Arjentinia

De Wikipedio
Irez ad: pilotado, serchez
Arjentinia
República Argentina
Flag of Argentina.svg Coat of arms of Argentina.svg
Flago di Arjentinia Blazono di Arjentinia
Nacionala devizo:
{{{Devizo}}}
Nacionala himno:
Nacionala himno di Arjentinia
[[File:{{{Audio_ligilo}}}]]
Argentina orthographic.svg
{{{Imajo_informo}}}
Urbi:
Chefurbo: Buenos Aires
· Habitanti: 2,776,138 lojanti (2001)
· Habitanti: {{{Habitanti_chefurbo}}}
· Dato: {{{Dato_chefurbo}}}
· {{{TituloChefurbo2}}}: {{{Chefurbo2}}}
· Habitanti: {{{Lojanti_chefurbo2}}}
· Dato: {{{Dato_chefurbo2}}}
· {{{TituloChefurbo3}}}: {{{Chefurbo3}}}
· Habitanti: {{{Lojanti_chefurbo3}}}
· Dato: {{{Dato_chefurbo3}}}
Precipua urbo: Buenos Aires
· Habitanti: {{{Lojanti_precipua}}}
Linguo:
Oficala linguo: {{{Oficala_linguo}}}
Lingui:
Oficala lingui: Hispaniana
Nacionala linguo: {{{Nacionala_linguo}}}
Nacionala lingui: {{{Nacionala_lingui}}}
Regionala linguo: {{{Regionala_linguo}}}
Regionala lingui: {{{Regionala_lingui}}}
Etnii:
· {{{Etnii_procenti}}} {{{Etnii}}}
· {{{Etnii2_procenti}}} {{{Etnii2}}}
· {{{Etnii3_procenti}}} {{{Etnii3}}}
· {{{Etnii4_procenti}}} {{{Etnii4}}}
· {{{Etnii5_procenti}}} {{{Etnii5}}}
· {{{Etnii6_procenti}}} {{{Etnii6}}}
· {{{Etnii7_procenti}}} {{{Etnii7}}}
· {{{Etnii8_procenti}}} {{{Etnii8}}}
· {{{Etnii9_procenti}}} {{{Etnii9}}}
· {{{Etnii10_procenti}}} {{{Etnii10}}}
Demonimo: {{{Demonimo}}}
Guvernerio:
Tipi: Republiko
· Prezidanto: Mauricio Macri
· Prezidisto (serbo): {{{Serbiana_prezidisto}}}
· Prezidisto (kroato): {{{Kroatiana_prezidisto}}}
· Prezidisto (Bosno): {{{Bosniana_prezidisto}}}
· Ko-princi: {{{Ko-princi}}}
· Ko-princi: {{{Chefi_di_la_Kongreso_dil_Populo}}}
· General-guverniestro: {{{Generala_guverniestro}}}
· [[{{{Nomo_listo_chefo_guverno}}}|{{{Titulo_chefo_guverno}}}]]: {{{chefo_guverno}}}
Legifantaro: [[{{{Legifantaro}}}]]
Historio:
· {{{Historio}}}: {{{Historio_dato}}}
· {{{Historio2}}}: {{{Historio2_dato}}}
· {{{Historio3}}}: {{{Historio3_dato}}}
· {{{Historio4}}}: {{{Historio4_dato}}}
· {{{Historio5}}}: {{{Historio5_dato}}}
Surfaco: (8ma granda)
· Totala: 2,766,890 km²
· Aquo: 1,1%
Habitanti: (33ma granda)
· Totala: {{{Lojanti}}} (2008)
· Totala: 40,482,000 (2008)
· Denseso di habitantaro: {{{Lojanto-denseso}}} hab./km²
· Denseso di habitantaro: 14,36 hab./km²
KLP (KPP):
· Totala: {{{KLP_KPP_totala}}}
· Segun persiono: {{{KLP_KPP_segun_persiono}}}
KLP:
· Totala: {{{KLP_totala}}}
· Segun persiono: {{{KLP_segun_persiono}}}
Gini: ([[{{{Gini_yaro}}}]])
{{{Gini_chanjo}}} {{{Gini}}}
{{{Gini_valoro}}} · {{{Gini_rango}}}
IHD: ([[{{{IHD_yaro}}}]])
{{{IHD_chanjo}}} {{{IHD}}}
{{{IHD_valoro}}} · {{{IHD_rango}}}
Pluse informi:
Valuto: Arjentiniana peso
· Abreviuro: {{{Abreviuro}}}
· Simbolo: {{{Simbolo}}}
Tempo-zono: {{{Tempo_zono}}}
· Somero tempo: {{{Somero_tempo}}}
Dato-formato: {{{Dato_formato}}}
Veho-latero: {{{Veho_latero}}}
Telefono-kodexo: {{{Telefono_kodexo}}}
ISO: {{{ISO}}}
{{{ISO2}}}
{{{ISO3}}}
Reto-domeno: .ar
Reto-domeni: {{{Reto_kodi}}}
{{{Reto_kodo2}}}
{{{Reto_kodo3}}}
{{{Reto_kodo4}}}
{{{Reto_kodo5}}}
Precipua religio: Katolikismo (80%)
Oficala retosituo: {{{Oficalaretosituo}}}


Arjentinia esas lando qua jacas en Sud-Amerika. Lua vicina landi esas en nordo Bolivia e Paraguay, en nord-esto Brazilia ed Uruguay, en esto oceano Atlantiko, en sudo e westo, Chili. Lua chef-urbo esas Buenos Aires.

Bazala fakti pri Arjentinia.

Origino di la nomo[redaktar | edit source]

La nomo di lando en Hispaniana linguo, Argentina, venas de poemo Argentina y Conquista del Río de la Plata per Martín del Barco Centenera, publikigita unesma-foye en 1602. Argentina venas de latina vorto argentum, qua signifikas arjento.

L'oficala nomo di lando en Hispaniana esas República Argentina.

Historio[redaktar | edit source]

Exquisite-kfind.png Videz anke: Historio di Arjentinia.
Pikturi en la kaverno Cueva de las Manos, la maxim anciena arto trovita en Sud-Amerika.

La teritorio di nuna Arjentinia ja habitabis dum paleolitiko cirkume 7,300 aK, segun probas la pikturi trovita en la kaverno Cueva de las Manos, en nuna provinco di Santa Cruz. Indijena populi qui praktikis agrokultivo vivis en la nord-westo, en Cuyo, en la monti di nuna provinco di Córdoba e pose en la "mezopotamia Arjentiniana" (inter la fluvii Paraná e Paraguay), dum ke la grupi qui vivis de chaso e pesko vivis precipue en Patagonia, Pampa e Chaco. Tastil esis la maxim granda pre-Kolumbiana urbo di Arjentinia, ube vivis cirkum 2,000 personi.

Dum la 14ma e 15ma yarcenti inkai konquestis la regioni di nuna provinci di Jujuy, Salta, Katamarka e parto di nuna provinco di Tukuman e La Rioja.

Hispaniana Juan Díaz de Solís arivis en la baseno dil Fluvio di la Plata en 1516. En 1520 Fernão de Magalhães deskovris la stretajo qua recevis lia nomo. Sebastião Caboto exploris fluvii Paraná e Paraguay en 1527. En 1533 Hispaniani fondis l'urbo di Santiago del Estero. Buenos Aires, nuna chef-urbo di lando, fondesis du foyi: unesme en 1536 e seque en 1580. Ye la 6ma di julio 1573 Jerónimo Luis de Cabrera fondis Córdoba, cirkume 700 km nord-weste de Buenos Aires.

En 1776 Carlos la 3ma kreis la Vicerejio dil fluvio di la Plata e separis lua administrerio de la Vicerejio di Peru. En 1806 ed itere en 1807 Britaniani probis invadar Buenos Aires, ma lokala habitanti e trupi sub la komando di Santiago de Liniers agis por ekpulsar l'invaderi.

Kande l'informi pri la dissolvo di centrala guvernerio por la kolonii en Sevilla arivis en Buenos Aires en mayo 1810, cirkum 200 civitani quale Manuel Belgrano, Cornelio Saavedra ed altri deklaris cabildo abierto (extraordinara asemblo di habitanti dum urjantesi o katastrofi) en 22 di mayo 1810. Arjentinia divenis fakte nedependanta ye la 25ma di mayo 1810 kande la cabildo deklaris fideleso a la revokita rejulo Fernando la 7ma, e ne a Joseph Bonaparte, fratulo di Napoléon la 1ma e fakte lore suvereno di Hispania. Tamen, Arjentinia nur oficale proklamis lua nedependo ye la 9ma di julio 1816, en l'urbo San Miguel de Tucumán.

En 1853, pos sangoza interna militi, Arjentinia adoptis konstituco qua transformis lando en federuro. De 1866 til 1870, pos l'invado di Arjentiniana teritorio da Paraguayana trupi por atakar la sudo di Brazilia, Arjentinia kombatis kune Uruguay e Brazilia kontre Paraguay, en la Milito di la Triopla Koalisuro, anke nomizita Milito di Paraguay. Pos ta milito, en ke Paraguay vinkesis, Arjentinia komencis recevar enmigranti de Europa, precipue Italiani e Hispani. De 1878 til 1884 dum l'administradi di Nicolás Avellaneda e Julio Argentino Roca eventis la nomizita Conquista del Desierto, literale "la konquesto di la dezerto", ma fakte un gentocido kontre indijeni, note le mapuche. De 1880 til 1929 Arjentiniana ekonomio kreskis 15 foyi e lando divenis un ek la 10 maxim richa landi del mondo.[1] Konservema forci dominacis la politiko di lando til 1912 kande prezidanto Roque Sáenz Peña ediktis lego qua kreis l'universala votado por homuli e la sekreta balot-voto. To permisis lia tradicionala rivali del partiso Unión Cívica Radical vinkar l'unesma libera elekti en 1916 kun Hipólito Yrigoyen, qua guvernis unesmafoye til 1922. En 1928 Yrigoyen itere elektesis prezidanto, ma en 1930 ilu revokesis per stato-stroko.

Dum l'unesma e granda parto di la duesma mondo-militi, Arjentinia restis neutrala, quankam ol furnisis alimenti por Westala federiti dum la duesma mondomilito.[1]

En 1946 generalo Juan Domingo Perón divenis prezidanto e, kun lua spozino Evita, kreis politikala movo konocata kom Peronismo, emfaze en la sociala equitato. En 1947 mulieri recevis la yuro por votar. Peronismo recevis granda populala suporto, ma dividis profundi la societato en peronisti e antiperonisti. En 1955 eventis nova stato-stroko qua renversis Perón. Il esis koaktita a exilar su. En 1958 Arturo Frondizi, de la partiso UCRI (opozita a peronismo) esis elektita, ma en 1962 altra stato-stroko renversis li.

Peronismo divenis nove legala en 1973. Perón retroiris ad Arjentinia e asumis povo kande Héctor José Cámpora rezignis. Kun lua morto en 1 di julio 1974 lia spozino e vice-prezidantino María Estela Martínez de Perón asumis povo. María Estela esis renversita de povo en 24 di marto 1976 da nova militarala stato-stroko. Pos, on komencis sangoza represo a personi konsiderita "subversiva". De 2 di aprilo til 14 di junio 1982 militestri konduktis Falklandi-milito kontre Unionita Rejio, por okupar Falklandi. Arjentinia perdis e havis 649 morti e 1188 soldati vunditi. La falio en la milito profundeskis l'ekonomiala e morala krizo en Arjentinia. Leopoldo Galtieri, la prezidanto qua decidis komencar la milito, renuncis.

Lando divenis nove un demokratio en 1983 kande Raúl Alfonsín elektesis. Alfonsín konfrontis l'ekonomiala krizo e judiciis militestri responsebla por la milito. Dum lia guvernerio, Mercosur fondesis kun Brazilia, Uruguay e Paraguay.

Politiko[redaktar | edit source]

Casa Rosada ("rozea domo"), oficala sideyo di la prezidanteso.

La konstituco di 1853 establisis un sistemo di guvernerio reprezentiva, republikala e federala, qua mantenesis dum la sequanta reformi en lua texto. Arjentinia esas prezidantala republiko, ube la prezidanto esas chefo di stato ed anke chefo di guvernerio, ed elektesas dal populo por 4-yara periodo en du votadi. La duesma votado eventas kande nula kandidato recevas plu kam 45% de la valida voti o, se existos kandidato qua recevos de 40% til 45% de la valida voti, la difero inter lu e la sequanta kandidato plu votita esas min kam 10% de la valida voti.

La parlamento kompozesas ek 2 chambri: la Senato, kun 72 membri qui elektesas direte dal populo por 6-yara periodo, e la Chambro di Deputati, kun 257 membri qui elektesas direte por 4 yari.


Exquisite-kfind.png Videz anke: Listo di prezidanti di Arjentinia.

La judiciala povo kompozesas da supra judiciala korto kun 5 membri, indikita dal prezidanto. En la provinci existas federala tribunali.

Segun la konstituco, Arjentinia esas federuro formacita da 23 provinci, qui havas autonomeso. La provinci povas krear sua propra legi, ecepte por materii konsiderata, segun la konstituco, federal aferi (exemple aferi civila, komercala, kriminala e laborala, legi pri sociala sekureso, e legi pri minerala extrakto).

Konstituco[redaktar | edit source]

La konstituco di Arjentinia aprobesis en 1853 e sufris 7 reformi en lua historio, la lasta en 1994 dum l'administrado di Raúl Alfonsín. Ol havas 129 artikli, e lua unesma parto (de la 1ma til la 43ma artiklo) kontenas deklari, yuri e garantii por homi. Tamen la propra konstituco konsideras ke internaciona pakti, quale l'Universala deklaro pri homala yuri, havas la sama judiciala forco kam la konstituco.

Geografio[redaktar | edit source]

Topografiala mapo di Arjentinia.
Vit-agri en Cafayate, provinco di Salta.

La teritorio di Arjentinia esas la duesma maxim vasta de Sud-Amerika, pos Braziliana, e la 8ma maxim granda dil mondo. La maxima distanco inter la nordo e la sudo di lando esas 3,700 km. Inter l'esto e la westo la maxima distanco esas 1,400 km. La surfaco totala (2.766.890 km²) esas 5 foyi plu granda kam Francia.

Segun la Fondo Mondala pri la Sovaja Vivo (Angle: World Wildlife Fund - WWF) Arjentinia havas la 9ma maxim granda biodiverseso del mondo. En 2011 l'aquofalo di Iguasu deklaresis un ek la 7 Naturala Marveli del Mondo.[2] Arjentiniana teritorio jacas inter l'Andi, l'oceano Atlantiko e l'Antarktika.

On povas distingar klare tri geografiala zoni en lua teritorio:

  • basa tereni (llanuras) en la centro ed en la nordo;
  • plataji en la sudo;
  • montaro (Andi) en la westo.[3]
Palmieri en la regiono Chaco.

Norde de lando existas regioni kun boski o foresti kun densa vejetantaro, quale Chaco e la marshi di Iberá en la provinco di Corrientes. La peizajo en la regiono di Misiones esas prolonguro di la montoza regioni di Brazilia, kun vejetantaro subtropikala. En l'extrema nordwesto di lando la peizajo esas prolonguro di Boliviana Puna.

Pampa sika en Puelches.

La centro di Arjentinia kovresas da basa e plana tereni dil pampa. Pampa esas vorto de quechua-linguo qua signifikas "plano". Lua vejetantaro povas dividesar en du: este existas la pampa humida recevas plu kam 500 mm di pluvi omnayare e povas uzesar por agrokultivo; weste existas la pampa sika, qua recevas min kam 500 mm di pluvi e lua vejetantaro esas plu rara til l'extrema westo ube existas kaktusi.

Aconcagua, la maxim alta monto di suda misfero, en la regiono di Cuyo.

En la centro-westo di lando existas la regiono di Cuyo en la provinci di San Juan, Mendoza e San Luis, ube existas montoza relevo kun poka vejetantaro. La monto Aconcagua en l'Andi, la maxim alta de suda misfero kun 6,960.8 metri di altitudo, jacas ibe.

En la sudo di lando jacas Patagonia, qua formacesas da prekambriana tereni, en la provinci di Río Negro, Neuquén, Chubut, Santa Cruz e Tierra del Fuego, kun glacieri en lua extrema sudo.

La precipua fluvii di Arjentinia jacas en la nord-esto di lando, e formacas la baseno dil fluvio di la Plata. La maxim importanta en ta regiono esas Paraguay, Bermejo, Uruguay e la maxim importanta, Paraná. Fluvii Colorado e Negro, qui naskas en Andi ed ekfluas en l'Atlantiko sude de la provinco di Buenos Aires, konsideresas la "naturala limiti" inter pampa e Patagonia.

La monti Catedral, López e Capilla, e la lagi Nahuel Huapi e Moreno vidita de la monto Cerro Campanario.
La monti Catedral, López e Capilla, e la lagi Nahuel Huapi e Moreno vidita de la monto Cerro Campanario.
Glaciero Perito Moreno, en la Nacionala Parko di Los Glaciales, provinco di Santa Cruz.
Glaciero Perito Moreno, en la Nacionala Parko di Los Glaciales, provinco di Santa Cruz.

Ekonomio[redaktar | edit source]

Exquisite-kfind.png Videz anke: Ekonomio di Arjentinia.

Demografio[redaktar | edit source]

Cirkum 97% de la habitantaro decendas de Europani (specale Hispaniani ed Italiani). On kalkulas ke 25 milion Arjentiniani havas adminime un Italian acendento.

Granda parto de la habitantaro vivas en Buenos Aires ed en la provinco di Buenos Aires. La metropolala regiono di Buenos Aires havis plu kam 13 milion habitanti segun la kontado 2010. Sequante, la duesma e triesma maxim granda metropolala regioni esas Córdoba (1,468,812 habitanti) e Rosario (1,353,846 habitanti), segun la sama kontado.

Kulturo[redaktar | edit source]

Arjentiniana kulturo ed arkitekturo recevis forta Europana influo. Lua chef-urbo, Buenos Aires, konsideresas la maxim Europana chef-urbo de Sud-Amerika.

Literaturo[redaktar | edit source]

Arjentiniana literaturo esas un ek la maxim importanta del mondo en Hispana linguo depos la 19ma yarcento, kun skriptisti quale José Hernández (autoro di Martin Fierro, libro tradukita en plu kam 70 idiomi), e Domingo Faustino Sarmiento, qua ante divenar prezidanto di la republiko skribis la libro Facundo, en qua deskriptis Facundo Quiroga, guberniestro di la provinco di La Rioja asasinita en 1835. Dum la 20ma yarcento aparis skriptisti quale Jorge Luis Borges, Julio Cortázar, Adolfo Bioy Casares, Ernesto Sabato, Leopoldo Lugones e Juan Gelman.

Muziko[redaktar | edit source]

Tango esas muzikala stilo qua originis e divenis populala en Arjentinia ed en Uruguay.

Sporto[redaktar | edit source]

Futbalo esas la maxim populara sporto en Arjentinia.

Referi[redaktar | edit source]

Commons
Commons havas kontenajo relatante a:
  1. 1.0 1.1 Lewis, Paul. The Crisis of Argentine Capitalism - University of North Carolina Press, 1990
  2. «Oficialización de las Cataratas del Iguazú como una de las Nuevas Siete Maravillas del Mundo» (en Hispana). Noticias Terra.
  3. Videz en Hispana: oni.escuelas.edu.ar redargentina.com.


LocationSouthAmerica.png
Landi en Sud-Amerika
Arjentinia | Bolivia | Brazilia | Chili | Kolumbia | Equador | Guyana | Panama | Paraguay | Peru | Surinam | Trinidad e Tobago | Uruguay | Venezuela
dependanta teritorii: Falklandi | Franca Guyana