Arjentinia

De Wikipedio
Jump to navigation Jump to search
Arjentinia
República Argentina
Flag of Argentina.svg Coat of arms of Argentina.svg
Standardo di Arjentinia Blazono di Arjentinia
Nacionala himno:
Nacionala himno di Arjentinia
Argentina orthographic.svg
Urbi:
Chefurbo: Buenos Aires
· Habitanti: 2 776 138 (2001)
Precipua urbo: Buenos Aires
Lingui:
Oficala lingui: Hispaniana
Guvernerio:
Tipo: Republiko
· Prezidanto: Mauricio Macri
Surfaco: (8ma granda)
· Totala: 2 766 890 km²
· Aquo: 1,1 %
Habitanti: (32ma granda)
· Totala: 43 590 368 (2016)
· Denseso di habitantaro: 15,68 hab./km²
Plusa informi:
Valuto: Arjentiniana peso
Veho-latero: dextre
ISO: AR
ARG
032
Reto-domeno: .ar*
Precipua religio: Katolikismo (80%)
Oficala retosituo: http://www.argentina.gob.ar/


Arjentinia esas lando jacanta en Sud-Amerika. Lu havas kom vicini Bolivia e Paraguay norde, Brazilia ed Uruguay nord-este, l'oceano Atlantiko este, e Chili sude e weste. Lua chef-urbo esas Buenos Aires.

Bazala fakti pri Arjentinia.

Origino dil nomo[redaktar | redaktar fonto]

La nomo di la lando en Hispana linguo, Argentina, venas del poemo Argentina y Conquista del Río de la Plata skribita da Martín del Barco Centenera e publikigita unesmafoye en 1602. Argentina venas de latina vorto argentum, signifikante arjento.

L'oficala nomo di la lando en la Hispana esas República Argentina.

Historio[redaktar | redaktar fonto]

 Precipua artiklo: Historio di Arjentinia
Pikturi en la kaverno Cueva de las Manos, la maxim anciena arto trovita en Sud-Amerika.

La teritorio di la nuna Arjentinia ja habitesis dum paleolitiko, cirkume 7.300 aK, segun probas la pikturi trovita en la kaverno Cueva de las Manos, en la nuna provinco Santa Cruz. Indijena populi qui praktikis agrokultivo habitis nord-weste, en la regiono Cuyo, en la monti di la nuna provinco Córdoba e pose en la "mezopotamia Arjentiniana" (inter la fluvii Paraná e Paraguay), kontre ke la grupi di chaseri e peskeri vivis precipue en Patagonia, Pampa e Chaco. Tastil esis la maxim granda pre-Kolumbiana urbo di Arjentinia, ube vivis cirkume 2.000 personi.

Dum la 14ma e 15ma yarcenti inkai konquestis regioni di la nuna provinci Jujuy, Salta, Katamarka e parto di la nuna provinci Tukuman e La Rioja.

Hispana Juan Díaz de Solís arivis en la baseno dil Fluvio Plata en 1516. En 1520 Fernão de Magalhães deskovris la stretajo qua recevis lua nomo. Sebastião Caboto exploris la fluvii Paraná e Paraguay en 1527. En 1533 Hispaniani fondis l'urbo di Santiago del Estero.

Buenos Aires, la chef-urbo di la lando, fondesis du foyi: unesme en 1536, e seque en 1580. Ye la 6ma di julio 1573 Jerónimo Luis de Cabrera fondis Córdoba, cirkume 700 km nord-weste de Buenos Aires.

En 1776 Carlos la 3ma kreis la Vicerejio dil fluvio Plata e separis lua administro de la del Vicerejio di Peru. En 1806 ed itere en 1807 Britaniani probis invadar Buenos Aires, ma lokala habitanti e trupi sub la komando di Santiago de Liniers agis por ekpulsar l'invaderi.

Kande l'informi pri la dissolvo di centrala guvernerio por la kolonii en Sevilla arivis en Buenos Aires en mayo 1810, cirkume 200 civitani, inter li Manuel Belgrano, Cornelio Saavedra ed altri, deklaris cabildo abierto (extraordinara asemblo di habitanti dum urjantesi o katastrofi) ye la 22ma di mayo 1810. Arjentinia divenis fakte nedependanta ye la 25ma di mayo 1810 kande la cabildo deklaris fideleso a la revokita rejulo Fernando la 7ma, e ne al fratulo di Napoléon la 1ma, Joseph Bonaparte, qua lor fakte esis la suvereno di Hispania. Tamen, Arjentinia nur oficale proklamis lua nedependo ye la 9ma di julio 1816, en l'urbo San Miguel de Tucumán.

En 1853, pos sangoza interna militi, Arjentinia adoptis konstituco qua transformis la lando en federuro. De 1866 til 1870, pos l'invado di Arjentiniana teritorio da Paraguayana trupi por atakar la sudo di Brazilia, Arjentinia kombatis kune Uruguay e Brazilia kontre Paraguay, en la Milito di la Triopla Koalisuro, anke nomizita Milito di Paraguay. Pos ta milito, en qua Paraguay vinkesis, Arjentinia komencis recevar enmigranti de Europa, precipue Italiani e Hispani. De 1878 til 1884 dum l'administradi di Nicolás Avellaneda e Julio Argentino Roca eventis la nomizita Conquista del Desierto, literale "la konquesto di la dezerto", ma fakte gentocido kontre indijeni, note le Mapuche. De 1880 til 1929 Arjentiniana ekonomio kreskis 15 foyi e la lando divenis un ek la 10 maxim richa landi del mondo.[1] Konservema grupi dominacis la politiko di la lando til 1912, kande lor prezidanto Roque Sáenz Peña sancionis lego qua kreis l'universala votado por homuli e la sekreta balot-voto. To permisis l'opozanta partiso Unión Cívica Radical vinkar l'unesma libera elekti en 1916 kun Hipólito Yrigoyen, qua guvernis unesmafoye til 1922. En 1928 Yrigoyen itere elektesis prezidanto, ma en 1930 ilu revokesis per stato-stroko.

Dum l'unesma e granda parto di la duesma mondomiliti, Arjentinia restis neutrala, quankam ol furnisis nutrivi por la Westala federiti dum la duesma mondomilito.[1]

La generalo Juan Domingo Perón divenis prezidanto unesmafoye en 1946. Kun lua spozino Evita, Perón kreis politikala movado konocata kom Peronismo, emfaze la sociala equitato. En 1947 mulieri darfis votar. Peronismo recevis granda populala suporto, ma dividis profunde la socio en peronisti e antiperonisti. En 1955 eventis nova stato-stroko qua revokis Perón. Ilu koaktesis exilar su. En 1958 Arturo Frondizi, del partiso UCRI (opozita a peronismo) elektesis, ma en 1962 altra stato-stroko revokis ilu.

Peronismo divenis itere legala en 1973. Perón retroiris ad Arjentinia e asumis la povo kande Héctor José Cámpora renuncis. Kun lua morto ye la 1ma di julio 1974 lua spozino e vice-prezidantino María Estela Martínez de Perón asumis la povo. María Estela revokesis ye la 24ma di marto 1976 per nova militistala stato-stroko, e la generalo Jorge Rafael Videla asumis la povo. Balde komencis sangoza represo a personi konsiderata "subversiva".

De la 2ma di aprilo til la 14ma di junio 1982 militestri duktis dizastroza milito kontre l'Unionita Rejio pri la kontrolo di Falklandi. La milito produktis 649 morti e 1188 plusa soldati vundita. La vinkeso en la milito profundeskis l'ekonomiala e morala krizo en Arjentinia. Leopoldo Galtieri, lor la prezidanto qua decidis komencar la milito, renuncis.

La lando divenis itere demokratiala en 1983, kande Raúl Alfonsín elektesis. Alfonsín konfrontis l'ekonomiala krizo e judiciis militestri responsebla pri la milito. Dum lua administrado, Arjentinia kune Brazilia, Uruguay e Paraguay, fondis l'internaciona ekonomial asociuro Mercosur.

Politiko[redaktar | redaktar fonto]

Casa Rosada ("rozea domo"), oficala sideyo di la prezidanteso.

La konstituco di 1853 establisis sistemo di guvernerio reprezentiva, republikala e federala, qua mantenesis dum la sequanta reformi en lua texto. Arjentinia esas prezidantala republiko, ube la prezidanto esas chefo di stato ed anke chefo di guvernerio. Lu elektesas dal populo por 4-yara periodo per du votadi. La duesma votado eventas kande nula kandidato recevas plu kam 45% de la valida voti o, se existos kandidato qua recevos de 40% til 45% de la valida voti, la difero inter lu e la sequanta kandidato plu votita esas min kam 10% ek la valida voti.

La parlamento konsistas ek 2 chambri: la Senato, kun 72 membri qui elektesas direte dal populo por 6-yara periodo, e la Chambro di Deputati, kun 257 membri qui elektesas direte por 4 yari.

 Precipua artiklo: Listo di prezidanti di Arjentinia

Pri la judiciala povo, la maxim alta korto esas la Supra Judiciala Korto, qua havas 5 membri indikita dal prezidanto. En la provinci existas federala tribunali.

Segun la konstituco, Arjentinia esas federuro konsistanta ek 23 provinci qui havas autonomeso. La provinci povas krear sua propra legi, ecepte pri materii konsiderata federal aferi segun la konstituco (exemple: l'aferi civila, komercala, kriminala e laborala, legaro pri sociala sekureso, e legaro pri minerala extrakto).

Konstituco[redaktar | redaktar fonto]

La konstituco di Arjentinia aprobesis en 1853 e subisis 7 reformi en lua historio, la lasta en 1984 dum l'administrado di Raúl Alfonsín. Ol havas 129 artikli, e lua unesma parto (de la 1ma til la 43ma artiklo) kontenas deklari, yuri e garantii por homi. Tamen, la propra konstituco konsideras ke la pakti aprobita internacione kun la partopreno di Arjentinia, exemple l'Universala deklaro pri homala yuri, havas la sama judiciala efikeso kam la konstituco.

Geografio[redaktar | redaktar fonto]

Topografiala mapo di Arjentinia.
Vit-agri en Cafayate, provinco di Salta.

La teritorio di Arjentinia esas la duesma maxim vasta de Sud-Amerika, pos Brazilia, e la 8ma maxim granda del mondo. Norde til sude, la maxima disto esas 3.700 km, kontre ke este til weste la maxima disto esas 1.400 km. La surfaco totala (2 766 890 km²) esas 5 foyi plu granda kam la di Francia.

Segun la Fondo Mondala pri la Sovaja Vivo (Angle: World Wildlife Fund - WWF) Arjentinia havas la 9ma maxim granda biodiverseso del mondo. En 2011 l'aquofalo Iguasu deklaresis un ek la 7 Naturala Marveli del Mondo.[2] Arjentiniana teritorio jacas inter l'Andi, l'oceano Atlantiko e l'Antarktika.

On povas distingar klare tri geografiala zoni en lua teritorio:

  • basa tereni (llanuras) centre e norde de la lando;
  • la plataji sude;
  • la montaro (Andi) weste.[3]
Palmieri en la regiono Chaco.

Norde de la lando existas regioni kun boski o foresti kun densa vejetantaro, exemple Chaco e la marshi di Iberá en la provinco Corrientes. La peizajo an la regiono di Misiones esas prolonguro di la montoza regioni di Brazilia, kun vejetantaro subtropikala. An l'extremo nordwestal di la lando la peizajo esas prolonguro di Boliviana Puna.

Pampa sika en Puelches.

La centro di Arjentinia kovresas da basa e plana tereni qui formacas la pampa. Pampa esas vorto de quechua-linguo qua signifikas "plano". Lua vejetantaro povas dividesar en du. Este existas la pampa humida, kun mezavalora yarala pluvo-quanto di plu kam 500 mm, qua povas uzesar por agrokultivo. Weste existas la pampa sika, kun mezavalora yarala pluvo-quanto infre 500 mm e povra vejetantaro til lua extrema westo, ube existas kaktusi.

Aconcagua, la maxim alta monto de sudala misfero, en la regiono Cuyo.

Centr-weste de la lando existas la regiono Cuyo, en la provinci San Juan, Mendoza e San Luis, ube existas montoza reliefo kun poka vejetantaro. Ibe jacas la monto Aconcagua en l'Andi, la maxim alta monto de sudala misfero, kun, havante 6 960,8 metri di altitudo.

Sude de la lando jacas Patagonia, qua konsistas ek prekambriana tereni, en la provinci Río Negro, Neuquén, Chubut, Santa Cruz e Tierra del Fuego, kun glacieri en lua extrema sudo.

La precipua fluvii di Arjentinia jacas en la nord-esto di la lando, e formacas la baseno dil fluvio Plata. La maxim importanta en ta regiono esas Paraguay, Bermejo, Uruguay e la maxim importanta, Paraná. Fluvii Colorado e Negro, qui naskas en Andi ed ekfluas en l'Atlantiko sude de la provinco Buenos Aires, konsideresas la "naturala limiti" inter pampa e Patagonia.

La monti Catedral, López e Capilla, e la lagi Nahuel Huapi e Moreno vidita de la monto Cerro Campanario.
La monti Catedral, López e Capilla, e la lagi Nahuel Huapi e Moreno vidita de la monto Cerro Campanario.
Glaciero Perito Moreno, en la Nacionala Parko di Los Glaciales, provinco Santa Cruz.
Glaciero Perito Moreno, en la Nacionala Parko di Los Glaciales, provinco Santa Cruz.

Ekonomio[redaktar | redaktar fonto]

 Precipua artiklo: Ekonomio di Arjentinia

Demografio[redaktar | redaktar fonto]

Cirkume 97% de la habitantaro decendas de Europani, note Hispani ed Italiani). On kalkulas ke 25 milion Arjentiniani havas adminime un Italian acendento.

La maxim multa habitantaro vivas en Buenos Aires ed en la provinco Buenos Aires. La metropolala regiono di Buenos Aires havis plu kam 13 milion habitanti segun la kontado 2010. Sequante, la duesma e triesma maxim granda metropolala regioni esas Córdoba (1 468 812 habitanti) e Rosario (1 353 846 habitanti), segun la sama kontado.

Kulturo[redaktar | redaktar fonto]

Arjentiniana kulturo ed arkitekturo recevis forta Europana influo. Lua chef-urbo, Buenos Aires, konsideresas la maxim Europana chef-urbo de Sud-Amerika.

Literaturo[redaktar | redaktar fonto]

Arjentiniana literaturo esas un ek la maxim importanta del mondo en Hispana linguo depos la 19ma yarcento, kun skriptisti quale José Hernández (autoro di Martin Fierro, libro tradukita en plu kam 70 idiomi), e Domingo Faustino Sarmiento. Sarmiento skribis la libro Facundo ante divenir prezidanto di la republiko. En la libro ilu deskriptis Facundo Quiroga, guberniestro di la provinco La Rioja qua asasinesis en 1835. Yen kelka importanta skriptisti dum la 20ma yarcento:Jorge Luis Borges, Julio Cortázar, Adolfo Bioy Casares, Ernesto Sabato, Leopoldo Lugones e Juan Gelman.

Muziko[redaktar | redaktar fonto]

Tango esas muzikala stilo qua originis e divenis populala en Arjentinia ed en Uruguay.

Sporto[redaktar | redaktar fonto]

Futbalo esas la maxim populara sporto en Arjentinia.

Referi[redaktar | redaktar fonto]

Commons
Commons havas kontenajo relatante a:
  1. 1,0 1,1 Lewis, Paul. The Crisis of Argentine Capitalism - University of North Carolina Press, 1990
  2. «Oficialización de las Cataratas del Iguazú como una de las Nuevas Siete Maravillas del Mundo» (en Hispana). Noticias Terra.
  3. Videz en Hispana: oni.escuelas.edu.ar redargentina.com.


LocationSouthAmerica.png
Landi en Sud-Amerika
Arjentinia | Bolivia | Brazilia | Chili | Kolumbia | Equador | Guyana | Panama | Paraguay | Peru | Surinam | Trinidad e Tobago | Uruguay | Venezuela
dependanta teritorii: Falklandi | Franca Guyana