Sudan

De Wikipedio
Irez ad: pilotado, serchez
Sudan
'جمهورية السودان
Jumhuriyat as-Sudan
Republic of Sudan
Flag of Sudan.svg Emblem of Sudan.svg
Flago di Sudan Blazono di Sudan
Nacionala himno:
Nahnu Jund Allah Jund Al-watan
Sudan (orthographic projection) highlighted.svg
Urbi:
Chefurbo: Khartoum
· Habitanti: 639 538 (2008)
Precipua urbo: Omdurman
Lingui:
Oficala lingui: Araba, Angliana
Guvernerio:
Tipi: Republiko
· Prezidanto: Omar Hasan Ahmad al-Bashir
Surfaco: (16ma granda)
· Totala: 1 886 068 km²
· Aquo:  ? %
Habitanti: (31ma granda)
· Totala: kontado: 30 894 000 (polemiko)[1] (2008)
· Denseso di habitantaro: 16,9 hab./km²
Pluse informi:
Valuto: Pundo di Sudan
Veho-latero: dextre
ISO: SD
SDN
729
Reto-domeno: .sd*
Precipua religio: islamo, 70,3%


Sudan, oficale la Republiko di Sudan esas lando en nord-estal Afrika, kun la 3ma maxim granda surfaco de la kontinento. Lua vicina landi esas Egiptia norde, Eritrea ed Etiopia este, Sud-Sudan sude, Centrafrika sud-weste, Chad weste, e Libia nord-weste. Nord-este de lando jacas la Reda maro.

Bazala fakti pri Sudan.

Historio[redaktar | redaktar fonto]

 Precipua artiklo: Historio di Sudan
Templo konstruktita kun fango-briki en Kerma, Sudan.

L'anciena Sudan konocesis kom Nubia, regiono kun avancita civilizuro. Arkeologial evidentaji indikas qui homi ja habitis la regiono cirkume 70.000 yari ante nun. Populo de kulturo Neolitika establisis su en sedentaria vivo-sistemo dum la 7ma yarmilo aK, e konstruktis fortifikita vilaji kun fango-briki. Li komplementis la chaso e la pesko en Nilo kun la kolekto di grani ed edukado di bovi.[2] Dum la 5ma yarmilo aK, l'enmigri di populi qui ante vivis en Sahara adportis a la regiono Neolitika kulturi qui konocis agrokultivo.

L'Egipti esis l'unesma populo qua skribis pri la regiono di nuna Sudan, nomizita "rejio di Kush" da li. Li konsideris la regiono "mizerosa". Egipti guvernis Nubia, qua kreis forta kulturala e religiala relati kun Egiptia, de 1500 aK til cirkume 1000 aK. Cirkume 750 aK Kushita rejulo nomizita Kashta konquestis Supra Egiptia, e divenis rejulo di Thebas cirkum 740 aK. Lua sucedinto, Piankhy, submisis la regiono dil delto di Nilo, konquestis tota Egiptia e komencis la 25ma dinastio.

Nubiana piramidi en Meroë.

Balde komencis konflikti kun Asiria pri la kontrolo di teritorii en Mez-Oriento. Faraono Taharqa vinkesis da Asiriana rejulo Sennacherib. La sucedinto di Sennacherib, Esarhaddon, komandis granda invado en Egiptia en 674 aK. Lua sucedinto, Asurbanipal, sendis generalo kun mikr armeo e vinkis komplete Taharqa, qua ekpulsesis de Egiptia. Taharqa mortis en Nubia du yari pose. Thebas nulatempe rekuperis lua povo.

La sequanta dinastio en Egiptia faliis pri kontrolar la regiono di Kush. Tamen, en 590 aK Egipti spoliis Napata, e kom rezulto Kushita korto movis vers sekura regiono sude de Meroë, e proxim la 6ma katarakto. Dum la sequanta yarcenti, la rejio Meroitika developis sen l'influo de Egiptia.

Nobatia, Makuria ed Awla.

Cirkume la 6ma yarcento pos Kristo tri stati aparis kom heredinti di la rejio Meroitika: Nobatia en nordo - ube nune jacas Egiptia -, Muqurra o Makuria en la centro, ed Awla od Alodia en la sudo. Segun la tradiciono, en 540 un Bizancana misionero arivis en Nobatia e komencis introduktar kristanismo en la regiono, ma posible monofizita misioneri de Egiptia ja komencis facar konverti en la regiono ante. L'adopto di kristanismo riestablisis kulturala kontakto kun Mediterranea regiono. L'eklezio stimulis alfabetizuro per lua entrenita Egiptiana klerikali.

Islamo arivis en la regiono la yaro 661, de Egiptia. En 1093, Islamala princo de Nubian origino divenis rejulo di Dunqulah.

Levo di la flago di Sudan dum la nedependo-ceremonio, en 1956.

La nordo di moderna Sudan okupesis da Egiptia en 1820, e divenis Britaniana ed Egiptiana teritorio en 1899. Sudan divenis nedependanta de Unionita Rejio e de Egiptia en 1 di januaro 1956. Ma ante la nedependo, interna milito komencis en 1955 inter norda e suda Sudan. La habitanti en sudo timis la dominaco di guvernerio per dukteri de nordo. L'interna konflikto duris til 1972.

En 1983 komencis altra interna milito qua duris til 2005, en qua la nordala stati luktis kontre la sudala. En 2003 komencis la milito di Darfur, en la regiono Darfur, weste de la lando. Pos la yaro 2005 la nuna Sud-Sudan recevis autonomeso. Ca interkonsento finis la longa interna milito inter la nordo e la sudo di Sudan. Ye la 9ma di januaro 2011 eventis plebicito pri la nedependo di la sudala provinci. Ye la 9ma di julio 2011 Sud-Sudan oficale divenis nedependanta de Sudan.

Politiko[redaktar | redaktar fonto]

Prezidanto Omar al-Bashir.
La Nacional Asemblajo di Sudan.

Guvernerio: Sudan esas republiko (administrata despotale). La prezidanto di la republiko esas ambe chefo di stato e chefo di guvernerio. L'ofico okupesas dal generalo Omar Hasan Ahmad al-Bashir, depos 1989.

Segun la konstituco di 2005, la legifala povo kompozesas da du chambri. La Nacional Asemblajo esas la infra chambro, e havas 450 membri indikita da la guverno, da la rebela grupi e da altra opozanta partisi. La Konsilantaro dil Stato esas la supra chambro, e havas 50 membri qui elektesas da la asemblaji de la stati.

La judiciala povo kompozesas da la Supra Korto e da specala revolucionala korti. La bazo di la legaro Sudanana esas l'islamala lego, Sharia.

Geografio[redaktar | redaktar fonto]

Sudan e lua precipua urbi.

La suli en nordo ed en centro di lando esas sabloza. En sudo predominacas argiloza suli.

Klimato: tropikala sude, dezerto norde.

La precipua fluvio di la lando esas Nilo, formacita per l'uniono di Blua Nilo kun Blanka Nilo proxim Khartoum.

Ekonomio[redaktar | redaktar fonto]

 Precipua artiklo: Ekonomio di Sudan

Precipua produkturi por exportacajo: petrolo, kotono, sezamo, produkti ek bruti. Futura problemo por Sudan esas ke preske 85% de lua rezervi di petrolo jacis en Sud-Sudan, nune nedependanta.

Demografio[redaktar | redaktar fonto]

La maxim granda urbo esas Omdurman, en la metropolala regiono di Khartoum. Altra importanta urbi esas Khartoum, Norda Karthoun, Port Sudan, e Kassala.

  • Kresko di habitantaro: 2,2 %

Kulturo[redaktar | redaktar fonto]

La precipua ed oficala lingui esas Araba ed Angla. Altra importanta linguo esas Dinka. Lando havas plusa altra 115 lingui.

Literaturo[redaktar | redaktar fonto]

Importanta nomi en Sudanana literaturo esas Muhsin Khalid, Leila Aboulela, Ra'ouf Mus'ad, Malkat Ed-Dar Mohamed, Tayeb Salih, e la poeti Al-ssadiq Al-raddi, Abed Elrahim Abu Zakrra, Gely Abdel Rahman, ed altra.

Religio[redaktar | redaktar fonto]

Ante la nedependo di Sud-Sudan, cirkum 70% di Sudanana habitanti esis Mohamedani. Kristanismo e naturala religii formacis la cetera. Kun la nedependo di Sud-Sudan, nune 97% de la Sudanani esas Mohamedani.

Referi[redaktar | redaktar fonto]

  1. Discontent over Sudan Census News24
  2. "Early History", Helen Chapin Metz, ed. Sudan A Country Study. Washington: GPO for the Library of Congress, 1991.


Nedependanta stati en Afrika
Aljeria | Angola | Benin | Botswana | Burkina Faso | Burundi | Centrafrika | Chad | Demokratial Republiko Kongo | Djibuti | Egiptia | Equatorala Guinea | Eritrea | Etiopia | Gabon | Gambia | Ghana | Guinea | Guinea Bisau | Ivora Rivo | Kabo Verda | Kamerun | Kenia | Komori | Kongo | Lesotho | Liberia | Libia | Madagaskar | Malawi | Mali | Maroko | Maurico | Mauritania | Mozambik | Namibia | Nigeria | Nijer | Ruanda | Sao Tome e Principe | Senegal | Sierra Leone | Seycheli | Somalia | Sudafrika | Sudan | Sud-Sudan | Swazilando | Tanzania | Tunizia | Togo | Uganda | Zambia | Zimbabwe
Dependanta teritorii
Ceuta | Kanarii | Madeira | Melilla | Westala Sahara | Mayotte | Reunion | Sokotra
Nedependi ne agnoskata
Somalilando | Puntlando