Guyana

De Wikipedio
Irez ad: pilotado, serchez
Guyana
Co-operative Republic of Guyana
Flag of Guyana.svg Coat of arms of Guyana.svg
Flago di Guyana Blazono di Guyana
Nacionala moto:
{{{Moto}}}
Nacionala himno:
Dear Land of Guyana, of Rivers and Plains
[[File:{{{Audio_ligilo}}}]]
Guyana in its region.svg
{{{Imajo_informo}}}
Urbi:
Chefurbo: Georgetown
· Habitanti: 239.227 (2009)
· Dato: {{{Dato_chefurbo}}}
· {{{TituloChefurbo2}}}: {{{Chefurbo2}}}
· Habitanti: {{{Lojanti_chefurbo2}}}
· Dato: {{{Dato_chefurbo2}}}
· {{{TituloChefurbo3}}}: {{{Chefurbo3}}}
· Habitanti: {{{Lojanti_chefurbo3}}}
· Dato: {{{Dato_chefurbo3}}}
Precipua urbo: Georgetown
· Habitanti: {{{Lojanti_precipua}}}
Linguo:
Oficala linguo: {{{Oficala_linguo}}}
Lingui:
Oficala lingui: Angliana
Nacionala linguo: {{{Nacionala_linguo}}}
Nacionala lingui: {{{Nacionala_lingui}}}
Regionala linguo: {{{Regionala_linguo}}}
Regionala lingui: {{{Regionala_lingui}}}
Etnii:
· {{{Etnii_procenti}}} {{{Etnii}}}
· {{{Etnii2_procenti}}} {{{Etnii2}}}
· {{{Etnii3_procenti}}} {{{Etnii3}}}
· {{{Etnii4_procenti}}} {{{Etnii4}}}
· {{{Etnii5_procenti}}} {{{Etnii5}}}
· {{{Etnii6_procenti}}} {{{Etnii6}}}
· {{{Etnii7_procenti}}} {{{Etnii7}}}
· {{{Etnii8_procenti}}} {{{Etnii8}}}
· {{{Etnii9_procenti}}} {{{Etnii9}}}
· {{{Etnii10_procenti}}} {{{Etnii10}}}
Demonimo: {{{Demonimo}}}
Guvernerio:
Tipi: Republiko
· Prezidanto: David Granger
· Prezidisto (serbo): {{{Serbiana_prezidisto}}}
· Prezidisto (kroato): {{{Kroatiana_prezidisto}}}
· Prezidisto (Bosno): {{{Bosniana_prezidisto}}}
· Ko-princi: {{{Ko-princi}}}
· Ko-princi: {{{Chefi_di_la_Kongreso_dil_Populo}}}
· General-guverniestro: {{{Generala_guverniestro}}}
· [[{{{Nomo_listo_chefo_guverno}}}|{{{Titulo_chefo_guverno}}}]]: {{{chefo_guverno}}}
Legifantaro: [[{{{Legifantaro}}}]]
Historio:
· {{{Historio}}}: {{{Historio_dato}}}
· {{{Historio2}}}: {{{Historio2_dato}}}
· {{{Historio3}}}: {{{Historio3_dato}}}
· {{{Historio4}}}: {{{Historio4_dato}}}
· {{{Historio5}}}: {{{Historio5_dato}}}
Surfaco: (84ma granda)
· Totala: 214.790 km²
· Aquo: 8,4%
Habitanti: (161ma granda)
· Totala: 752,940[1] (2010)
· Denseso di habitantaro: 3,5 hab./km²
KLP (KPP):
· Totala: {{{KLP_KPP_totala}}}
· Segun persiono: {{{KLP_KPP_segun_persiono}}}
KLP:
· Totala: {{{KLP_totala}}}
· Segun persiono: {{{KLP_segun_persiono}}}
Gini: ([[{{{Gini_yaro}}}]])
{{{Gini_chanjo}}} {{{Gini}}}
{{{Gini_valoro}}} · {{{Gini_rango}}}
IHD: ([[{{{IHD_yaro}}}]])
{{{IHD_chanjo}}} {{{IHD}}}
{{{IHD_valoro}}} · {{{IHD_rango}}}
Pluse informi:
Valuto: Dolaro di Guyana
· Abreviuro: {{{Abreviuro}}}
· Simbolo: {{{Simbolo}}}
Tempo-zono: [[{{{Tempo_zono}}}]]
· Somero tempo: {{{Somero_tempo}}}
Dato-formato: {{{Dato_formato}}}
Veho-latero: {{{Veho_latero}}}
Telefono-kodexo: {{{Telefono_kodexo}}}
ISO: {{{ISO}}}
{{{ISO2}}}
{{{ISO3}}}
Reto-domeno: .gy
Reto-domeni: {{{Reto_kodi}}}
{{{Reto_kodo2}}}
{{{Reto_kodo3}}}
{{{Reto_kodo4}}}
{{{Reto_kodo5}}}
Precipua religio: kristanismo 50%, Hinduismo 35%, islamo 10%
Oficala retosituo: {{{Oficalaretosituo}}}

Guyana esas lando qua jacas en Sud-Amerika. Lua vicina landi esas Suriname en esto, Brazilia en sudo e sud-westo, e Venezuela en westo. Karibeano jacas norde.

Chef-urbo: Georgetown.

Bazala fakti pri Guyana:

Historio[redaktar | edit source]

Exquisite-kfind.png Videz anke: Historio di Guyana.

Guyana habitesis da Arawak e Karibi indijeni ante l'arivo di Europani. Cristoforo Colombo vizitis la regiono dum 15ma yarcento, ma l'unesma kolonii fondesis da nederlandani en 1621. Nederlandani fondis Essequibo en 1616, Berbice en 1627 e Demerara en 1752. Li plantacis tabako en la kolonio.

Britaniani okupis la regiono en 1814. Depos sklavo-libereso en 1834, Chiniani ed Indiani agrokultivisti kontratesis. Li laboris precipue en la kultivo di sukrokano.

Flago di Britaniana Guyana.

L'unesma moderna politikala partiso di Guyana, la Progresema Partiso dil Populo (People's Progressive Party, PPP) establisesis la 1ma di januaro 1950, kun Forbes Burnham - decendanto de Afrikani - kom lua chefo, e Cheddi Jagan - decendanto de Indiani - kom lua viceprezidanto. PPP ganis 18 de la 24 sideyi en l'unesma elekti dum kolonial epoko, en 1953. Cheddi Jagan divenis chefo dil parlamento e ministro dil Agrokultivo dum kolonial administado. Tamen, la marxista ideologio di Jagan kauzis sucii en Usana guverno. La 9ma di oktobro 1953, kin monati pos l'elekto, Unionita Rejio suspensis la konstituco e sendis trupi a Guyana pro, segun lu, "impedar Jagan transformar Guyana en komunista stato". Britaniani anke stimulis Burnham krear la partiso Nacionala Kongreso dil Populo (People's National Congress).

De 1963 til 1964 eventis konflikti, nomizita "la trubli" dal Britaniani, kun striko komandita da Afro-Guyanani qua lastis 90 dii, precipue en la urbi. La striko stimulesis da Usa, kontre lokal administro komandita da Indiana-Guyanani. Britaniani alterne represis o permisis la kontinuajo dil striko. Li enkarcerigis Jagan ed altra chefi di PPP.

La 26ma di mayo 1966 Guyana divenis nedependanta de Unionita Rejio. Ol divenis republiko en 1970. Usa ed Unionita Rejio suportis Forbes Burnham, de partiso People's National Congress - PNC -, unesme kom chefa ministro de 1966 til 1980 e pose kom prezidanto de 1980 til 1985, kontre lia opozanto Cheddi Jagan. L'administrado di Burnham gradope divenis autokratala, e l'elekti qui eventis dum ta epoko konsideresis frauzoda.

En 1978 Guyana ganis internaciona atenciono kande Usana religiala chefo Jim Jones e 300 altra adepti di sekto Popula Templo (Peoples Temple) suocidis kune. Du opozanti dil rejimo di Burnham, jurnalisto Bernard Darke e historiisto Walter Rodney, asasinesis en 1979 e 1980, rispektive. On kredas ke agenti dil rejimo esis responsiva pri la du morti.

Burnham mortis en 1985, e lore chefa ministro Desmond Hoyte asumis provizore e pose elektesis en decembro ta yaro. Hoyte gradope modifikis la politiki di Burnham. En 1992 eventis elekti e Cheddi Jagan elektesis prezidanto.

En mayo 2008 prezidanto Bharrat Jagdeo signatis konstitucanta kontrato di UNASUR, qua establisas doganala uniono inter Sud-Amerikana landi.

Politiko[redaktar | edit source]

Edifico dil parlamento di Guyana.

Guyana esas prezidantala republiko. La prezidanto esas la chefo di stato e chefo di guvernerio ed elektesas da la parlamento, kustume por 5 yari. Segun la konstituco la prezidanto havas la autoritato por dissolvar la parlamento. La parlamento anke elektas la chefa ministro, qua mustas esar parlamentano, e nur esas la chefo dil ministraro.

La Parlamento (Nacional Asemblajo, National Assembly) havas unika chambro kun 53 membri, qui elektesas dal populo til la dissolvo dil parlamento - admaxime 5 yari pos lasta elekto.

Nuna konstituco adoptesis en 6 di oktobro 1980. Ol havas 232 artikli, e til nun recevis 12 emendi. Antea konstituco adoptesis en 1966, pos la nedependo.

Geografio[redaktar | edit source]

Mapo di Guyana.
Savano en Rupununi.

Guyanana teritorio jacas inter latitudi 1º e 9º N, e longitudi 56º e 59º W. Ol povas dividesar en kin regioni: basa tereni proxim litoro, ube vivas granda parto di lua habitantaro; un teritorio kovrata da sablo ed argilo ube jacas granda parto di la minerali di lando; l'Equatorala foresto, qua kovras granda parto di lua teritorio ed esas lua precipua vejetantaro; alta montari en sudo di lando, e savano en sud-westo. La maxim alta monto di Guyana esas Monto Roraima, kun 2,835 metri di altitudo, en la frontiero kun Brazilia e Venezuela.

La precipua fluvii esas Essequibo, kun 1,100 km qua naskas en la frontiero kun Brazilia e Venezuela. Altra importanta esas Courantyne fluvio (Corantijn en Nederlandana) kun 742 km en la frontiero kun Suriname, Berbice fluvio (595 km), e Demerara (346 km). Lua litoro kovras 459 km en la Karibeano.

La klimato esas tropikala kun du pluvoza sezoni: l'unesma de mayo til la duimo di agosto, e la duesma de la duimo di novembro til la duimo di januaro. En Georgetown la mezvalora maxima temperaturo esas 32º C e la mezvalora minima temperaturo esas 26ºC.

Ekonomio[redaktar | edit source]

Ekonomial agadi en Guyana, 1973.
Exquisite-kfind.png Videz anke: Ekonomio di Guyana.

L'ekonomio di lando bazas su en agrokultivo (precipue rizo e sukrokano), minado di bauxito, oro ed altra minerali, produktado di ligno, e la pesko di kreveto.

Demografio[redaktar | edit source]

Guyana havas cirkume 770,000 habitanti[2] di qui 90% vivas proxim litoro. Indo-Guyanani reprezentis 43,5% di totala habitantaro en 2002, ed Afro-Guyanani reprezentis 30,2%.

La maxim granda urbo esas la chef-urbo, Georgetown. Altra importanta urbi esas Linden e New Amsterdam.

Kulturo[redaktar | edit source]

La kulturo di Guyana esas simila ad Angla-parolanta landi e teritorii de Karibeano. Lua mixuro di Afro-Guyanana ed Indo-Guyanana kulturi esas simila a Trinidad.

Referi[redaktar | edit source]

  1. The World Factbook: Guyana"
  2. The World Factbook
Commons
Commons havas kontenajo relatante a:


LocationSouthAmerica.png
Landi en Sud-Amerika
Arjentinia | Bolivia | Brazilia | Chili | Kolumbia | Equador | Guyana | Panama | Paraguay | Peru | Surinam | Trinidad e Tobago | Uruguay | Venezuela
dependanta teritorii: Falklandi | Franca Guyana