Benin

De Wikipedio
Salti al navigilo Irez a serchilo
Benin
République du Bénin
Flag of Benin.svg Coat of arms of Benin.svg
Standardo di Benin Blazono di Benin
Nacionala himno:
L'Aube Nouvelle
LocationBenin.svg
Urbi:
Chefurbo: Porto Novo
· Habitanti: 234 168 (2005)
Precipua urbo: Cotonou
Lingui:
Oficala lingui: Franca
Guvernerio:
Tipo: Republiko
· Prezidanto: Patrice Talon
Surfaco: (101ma granda)
· Totala: 112 622 km²
· Aquo: neglijebla %
Habitanti: (82ma granda)
· Totala: 11 340 504[1] (julio 2018)
· Denseso di habitantaro: 100,7 hab./km²
Plusa informi:
Valuto: West-Afrikala Franko CFA
Veho-latero: dextre
ISO: BJ
BEN
204
Reto-domeno: .bj*
Precipua religio: Animismo 51,5%, Kristanismo 28%, Islamo 20%


Benin esas lando jacanta an West-Afrika. Lu havas kom vicini Burkina Faso e Nijer norde, Nigeria este, Togo weste ed Oceano Atlantiko sude. Lua chef-urbo esas Porto-Novo, ma la sideyo dil guverno esas Cotonou.

Bazala fakti pri Benin.

Historio[redaktar | redaktar fonto]

La rejio di Dahome en 1793.
 Precipua artiklo: Historio di Benin

Benin esis parto dil ancien Afrikana rejio Dahome. Ibe existis granda komerco di sklavi adminime 3 yarcenti ante l'arivo dil Europani. Portugalani arivis en la regiono dum la 15ma yarcento e komencis komprar sklavi en Dahome. La regiono divenis konocata kom Sklavi-Rivo.

En 1808, l'Unionita Rejio abolisis la komerco trans-Atlantika di sklavi, e pokope altra landi sequis ol. La dekado duris til 1885, kande la lasta navo kun sklavi departis vers Brazilia, la lasta lando qua abolisis la sklaveso en Sud-Amerika.

Pos la duimo dil 19ma yarcento, la rejio di Dahome komencis perdar lua regionala povo. To permisis Franci komencar la koloniigo di la regiono en 1872 ed enkorpigar ol a la Franca Westal Afrika en 1899.

Flago di la Populala Republiko di Benin.

En 1960 Dahome divenis nedependanta de Francia. Coutoucou Hubert Maga esis lua unesma prezidanto. Dum la sequanta 12 yari, eventis diversa stato-stroki. En 1972 Mathieu Kérékou establisis marxista rejimo. Ilu kreis la Militara Konsilistaro pri la Revoluciono (abreviuro en la Franca: CNR) e rinomizis Dahome en 1975 kom Populala Republiko di Benin.

En 1979 CNR extingesis e Kérékou aranjis trompiva elekto en qua il esis l'unika kandidato. Il establisis diplomacala relati kun Populala Republiko di Chinia, Nord-Korea e Libia.

En 1980 Kérékou konvertis su ad islamo e modifikis lua nomo ad Ahmed, ma pose ilu konvertis su a la Rinaskinta Kristanismo, e riadoptis lua anciena nomo.

En 1989 komencis sedicii en l'armeo, instigata da nepago di salarii. Kérékou decidis abandonar marxismo e subisis presi por organizar elekti. En 1991 ilu vinkesis da Nicéphore Soglo e divenis l'unesma negra Afrikana chefo di stato qua livis la povo pos demokratiala elekti. En 1996 ilu kandidateskis a la prezidanteso ed elektesis. Ilu rielektesis en 2001.

Ye la 5ma di marto 2006 itere eventis elekti, e Thomas Yayi Boni elektesis.

Politiko[redaktar | redaktar fonto]

Benin esas prezidantala republiko. La prezidanto esas ambe chefo di stato e chefo di guvernerio di la lando ed elektesas dal populo por 5-yara periodo.

La parlamento (Assemblée Nationale) konsistas ek unika chambro kun 83 membri, qui elektesas dal populo por 4-yara periodo. La judiciala povo esas nedependanta de legifanta povo e de exekutiva povo. Lua konstituco adoptesis en 1990.

Geografio[redaktar | redaktar fonto]

Precipua urbi, urbeti e fluvii di Benin.
Peizajo di savano en la provinco Atakora.

Benin jacas inter Equatoro e la Tropiko di Kankro. Ol esas un ek la min granda landi di Afrika: kun 112 622 km² (aproxime la sama grandeso kam Honduras o Kuba), lua tota surfaco equivalas 1/8 la de Nigeria. La nordo di la lando kovresas da savano e havas la sama nombro de habitanti kam la litoro. Du nacionala parki norde de la lando, la Nacionala Parko W (France: Parc national du W) e la Nacionala Parko Pendjari, protekas l'originala vejetantaro ed animalaro de ta zono.

Granda parto di lua tereni esas basa. Nord-weste de la lando, an la frontiero kun Togo, existas montokateno nomizita Atakora. La maxim alta punto di la lando esas Monto Sokbaro, kun 658 metri di altitudo. Norde, la fluvio Nijer formacas naturala frontiero kun Nijer. Altra importanta fluvii esas Couffo, Zou, e Oueme. Lua litoro esas longa de 121 km.

La klimato di la lando esas tropikala varma e pluvoza, kun du pluvoza e du sika sezoni omnayare. La mezavalora yarala pluvo-quanto esas 1 300 mm proxim la litoro.

Politikala subdividuro[redaktar | redaktar fonto]

Provinci di Benin.

Benin havas 12 provinci (départements):

  1. Alibori
  2. Atakora
  3. Atlantique
  4. Borgou
  5. Collines
  6. Couffo
  7. Donga
  8. Littoral
  9. Mono
  10. Oueme
  11. Plateau
  12. Zou

Ekonomio[redaktar | redaktar fonto]

 Precipua artiklo: Ekonomio di Benin

L'ekonomio restas subdevelopita e dependas multe de agrokultivo, qua employas granda parto de lua laboropovo. Kotono reprezentas 40% del TNP e cirkume 80% del oficala exportacaji[2].

Demografio[redaktar | redaktar fonto]

Pueri en skolo di Benin.
Mulieri kun koloroza vesti en Cotonou.

La maxim multa habitanti habitas la suda parto di la lando, proxim la litoro. La habitantaro esas yuna, e la viv-expekto esas 59 yari. Cirkume 38,4% esas de etnio Fon, 15,1% esas Adja e 12% esas Yoruba, qui ekmigris de Nigeria dum la 12ma yarcento e habitas sud-weste. Cirkume 42 etniala grupi Afrikana habitas la lando. Ultre l'Afrikani, existas mikra grupi de Libanani ed Indiani, nome en la komerco, e cirkume 5 500 Europani.

En 2013, 27,7% del habitantaro esis Mohamedani, 25,5% esis Kristani, 13,6¨% esis Protestanti, 11,6% praktikis Vudu, 9,5% praktikis altra Kristana religii, 2,6% praktikis altra tradicionala religii, 2,6% praktikis altra religii, e 5,8% praktikis nula religio.[1]

Dum la yari 1980ma Benin havis un ek maxim granda morto-statistiko di bebei ed infanti evanta min kam 5 yari en la mondo: 203 morti por 1000 vive naskinta.

Kulturo[redaktar | redaktar fonto]

Akarajé.

Rizo, fazolo e maizo, tomato, inyamo e frukti esas la precipua ingredienti uzata en Beninana koquarto. Karno uzesas poke por esar chera. Kuskuzo, akarajé, hano e fisho esas la precipua dishi de la lando.

Ante ke la Franca divenis l'oficala linguo di la lando, la Beninana literaturo subisis importanta influo dal parolanta tradiciono. Félix Couchoro skribis l'unesma Beninana novelo, L'esclave, en 1929. Kelk exempli pri Beninana skriptisti: Olympe Bhely-Quenum, Jean Pliya, la poetino Colette Sénami Agossou Houeto e Richard Dogbeh.

La Muziko di Benin havas influi de Ghanana highlife, Franca cabaret, Usana rock, funk e soul, e Kongana rumba. Angélique Kidjo esas un ek la maxim konocata kantisti de Benin.

La maxim populara sporto en Benin esas futbalo. Dum recenta yari, anke basbalo divenis populara.

Cetera aferi[redaktar | redaktar fonto]

Zomahoun Idossou Rufin esas studento ed amuzisto en Japonia[3]. Zomahoun esas famoza pro aparir en la televiziono-programo koko ga hen da yo nihonjin. Il kolektis pekunio cirkum 2000 e fondis skoli di Japoniana linguo en Benin.

Referi[redaktar | redaktar fonto]

Commons
Wikimedia Commons havas kontenajo relatante a: Benin
  1. 1,0 1,1 Africa::Benin - The World Factbook. CIA. URL vidita ye la 12ma di februaro 2019.
  2. Background Note: Benin www.state.gov
  3. la hemo-pagino di Zomahoun.


Nedependanta stati en Afrika
Aljeria | Angola | Benin | Botswana | Burkina Faso | Burundi | Centrafrika | Chad | Demokratial Republiko Kongo | Djibuti | Egiptia | Equatorala Guinea | Eritrea | Etiopia | Gabon | Gambia | Ghana | Guinea | Guinea Bisau | Ivora Rivo | Kabo Verda | Kamerun | Kenia | Komori | Kongo | Lesotho | Liberia | Libia | Madagaskar | Malawi | Mali | Maroko | Maurico | Mauritania | Mozambik | Namibia | Nigeria | Nijer | Ruanda | Sao Tome e Principe | Senegal | Sierra Leone | Seycheli | Somalia | Sudafrika | Sudan | Sud-Sudan | Swazilando | Tanzania | Tunizia | Togo | Uganda | Zambia | Zimbabwe
Dependanta teritorii
Ceuta | Kanarii | Madeira | Melilla | Westala Sahara | Mayotte | Reunion | Sokotra
Nedependi ne agnoskata
Somalilando | Puntlando