yaro, Mali esis demokratala parlamentala republiko, guvernita segun konstituco adoptita ye la 12ma di januaro 1992 e modifikita en 1999. La chefo di stato esis la prezidanto, qua elektesis direte dal populo por 5-yara periodo. La chefo di guvernerio esis la chefministro, qua elektesis dal prezidanto.

La legifala povo konsistas ek la Nacional Asemblitaro (Assemblée Nationale), qua havas unika chambro kun 160 deputati. Ek la deputati, 147 elektesas elektesas lokale dal populo, e 13 elektesas dal Maliani qui vivas exterlande, ambakaze por 5-yara periodo. La deputati kunsidas reguloze du foyi dum la yaro, e votas legi propozata sive da deputati, sive da la guverno.

La konstituco di Mali establisas plurpartisala demokratio. Tamen, ol proskriptas la kreo di partisi segun etnio, religio, regional origino, o genro. Ultre la partisi kun reprezentanti en la Nacional Asemblitaro, ank existas minora partisi qui nur havas reprezentanti en lokala distrikti.

La judiciala povo esas nedependanta, ed influesis dal Franca judiciala sistemo. Tamen, l'exekutiva povo duras exercar influi super ol. En 2018, l'organizuro Economist Intelligence Unit klasifikis Mali kom "autoritatema rejimo".[2]

Geografio[redaktar | redaktar fonto]

Satelital imajo pri Mali.
Aquobarilo Manantali.

La dezerto Sahara okupas la nordo di la lando. Centre di la lando jacas la regiono Sahel. Dezerta o semidezerta regioni kovras 65% de la surfaco. Sude existas savano e fertila regioni an la vali dil fluvii Nijer e Senegal. En 1989 konstruktesis aquobarilo Manantali en la rivero Bafing por produktar elektro. L'aquobarilo kreis artificala lago kovranta 477 km².

La precipua fluvii di Mali esas Nijer, qua trairas la sudo di la lando, Senegal e Nigra Volta, la du lasta naskas en Mali e fluas vers vicina landi.

La klimato di la lando varias de subtropikala sude til arida norde. La pluvo-quanto esas skarsa en la maxim-multa loki, ed ofte eventas sikeso. La mezavalora pluvo-quanto en Timbuktu, regiono miarida, esas 182,8 mm omnayare, kontre ke en Bamako, kun klimato tropikala, esas 992 mm.

Ekonomio[redaktar | redaktar fonto]

 Precipua artiklo: Ekonomio di Mali

Demografio[redaktar | redaktar fonto]

Demografio di Mali, 1961-2003
Mulieri de etnio Bobo

Segun statistiki de The World Factbook por julio 2020, Mali havis 19 553 397 habitanti.[3] La maxim multa (33,3%) esas del etni Bambara. Fulani (Peuhl) esas 13,3%, Sarakole/Soninke/Marka esas 9,8%; Senufo/Manianka esas 9,6%, Malinke 8,8%, Dogon 8,7%, Sonrai 5,9%, Bobo 2,1%, Tuareg/Bella 1,7%, altra Maliani esas 6%, altra Afrikani esas 0,4%, ed altri esas 0,3%.[3] Segun statistiki de 2002, la maxim multa habitas rurala regioni, e 5% til 10% de la habitantaro esas nomada.

L'oficala linguo di la lando esas la Franca. Altra lingui parolata esas Bambara 46,3%, Peuhl/Foulfoulbe 9,4%, Dogon 7,2%, Maraka/Soninke 6,4%, Malinke 5,6%, Sonrhai/Djerma (5,6%), Minianka (4,3%), Tamacheq (3,5%), Senoufo (2,6%), Bobo (2,1%), altri (6,3%), e 0,7% ne informis pri idiomo.[3]

La religio kun maxima nombro di adepti esas islamo, praktikata da 93,9% ek la habitanti. Kristani esas 2,8%, animisti esas 0,7%, e sen religio esas 2,5%.[3]

La maxim populoza urbo di la lando esas Bamako. Altra importanta urbi esas Sikasso e Ségou.

Kulturo[redaktar | redaktar fonto]

La bando Tinariwen

La muziko di Mali esas diversa e posedas multa jenri. Exempli pri influanta muzikisti Maliana esas Toumani Diabaté e Mamadou Diabaté, notora pleisti dil kord-instrumento kora; la gitaristo Ali Farka Touré, qua fuzas tradicionala muziko de Mali kun blues; la grupi muzikala tuareg Tinariwen e Tamikrest; e mult artisti afropop, exemple Salif Keïta, la dueto Amadou & Mariam, Oumou Sangaré e Habib Koité.

Referi[redaktar | redaktar fonto]

Commons
Commons havas kontenajo relatante a:
  1. 1,0 1,1 http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/profiles/Mali.pdf
  2. The Economist Intelligence Unit (8ma di januaro 2019). Democracy Index 2018: Me Too?. The Economist Intelligence Unit. URL vidita ye la 13ma di januaro 2019.
  3. 3,0 3,1 3,2 3,3 Africa::Mali - The World Factbook (en Angla). CIA. URL vidita ye la 25ma di januaro 2020.

Extera ligili[redaktar | redaktar fonto]


Nedependanta stati en Afrika
Aljeria | Angola | Benin | Botswana | Burkina Faso | Burundi | Centrafrika | Chad | Demokratial Republiko Kongo | Djibuti | Egiptia | Equatorala Guinea | Eritrea | Etiopia | Gabon | Gambia | Ghana | Guinea | Guinea Bisau | Ivora Rivo | Kabo Verda | Kamerun | Kenia | Komori | Kongo | Lesotho | Liberia | Libia | Madagaskar | Malawi | Mali | Maroko | Maurico | Mauritania | Mozambik | Namibia | Nigeria | Nijer | Ruanda | Sao Tome e Principe | Senegal | Sierra Leone | Seycheli | Somalia | Sudafrika | Sudan | Sud-Sudan | Swazilando | Tanzania | Tunizia | Togo | Uganda | Zambia | Zimbabwe
Dependanta teritorii
Ceuta | Kanarii | Madeira | Melilla | Westala Sahara | Mayotte | Reunion | Sokotra
Nedependi ne agnoskata
Somalilando | Puntlando