Sudan

De Wikipedio
Irez ad: pilotado, serchez
Sudan
'جمهورية السودان
Jumhuriyat as-Sudan
Republic of Sudan
Flag of Sudan.svg Emblem of Sudan.svg
Flago di Sudan Blazono di Sudan
Nacionala devizo:
{{{Devizo}}}
Nacionala himno:
Nahnu Jund Allah Jund Al-watan
[[File:{{{Audio_ligilo}}}]]
Sudan (orthographic projection) highlighted.svg
{{{Imajo_informo}}}
Urbi:
Chefurbo: Khartoum
· Habitanti: 639,538 (2008)
· Dato: {{{Dato_chefurbo}}}
· {{{TituloChefurbo2}}}: {{{Chefurbo2}}}
· Habitanti: {{{Lojanti_chefurbo2}}}
· Dato: {{{Dato_chefurbo2}}}
· {{{TituloChefurbo3}}}: {{{Chefurbo3}}}
· Habitanti: {{{Lojanti_chefurbo3}}}
· Dato: {{{Dato_chefurbo3}}}
Precipua urbo: Omdurman
· Habitanti: {{{Lojanti_precipua}}}
Linguo:
Oficala linguo: {{{Oficala_linguo}}}
Lingui:
Oficala lingui: Araba, Angliana
Nacionala linguo: {{{Nacionala_linguo}}}
Nacionala lingui: {{{Nacionala_lingui}}}
Regionala linguo: {{{Regionala_linguo}}}
Regionala lingui: {{{Regionala_lingui}}}
Etnii:
· {{{Etnii_procenti}}} {{{Etnii}}}
· {{{Etnii2_procenti}}} {{{Etnii2}}}
· {{{Etnii3_procenti}}} {{{Etnii3}}}
· {{{Etnii4_procenti}}} {{{Etnii4}}}
· {{{Etnii5_procenti}}} {{{Etnii5}}}
· {{{Etnii6_procenti}}} {{{Etnii6}}}
· {{{Etnii7_procenti}}} {{{Etnii7}}}
· {{{Etnii8_procenti}}} {{{Etnii8}}}
· {{{Etnii9_procenti}}} {{{Etnii9}}}
· {{{Etnii10_procenti}}} {{{Etnii10}}}
Demonimo: {{{Demonimo}}}
Guvernerio:
Tipi: Republiko
· Prezidanto: Omar Hasan Ahmad al-Bashir
· Prezidisto (serbo): {{{Serbiana_prezidisto}}}
· Prezidisto (kroato): {{{Kroatiana_prezidisto}}}
· Prezidisto (Bosno): {{{Bosniana_prezidisto}}}
· Ko-princi: {{{Ko-princi}}}
· Ko-princi: {{{Chefi_di_la_Kongreso_dil_Populo}}}
· General-guverniestro: {{{Generala_guverniestro}}}
· [[{{{Nomo_listo_chefo_guverno}}}|{{{Titulo_chefo_guverno}}}]]: {{{chefo_guverno}}}
Legifantaro: [[{{{Legifantaro}}}]]
Historio:
· {{{Historio}}}: {{{Historio_dato}}}
· {{{Historio2}}}: {{{Historio2_dato}}}
· {{{Historio3}}}: {{{Historio3_dato}}}
· {{{Historio4}}}: {{{Historio4_dato}}}
· {{{Historio5}}}: {{{Historio5_dato}}}
Surfaco: (16ma granda)
· Totala: 1,886,068 km²
· Aquo:  ?%
Habitanti: (31ma granda)
· Totala: kontado: 30,894,000 (polemiko)[1] (2008)
· Denseso di habitantaro: 16,9 hab./km²
KLP (KPP):
· Totala: {{{KLP_KPP_totala}}}
· Segun persiono: {{{KLP_KPP_segun_persiono}}}
KLP:
· Totala: {{{KLP_totala}}}
· Segun persiono: {{{KLP_segun_persiono}}}
Gini: ([[{{{Gini_yaro}}}]])
{{{Gini_chanjo}}} {{{Gini}}}
{{{Gini_valoro}}} · {{{Gini_rango}}}
IHD: ([[{{{IHD_yaro}}}]])
{{{IHD_chanjo}}} {{{IHD}}}
{{{IHD_valoro}}} · {{{IHD_rango}}}
Pluse informi:
Valuto: Pundo di Sudan
· Abreviuro: {{{Abreviuro}}}
· Simbolo: {{{Simbolo}}}
Tempo-zono: {{{Tempo_zono}}}
· Somero tempo: {{{Somero_tempo}}}
Dato-formato: {{{Dato_formato}}}
Veho-latero: {{{Veho_latero}}}
Telefono-kodexo: {{{Telefono_kodexo}}}
ISO: {{{ISO}}}
{{{ISO2}}}
{{{ISO3}}}
Reto-domeno: .sd
Reto-domeni: {{{Reto_kodi}}}
{{{Reto_kodo2}}}
{{{Reto_kodo3}}}
{{{Reto_kodo4}}}
{{{Reto_kodo5}}}
Precipua religio: islamo, 70,3%
Oficala retosituo: {{{Oficalaretosituo}}}

Sudan, oficale Republiko di Sudan esas lando en nord-est Afrika, kun la 3ma maxim grands surfaco dil kontinento. Lua vicina landi esas:

En nord-esto jacas Reda maro.

Bazala fakti pri Sudan.

Historio[redaktar | edit source]

Exquisite-kfind.png Videz anke: Historio di Sudan.
Templo konstruktita di fango-briki en Kerma, Sudan.

Anciena Sudan konocesis kom Nubia, regiono di avancita civilizuro. Arkeologial evidentaji indikas homala habito en la regiono cirkum 70.000 yari ante nun. Dum la 7ma yarmilo aK un populo di Neolitika kulturo establisis su en sedentaria vivo-sistemo, e konstruktis fortifikita vilaji kun fango-briki. Li kompletigis la chaso e la pesko en Nilo kun la kolekto di grani ed edukado di bovi.[2] Dum la 5ma yarmilo aK, l'enmigri di populi qui ante vivis en Sahara adportis neolitika kulturi qui konocis agrokultivo.

Egipti esis l'unesma populo qua skribis pri la regiono di nuna Sudan, nomizita "rejio di Kush" da li. Li konsidereis la regiono "mizerosa". Egipti guvernis Nubia, qua kreis forta kulturala e religiala relati kun Egiptia, de 1500 aK til aproxime 1000 aK. Cirkum 750 aK Kushita rejulo nomizita Kashta konquestis Supra Egiptia e divenis rejulo di Thebas cirkum 740 aK. Lia sucedanto, Piankhy, submisis la regiono dil delto di Nilo, konquestis tota Egiptia e komencis la 25ma dinastio.

Nubiana piramidi en Meroë.

Balde komencis konflikti kun Asiria pri la kontrolo di teritorii en Mez-Oriento. Faraono Taharqa vinkesis da Asiriana rejulo Sennacherib. La sucedanto di Sennacherib, Esarhaddon, komandis granda invado en Egiptia en 674 aK. Lia sucedanto, Asurbanipal, sendis un generalo kun mikr armeo e vinkis komplete Taharqa, qua ekpulsesis de Egiptia. Taharqa mortis en Nubia du yari pose. Thebas nulatempe rekuperis lua povo.

La sequanta dinastio en Egiptia faliis en kontrolar la regiono di Kush. Malgre to, en 590 aK Egipti spoliis Napata, e kom rezulto Kushita korto movis vers sekura regiono sude de Meroë, e proxim la 6ma katarakto. Dum la sequant yarcenti, Meroitika rejio developis sen influo di Egiptia.

Nobatia, Makuria ed Awla.

Cirkum la 6ma yarcento pos Kristo tri stati aparis kom heredinti di Meroitika rejio: Nobatia en nordo - ube nune jacas Egiptia -, Muqurra o Makuria en la centro, ed Awla od Alodia en la sudo. Segun la tradiciono, en 540 un Bizancana misionero arivis en Nobatia e komencis introduktar kristanismo en la regiono, ma posible monofizita misioneri de Egiptia ja komencis facar konverti en la regiono ante. L'adopto di kristanismo riestablisis kulturala kontakto kun Mediterranea regiono. L'eklezio stimulis alfabetizuro per lua entrenita Egiptiana klerikali.

Islamo arivis en la regiono en 661, de Egiptia. En 1093, Islama princo de Nubian origino divenis rejulo di Dunqulah.

Levo di la flago di Sudan dum la nedependo-ceremonio, en 1956.

La nordo di moderna Sudan okupesis da Egiptia en 1820, e divenis Britaniana ed Egiptiana teritorio en 1899. Sudan divenis nedependanta de Unionita Rejio e de Egiptia en 1 di januaro 1956. Ma ante la nedependo, interna milito komencis en 1955 inter norda e suda Sudan. La habitanti en sudo timis la dominaco di guvernerio per dukteri de nordo. L'interna konflikto lastis til 1972.

En 1983 komencis altra interna milito di nordo kontre sudo, qua lastis til 2005. En 2003 komencis Darfur-milito, en la regiono di Darfur, weste di lando. Depos la yaro 2005 nuna Sud-Sudan havas autonomeso. Ca interkonsento finis la longa interna milito inter la nordo e la sudo di Sudan. Ye la 9ma di januaro 2011 okuris referendo pri la nedependo di la provinci dil sudo. En 9 di julio 2011 Sud-Sudan oficale deklaris lua nedependo de Sudan.

Politiko[redaktar | edit source]

Prezidanto Omar al-Bashir.

Guvernerio: Sudan esas republiko (administrata despote). La chefo di stato e chefo di guvernerio esas la prezidanto, nune generalo Omar Hasan Ahmad al-Bashir, qua regnas depos 1989.

Segun la 2005 konstituco, la legifanta povo kompozesas da du chambri: basa chambro, kun 450 membri, e supra chambro, kun 50 membri.

Geografio[redaktar | edit source]

Sudan e lua precipua urbi.

Suli en nordo ed en centro di lando esas sabloza. En sudo predominacas argiloza suli.

Klimato: tropikala en sudo, dezerto en nordo.

La precipua rivero di lando esas Nilo, formata da uniono di Blua Nilo kun Blanka Nilo proxim Khartoum.

Ekonomio[redaktar | edit source]

Exquisite-kfind.png Videz anke: Ekonomio di Sudan.

Precipua produkti di exportacajo: petrolo, kotono, sezamo, produkti ek bruti. Futura problemo por Sudan esas ke preske 85% de lua rezervi di petrolo jacis en Sud-Sudan, nune nedependanta.

Demografio[redaktar | edit source]

La maxim granda urbo esas Omdurman, en la metropolala regiono di Khartoum. Altra importanta urbi esas Khartoum, Norda Karthoun, Port Sudan, e Kassala.

  • Kresko di habitantaro: 2,2 %

Kulturo[redaktar | edit source]

La precipua ed oficala lingui esas Araba ed Angliana. Altra importanta linguo esas Dinka. Lando havas altra 115 lingui.

Literaturo[redaktar | edit source]

Importanta nomi en Sudanana literaturo esas Muhsin Khalid, Leila Aboulela, Ra'ouf Mus'ad, Malkat Ed-Dar Mohamed, Tayeb Salih, e la poeti Al-ssadiq Al-raddi, Abed Elrahim Abu Zakrra, Gely Abdel Rahman, ed altra.

Religio[redaktar | edit source]

Ante la nedependo di Sud-Sudan, cirkum 70% di Sudanana habitanti esis Islamo. Kristanismo e naturala religii formacis la restajo. Kun la nedependo di Sud-Sudan, nune 97% di Sudanani esas islamo.

Referi[redaktar | edit source]

  1. Discontent over Sudan Census News24
  2. "Early History", Helen Chapin Metz, ed. Sudan A Country Study. Washington: GPO for the Library of Congress, 1991.


Nedependanta stati en Afrika
Aljeria | Angola | Benin | Botswana | Burkina Faso | Burundi | Centrafrika | Chad | Demokratial Republiko Kongo | Djibuti | Egiptia | Equatorala Guinea | Eritrea | Etiopia | Gabon | Gambia | Ghana | Guinea | Guinea Bisau | Ivora Rivo | Kabo Verda | Kamerun | Kenia | Komori | Kongo | Lesotho | Liberia | Libia | Madagaskar | Malawi | Mali | Maroko | Maurico | Mauritania | Mozambik | Namibia | Nigeria | Nijer | Ruanda | Sao Tome e Principe | Senegal | Sierra Leone | Seycheli | Somalia | Sud-Afrika | Sudan | Sud-Sudan | Swazilando | Tanzania | Tunizia | Togo | Uganda | Zambia | Zimbabwe
Dependanta teritorii

Ceuta | Kanarii | Madeira | Melilla | Westala Sahara | Mayotte | Reunion | Sokotra

Ne agnoskata nedependesi
Somalilando | Puntlando