Malawi

De Wikipedio
Irez ad: pilotado, serchez
Malawi
Dziko la Malaŵi
Republic of Malawi
Flag of Malawi.svg Coat of arms of Malawi.svg
Flago di Malawi Blazono di Malawi
Nacionala moto:
{{{Moto}}}
Nacionala himno:
Mlungu dalitsani Malawi
[[File:{{{Audio_ligilo}}}]]
LocationMalawi.svg
{{{Imajo_informo}}}
Urbi:
Chefurbo: Lilongwe
· Habitanti: 440.471 (2003)
· Dato: {{{Dato_chefurbo}}}
· {{{TituloChefurbo2}}}: {{{Chefurbo2}}}
· Habitanti: {{{Lojanti_chefurbo2}}}
· Dato: {{{Dato_chefurbo2}}}
· {{{TituloChefurbo3}}}: {{{Chefurbo3}}}
· Habitanti: {{{Lojanti_chefurbo3}}}
· Dato: {{{Dato_chefurbo3}}}
Precipua urbo: Blantyre
· Habitanti: {{{Lojanti_precipua}}}
Linguo:
Oficala linguo: {{{Oficala_linguo}}}
Lingui:
Oficala lingui: angliana, Chichewana
Nacionala linguo: {{{Nacionala_linguo}}}
Nacionala lingui: {{{Nacionala_lingui}}}
Regionala linguo: {{{Regionala_linguo}}}
Regionala lingui: {{{Regionala_lingui}}}
Etnii:
· {{{Etnii_procenti}}} {{{Etnii}}}
· {{{Etnii2_procenti}}} {{{Etnii2}}}
· {{{Etnii3_procenti}}} {{{Etnii3}}}
· {{{Etnii4_procenti}}} {{{Etnii4}}}
· {{{Etnii5_procenti}}} {{{Etnii5}}}
· {{{Etnii6_procenti}}} {{{Etnii6}}}
· {{{Etnii7_procenti}}} {{{Etnii7}}}
· {{{Etnii8_procenti}}} {{{Etnii8}}}
· {{{Etnii9_procenti}}} {{{Etnii9}}}
· {{{Etnii10_procenti}}} {{{Etnii10}}}
Demonimo: {{{Demonimo}}}
Guvernerio:
Tipi: Republiko
· Prezidanto: Peter Mutharika
· Prezidisto (serbo): {{{Serbiana_prezidisto}}}
· Prezidisto (kroato): {{{Kroatiana_prezidisto}}}
· Prezidisto (Bosno): {{{Bosniana_prezidisto}}}
· Ko-princi: {{{Ko-princi}}}
· Ko-princi: {{{Chefi_di_la_Kongreso_dil_Populo}}}
· General-guverniestro: {{{Generala_guverniestro}}}
· [[{{{Nomo_listo_chefo_guverno}}}|{{{Titulo_chefo_guverno}}}]]: {{{chefo_guverno}}}
Legifantaro: [[{{{Legifantaro}}}]]
Historio:
· {{{Historio}}}: {{{Historio_dato}}}
· {{{Historio2}}}: {{{Historio2_dato}}}
· {{{Historio3}}}: {{{Historio3_dato}}}
· {{{Historio4}}}: {{{Historio4_dato}}}
· {{{Historio5}}}: {{{Historio5_dato}}}
Surfaco: (99ma granda)
· Totala: 118.484 km²
· Aquo: 20,6%
Habitanti: (64ma granda)
· Totala: 14,901,000[1] (2010)
· Denseso di habitantaro: 128,8 hab./km²
KLP (KPP):
· Totala: {{{KLP_KPP_totala}}}
· Segun persiono: {{{KLP_KPP_segun_persiono}}}
KLP:
· Totala: {{{KLP_totala}}}
· Segun persiono: {{{KLP_segun_persiono}}}
Gini: ([[{{{Gini_yaro}}}]])
{{{Gini_chanjo}}} {{{Gini}}}
{{{Gini_valoro}}} · {{{Gini_rango}}}
IHD: ([[{{{IHD_yaro}}}]])
{{{IHD_chanjo}}} {{{IHD}}}
{{{IHD_valoro}}} · {{{IHD_rango}}}
Pluse informi:
Valuto: Kwacha di Malawi
· Abreviuro: {{{Abreviuro}}}
· Simbolo: {{{Simbolo}}}
Tempo-zono: [[{{{Tempo_zono}}}]]
· Somero tempo: {{{Somero_tempo}}}
Dato-formato: {{{Dato_formato}}}
Veho-latero: {{{Veho_latero}}}
Telefono-kodexo: {{{Telefono_kodexo}}}
ISO: {{{ISO}}}
{{{ISO2}}}
{{{ISO3}}}
Reto-domeno: .mw
Reto-domeni: {{{Reto_kodi}}}
{{{Reto_kodo2}}}
{{{Reto_kodo3}}}
{{{Reto_kodo4}}}
{{{Reto_kodo5}}}
Precipua religio: kristanismo
Oficala retosituo: {{{Oficalaretosituo}}}

Malawi esas lando qua jacas en sud Afrika. Lua vicina landi esas Tanzania en nordo ed en nord-esto, Mozambik en sud-esto, sudo e sud-westo, e Zambia en westo. Malawi-lago separas lando de Tanzania e Mozambik.

Bazala fakti pri Malawi.

Historio[redaktar | edit source]

Exquisite-kfind.png Videz anke: Historio di Malawi.

L'unesma habitanti di Malawi teritorio esis khoisan populi. Pos 1600 kun granda parto di la regiono unionita sub un unika rejio, komencis la kontakti kun Portugalani, ma cirkum 1700 la teritorio divenis nove dividita en kelka mikra rejii. La komerco di sklavi atingis l'apogeo cirkum 150 yari ante num, kande 20,000 personi sklavigesis e transportesis de Nkhotakota til Kilwa ube li vendesis.[2]

Misionero David Livingstone atingis Nyasa lago en 1859[3]. En 1891 Malawi divenis protektorato de Unionita Rejio. Depos 1907 Malawi esis Britaniana kolonio kun nomo Nyasalando.

En 1944 l'Afrikana Kongreso di Nyasalando (NAC) formacesis por defensar l'interesi di lokala Afrikani apud Britaniana guvernerio[4]. En 1953 Malawi esis unionita a norda e suda Rhodezia (nune Zimbabwe e Zambia) precipue por politikala motivi[4], ma NAC rejektis l'uniono. Un forta opozero di l'uniono esis Hastings Kamuzu Banda, mediko qua verkis en Ghana e retroiris a Nyasalando en 1958. Britaniani enkarcerigis il en 1959, ma liberigis il la sequanta yaro.

Malawi divenis nedependanta de Unionita Rejio la 6ma di julio 1964, kun Hastings Kamuzu Banda kom unesma prezidanto. En 1966 Banda supresis politikala partisi, ed en 1970 il deklaris su prezidanto por vivo e guvernis dum preske 30 yari sen opozantaro. En 1993 Banda aceptis referendo ube populo votis por poli-partisala demokratio. En 1994 eventis unesma demokratiala elekti kun multa partisi, e Bakili Muluzi elektesis prezidanto. Muluzi guvernis til 2004, kande Bingu wa Mutharika elektesis prezidanto. Nova elekto kun multa partisi eventis en 2009 e Mutharika rielektesis, quankam lia opozanto denoncis fraudi en elektala proceso[5].

La rejimo di Mutharika konsideresis autokrata e desestimanta di homala yuri. En julio 2011 eventis protesti kontre l'altra vivo-kusto. La protesti rezultis 18 morti ed adminime 44 vunditi da pafadi.

Mutharika mortis en 2012 da kordio-paroxismo. Ilu sucedesis da viceprezidanto Joyce Banda.

Politiko[redaktar | edit source]

Prezidanto Peter Mutharika.

Malawi esas prezidantala e demokratiala republiko, kun multa partisi. La chefo di stato e la chefo di guvernerio esas la prezidanto, qua elektesas da Nacional Asemblajo por 5-yara periodo. Depos elekti qui eventis en 2014 esas Peter Mutharika. La konstituco adoptesis la 18ma di mayo 1995.

La parlamento havas unika chambro, Nacional Asemblajo (National Assembly) kun 193 membri, qui elektesis dal populo por 5 yari. Quankam la konstituco stipulas l'existo di senato en praktiko ol ne existas. Judiciala povo kompozesas da basa korti, un supra korto, ed un supra korto di apelo.

Extera relati[redaktar | edit source]

Landi qui havas diplomacala komisi de Malawi.

Ex-prezidanto Banda establisis bona diplomacala relati kun Westala landi, e ta relati kontinuas til nun. Transito de monopartisana til multipartisana sistemi, kun permiso di formacar opozanta partisi plufortigis relati kun Usa. En 2007 lando establisis diplomacala relati kun Populala Republiko di Chinia, e Chiniana koloko kresis pos.

Pos 1985 Malawi recevis granda quanto di refujanti de altra Afrikana stati, inkluze Mozambik e Ruanda. Malgre ta kreis preso super Malawian ekonomio, lando recevis multa ekonomiala helpo de altra landi. Lando esas membro di Unionita Nacioni, IMF, Mondala Banko, ed altra internaciona organizuri.

Geografio[redaktar | edit source]

Precipua urbi di Malawi.
Plajo en lago Malawi.

Malawi esas lando sen litoro kun 118,480 km² di totala surfaco, di qui 25% okupesas da lago Malawi, en esto. Granda Valo di Rift krucumas lando de nordo ti sudo. Sapitwa esas lua maxim alta monto, kun 3,002 metri di altitudo.

Surfaco di Lago Malawi jacas 457 metri sur mar-nivelo, e lua maxima profundajo esas 701 metri. Ta signifikas ke la maxim basa punto di lago Malawi jacas 213 metri sub mar-nivelo. Fluvio Shire unionas Lago Malawi e Lago Malombe kun Zambeze fluvio.

Klimato di Malawi esas varma en basa regioni, e temperema en montoza norda regioni. Pluvoza sezono eventas de novembro til aprilo. De mayo til oktobro eventas poka o nula pluvo en lando.

Ekonomio[redaktar | edit source]

Exquisite-kfind.png Videz anke: Ekonomio di Malawi.

Malawi esas un di maxim povra landi dil mondo. Cirkum 85% di lua habitantaro vivas en rurala zoni. Precipua agrokultivala produkti esas tabako, sukrokano, teo, maizo, terpomo, sorgumo, bovi e kapri.

Demografio[redaktar | edit source]

Demografio di Malawi, de 1961 til 2003.

La habitantaro augmentis tre rapide de 1961 (3 milion habitanti) til 1998 (9,933,868 habitanti, segun kontado). On kalkulas ke lando havis 14,901,000 habitanti en 2010, kun demografiala-kresko di 2.75% omnayare[6]. Precipua rasala grupi esas Chewa, Nyanja, Tumbuka, Yao, Lomwe, Sena, Tonga, Ngoni e Ngonde. Chichewa linguo esas la precipua, parolata da 57% di populo.

Cirkum 80% di populo esas kristana. Katoliki, Central-Afrika Eklezio e Presbiterismo esas la precipua kristana religii.

Lando havas alta infanto mortado: 95.23 morti per 1,000 naskinta kun vivo, segun Unionita Nacioni. Lua viv-esperajo anke esas basa: 50.03 yari. Viv-esperajo esas nune multe afektata da AIDS epidemio. On kalkulas ke cirkum 250 personi kontaminas su kun AIDS viruso omna dii, e cirkum 70% di liti en hospitali esas okupata kun AIDS maladi.

La maxim granda urbo esas Blantyre. Altra importanta urbi esas la chefurbo, Lilongwe, e Mzuzu.

Kulturo[redaktar | edit source]

La nomo "Malawi" originas de Maravi, bantuo populo qua enmigris de sudo di Kongo cirkum 1400. Kande ta populo atingis Lago Malawi, lu dividis su en du: l'ancestri de nuna Nyanja populo - qua vivas en nordo di Malawi, e l'ancestri de nuna Chewa populo, qua vivas en sudo.

Futbalo e basketbalo esas la du maxim populala sporti di lando.

Referi[redaktar | edit source]

  1. http://esa.un.org/UNPP
  2. "Malawi Slave Routes and Dr. David Livingstone Trail". UNESCO World Heritage Centre.
  3. Turner, John The Statesman's Yearbook 2009: The Politics, Cultures and Economies of the World, MacMillan Publishers, p.821
  4. 4.0 4.1 Murphy, Philip (2005). Central Africa: Closer Association 1945-1958. London, UK: The Stationary Office
  5. "Malawi President wins re-election" - BBC.co.uk
  6. "The World Factbook: Malawi"
Commons
Commons havas kontenajo relatante a:



Nedependanta stati en Afrika
Aljeria | Angola | Benin | Botswana | Burkina Faso | Burundi | Centrafrika | Chad | Demokratial Republiko Kongo | Djibuti | Egiptia | Equatorala Guinea | Eritrea | Etiopia | Gabon | Gambia | Ghana | Guinea | Guinea Bisau | Ivora Rivo | Kabo Verda | Kamerun | Kenia | Komori | Kongo | Lesotho | Liberia | Libia | Madagaskar | Malawi | Mali | Maroko | Maurico | Mauritania | Mozambik | Namibia | Nigeria | Nijer | Ruanda | Sao Tome e Principe | Senegal | Sierra Leone | Seycheli | Somalia | Sud-Afrika | Sudan | Sud-Sudan | Swazilando | Tanzania | Tunizia | Togo | Uganda | Zambia | Zimbabwe
Dependanta teritorii

Ceuta | Kanarii | Madeira | Melilla | Westala Sahara | Mayotte | Reunion | Sokotra

Ne agnoskata nedependesi
Somalilando | Puntlando