Honduras

De Wikipedio
Irez ad: pilotado, serchez
Honduras
República de Honduras
Flag of Honduras.svg Coat of arms of Honduras.svg
Flago di Honduras Blazono di Honduras
Nacionala himno:
Tu bandera es un lampo de cielo
LocationHonduras.svg
Urbi:
Chefurbo: Tegucigalpa
· Habitanti: 1 006 592 lojanti (2003)
Precipua urbo: Tegucigalpa
Lingui:
Oficala lingui: Hispaniana
Guvernerio:
Tipi: Republiko
· Prezidanto: Juan Orlando Hernández
Surfaco: (102ma granda)
· Totala: 112 492 km²
· Aquo:  ? %
Habitanti: (93ma granda)
· Totala: 7 810 848 (2009)
· Denseso di habitantaro: 64 hab./km²
Pluse informi:
Valuto: Lempira
Veho-latero: dextre
ISO: HN
HND
340
Reto-domeno: .hn*
Precipua religio: katolikismo (86,2%)


Honduras esas lando qua jacas en Central-Amerika. Lua vicina landi esas Nikaragua sude, e Salvador e Guatemala weste. Norde e nord-este jacas Karibia. Sud-weste (Gulfo di Honduras) jacas l'Oceano Pacifiko.

Bazala fakti pri Honduras.

Historio[redaktar | redaktar fonto]

 Precipua artiklo: Historio di Honduras
Vazo de la kulturo Maya, trovita en Honduras.

Populi Maya vivis en la regiono di nuna Honduras dum yarcenti proxim la regiono di Copán, ma lia kulturo komencis dekadar dum la komenco dil 9ma yarcento. Restaji de altra pre-Kolumbiana kulturi existas en regioni, quale la valo di Naco, en Los Naranjos ed altra loki.

Cristoforo Colombo arivis en la regiono en 1502. Ilu desembarkis proxim la nuna urbo Trujillo.

Honduras esis provinco de Guatemala dum kolonial epoko, e Hispani exploris arjento en lua teritorio. Komence li probis sklavigar indijeni por explorar minado di arjento, ma en fino dil 16ma yarcento li adportis Afrikana sklavi, note de Angola. Hispani koloniigis facile la litoro di Pacifiko, ma fondis poka urbi en Atlantika litoro.

Honduras separis su de Hispana imperio ye la 28ma di septembro 1821 e pose divenis parto di Mexikia. Sequante, en 1823 ol divenis parto di la Federala Republiko di Central-Amerika. José Francisco Morazán Quezada naskinta en 1792 en Tegucigalpa, esis lua duesma prezidanto. Ye la 26ma di oktobro 1838 Honduras su de Central-Amerika e divenis nedependanta republiko. Comayagua esis chef-urbo di la lando til 1880, kande la chef-urbo transferesis a Tegucigalpa.

En la fino dil 19ma yarcento, Usana kompanii komencis explorar plantacerii di banano por exportacajo. Komence esis Vaccaro Brothers and Company (pose rinomizita Standard Fruit) en 1899, pose la kompanio Cuyamel Fruit Company en 1905, e fine l'United Fruit Co. en 1910. La prezenteso e la konkurenco inter ta kompanii interferis en diversa okazioni en la guvernerio di lando ed stimulis Usan interveni en 1903, 1907, 1911, 1912, 1919, 1924 e 1925.

Tiburcio Carías Andino asumis povo en 1932 e guvernis til 1949, kande Juan Manuel Gálvez ganis elekto ed asumis povo. Dum la duesma mondomilito, Carías Andino deklaris milito kontre nacional-socialista Germania, Italia e Japonia pos Japonian atako kontre Pearl Harbour.

En 1969 Honduras militis kontre Salvador en la nomizita Futbalo-milito. En 1971 un civilo, Ramón Ernesto Cruz, asumis povo por kurta periodo, til esar revokita per armeala stato-stroko komandita da Oswaldo López Arellano en 1972. Arellano revokesis 3 yari pose, pro skandalo pri korupto. La sequanta generali, Juan Alberto Melgar Castro (1975-1978) e Policarpo Paz García (1978-1982) expansis la substrukturi e la sistemi di telekomunikado di la lando. En 1982 adoptesis nova konstituco qua permisis restaurar la demokratio. La mandato di la prezidanti diminutesis por 4 yari, e ne permisesas rielekto. Roberto Suazo Córdova esis l'unesma prezidanto elektita sub la nova konstituco.

Dum l'unesma elekti de la 21ma yarcento elektesis Ricardo Roberto Maduro de la Nacionala Partiso. La skopo di Maduro esis luktar kontre la krimineso, qua kreskabis multe ante lua administrado. En 2006 Manuel Zelaya elektesis e sucedis Maduro.

Ye la 28ma di junio 2009 eventis militarala stato-stroko qua revokis Manuel Zelaya de povo. Roberto Micheletti asumis povo kun la suporto de militestri. En novembro 2009 eventis elekti, qui rezultis en vinko por Porfirio Lobo Sosa. Lobo Sosa asumis povo ye la 27ma di januaro 2010 e guvernis til la 27ma di januaro 2014.

Politiko[redaktar | redaktar fonto]

La prezidanto Juan Orlando Hernández.

Segun la konstituco di 1982, Honduras esas republiko kun forta Exekutivo. La prezidanto esas la chefo di stato e la chefo di guvernerio, ed elektesas dal populo por 4-yara periodo. La nuna prezidanto esas Juan Orlando Hernández, qua asumis povo ye la 27ma di januaro 2014.

La legifala povo konsistas ek la Parlamento qua havas unika chambro kun 128 deputati. Ne existas senato. La lando havas 5 politikala partisi.

La Supra Korto esas la maxim alta korto di Honduras, e konsistas ek 15 judiciisti. Singla ek lua membri elektesas dal parlamento de listi kun 7 kandidati.

Geografio[redaktar | redaktar fonto]

Mapo di Honduras.
La montaro Celaque, ube jacas la monto Cerro Las Minas.

La nomo Honduras probable derivas del Río Hondo, quo signifikas 'rivero profunda' en la Hispana. Ca rivero formacas la frontiero inter Belize (Britaniana Honduras) e la peninsulo Yukatan. La surfaco totala di Honduras esas 112 492 km², di qui 54% kovresas per foresti.

La klimato di Honduras esas tropikala en basa tereni e temperema en montoza regioni. Karibiana litoro esas varma e recevas multa pluvi, qui distributesas plene dum la yaro. La basa tereni apud Pacifiko anke esas varma e recevas multa pluvi, quankam existas sika sezono de novembro til aprilo.

Kelkafoye uragani frapas la lando, note en Karibiana litoro. En 1998 l'uragano Mitch efektigis granda destruktado per venti e forta pluvi asociita ad ol. Tra Central-Amerika plua kam 11.000 homi mortis ed altra plusa mili personi desaparis. Honduras anke subisas ter-tremi.

La maxim alta monto di Honduras esas Cerro Las Minas, kun 2.870 metri di altitudo. La precipua rivero esas Ulúa, longa de 400 km, qua ekfluas en Karibia.

Ekonomio[redaktar | redaktar fonto]

Edukado di bovi en Honduras.
 Precipua artiklo: Ekonomio di Honduras

L'ekonomio di Honduras duras kreskar lente, ma la distributo di richeso restas neegala e la salarii duras esar basa. Dum recenta yari la mezavalora kresko esis 7% omnayare, un ek la maxim alta de Latin Amerika, ma 50% de la habitantaro (cirkume 3.7 milion personi) restas sub la povreso-lineo.[1] On kalkulas ke plua kam 1.2 milion habitanti, o 27.9% de labor-povo, ne havas employo. Segun l'indexo pri humana developeso Honduras esas la 6ma maxim povra lando en Latin Amerika, pos Haiti, Nikaragua, Guatemala, Guyana e Bolivia.

Demografio[redaktar | redaktar fonto]

Segun The World Factbook Honduras havis 8 598 561 habitanti en julio 2014,[2] di qui 90% esis mestici, 7% indijeni, 2% negri e 1% blanki.[2] Segun la sama fonto 97% de la habitantaro esas katolika e 3% esas protestanta.[2]

La maxim granda urbo esas Tegucigalpa. Altra importanta urbi esas San Pedro Sula, El Progreso e La Ceiba.

Kulturo[redaktar | redaktar fonto]

Populara kulturo[redaktar | redaktar fonto]

Kolorizita tapisi kreita kun polvo, dum la Pasko-celebro.
Baleada, tradicionala disho en Honduras.

Tradicionala festo-dii en Honduras esas la dio di nedependo (15ma di septembro), e la Dio dil Puero (Día del Niño), festita en la domi, skoli e kirki ye la 10ma di septembro. Ca dio, la pueri recevas donaci ed en kelka quarteri on pozas piñatas (pupei plenita kun bonboni e suspendita en arbori per kordi) por la pueri krevar. En la vespero di Kristnasko la familii asemblas por dinear, e kambias donaci ye la noktomezo. Dum la nokto ante la Nov-yaro la familii asemblas por dinear e pose acendar piroteknaji por celebrar la transito dil yaro.

En multa urbi dum la Pasko la habitanti facas kolorizita polvo-tapisi en la stradi proxim la kirki ube pasko-procesioni paradas.

Inter la tradicionala dishi de Hondurana gastronomio esas: baleada, qua konsistas ek faldita krespo plenigata kun fazoli fritita; karno rostita kun pipro (chimol); konki koquita; hano kun rizo e maizo; edc.

Pri literaturo kelka notora skriptisti esas Lucila Gamero de Medina, Froylán Turcios, Ramón Amaya Amador, Juan Pablo Suazo Euceda, Marco Antonio Rosa, Roberto Sosa, Eduardo Bähr, Amanda Castro, e Javier Abril Espinoza. Ante ke la Hispani arivis a Central Amerika, la populo Maya havis lua propra skripto, ja dechifrita. Exemple pri ol esas la piramido di Copán, qua havas plua kam 2.500 hieroglifi.

Punta esas la precipua muzikala ritmo de Honduras. Karibiana muziko (salsa, merengue, reggae e reggaeton) esas populara precipue en la nordo di la lando. Mexikiana rancheras esas populara en doplanda regioni. Pop Latino, rock, cumbia e hip hop anke esas populara. La muzikala grupo Banda Blanca komence pleis rock e pose mixis elementi de punta e merengue en lua muziki, ed obtenis kelka internaciona suceso.

Futbalo esas la maxim populara sporto en Honduras. Existas cirkume 60 profesionala ed amatora klubi di futbalo en tota lando. En 1982 Honduras unesmafoye partoprenis en la Mondala Kupo di Futbalo.

Referi[redaktar | redaktar fonto]

Commons
Commons havas kontenajo relatante a:
  1. web.worldbank.org. web.worldbank.org. URL vidita ye la 27 June 2010.
  2. 2,0 2,1 2,2 "Honduras" (en Angla). The World Factbook. URL vidita ye la 15ma di aprilo 2015.