Berlin

De Wikipedio
Irez ad: pilotado, serchez
Berlin
Berlin Montage 4.jpg
Kelk imaji pri Berlin.
Flag of Berlin.svg Coat of arms of Berlin.svg
Flago di Berlin Blazono di Berlin
Lando: Flag of Germany.svg Germania
Informo:
Latitudo: 52°31′07″N
Longitudo: 13°24′30″E
Altitudo: 34 m
Surfaco: 891,85 km²
Habitanti: 3 442 675 (2008)
Denseso di habitantaro: 3 845 hab./km²
Horala zono: UTC+1
UTC+2 dum somero
Urbestro: Klaus Wowereit
Mapo:
Mapo di Berlin
Oficala retosituo:
https://www.berlin.de/
Televiziono-turmo (Fernsehturm) en la centrala distrikto Mitte, en Berlin.

Berlin esas la chef-urbo e la maxim grand urbo di Germania. Ol konstitucas un de lua 16 stati ed esas la 7ma maxim populoza urbala regiono di Europa. Ol havis aproxime 3 440 000 habitanti en 2010. Lua tota surfaco esas 891,82 km². En lua metropolala regiono vivas 4.5 milion habitanti, de plu kam 180 diferanta landi.[1][2] Cirkume 1/3 di lua surfaco kovresas per foresti, parki, gardeni e lagi.[3]

Berlin esas blokala urbo por kulturo, politiko, informili (jurnalaro e komuniko), e cienco. Lua maxim important firmi esas di alta teknologio e "kreiva industrii" (arkitekturo, desegno, cinemo, informatiko edc.). Ol havas importanta universitati, orkestri, muzei, amuzo-loki e gastigas multa sportala eventi. Berlin esas importanta centro por kulturo, financi e turismo di Germania ed anke di Westal Europa.

Berlin havas du komercala aeroportui: Tegel e Schönefeld. La du servis 26.3 milion voyajanti en 2013. L'urbo esas importanta koncentropunto por aerala trafiko en Europa. La historiala aeroportuo di Tempelhof uzata dum la blokuso di Berlin cesis funcionar en 2008.

L'urbo havas du sistemi di urbala fervoyo: S-Bahn (longa de 332 km, precipue surtera linei) e U-Bahn (longa de 151.7 km, precipue subtera linei). Ol anke havas 979 ponti qui krucumas 192 kma reto de riveri e kanali, e 5,334 kma de chosei, de qui 73 km esas autochosei. En 2006 plu kam 1.4 milion vehili havis matrikulo en l'urbo.

Historio[redaktar | redaktar fonto]

L'urbo fondesis dum la 12ma yarcento. La maxim anciena restaji di domo trovita en la regiono evas cirkume de 1174. Nuna municipala distrikti Spandau e Köpenick ja mencionesis rispektive en 1197 e 1209, quankam li unionesis a Berlin erste pos 1920. En 1237, du vilaji - Cölln e Berlin - alonge rivero Spree unionesis sub la nomo Berlin. To judikesas kom la fondo-yaro dil urbo.

En 1415 Friedrich la 1ma divenis elektanto-rejido dil princio (Margravio) Brandenburg, quan il guvernis til 1440. Lia sucedanti establisis Berlin-Cölln kom chef-urbo dil princio, e la sequanta membri di Hohenzollern-familio administris Berlin til 1918.

Mapo di Berlin en 1688.

La Triadek-yara milito (1618 til 1648) devastis Berlin. Un triimo di lua domi subisis domaji o destruktesis, e l'urbo perdis un duimo di lua habitanti. Friedrich Wilhelm, elektanto di Brandenburg, qua administris de 1640 til lua morto en 1688, komencis programo por stimular l'enmigro e religiala tolero. Per la Potsdam-edikto en 1685 ilu permisis la Hugenoti de Francia establisar su en l'urbo. Ja en 1700 cirkume 30% dil habitantaro esis Franci, pro l'enmigro di Hugenoti. Altra enmigranti arivis de Bohemia, Polonia, e Salzburg.

Pos 1618 la princio Brandenburg e la dukio Prusia esis en personala uniono. En 1701 la du stati unionis su por formacar Prusia, kande Friedrich la 3ma, elektanto di Brandenburg, kronizis su kom Friedrich la 1ma di Prusia. Pos ta ago, l'urbo komencis kreskar, ed en 1709 ol unionesis kun quar urbeti (Cölln, Friedrichswerder, Friedrichstadt e Dorotheenstadt), sub l'unika nomo Berlin.

Bulvardo Unter den Linden en la yaro 1900.

Berlin esis la chef-urbo di Prusia de 1701 til 1918, de Germana imperio de 1871 til 1918, de Weimar-Republiko de 1919 til 1933 e de Triesma Reich de 1933 til 1945. Dum la 1920ma yari ol esis la 3ma maxim granda municipo en la mondo.

Berlin subisis granda destruktado dum la duesma mondomilito. Granda parto dil urbo destruktesis dum la bombardi de 1943 til 1945, e dum la batalio di Berlin. Cirkume 125,000 civili mortigesis. Pos la fino dil milito l'urbo recevis granda nombro de refujanti de l'anciena estala provinci di Germania. Berlin dividesis (quale Germania) en quar sektori: Britaniana, Franca, Usana e Sovietiana. La tri unesma sektori formacis ensemble West-Berlin; la lasta esis Est-Berlin.[4]

En 1948, kande la Westala federiti decidis expansar la valuto-reformo adoptita en la westala zono di Germania, Sovietia reagis per blokuso di aceso-voyi a westala Berlin, qua esis komplete cirkondata da Est-Germania. Konseque, la tri westala federiti decidis provizar West-Berlin tra aero, de 24 di junio 1948 til 12 di mayo 1949.[5] Plu kam 200,000 flugi transportis preske 9 toni de vari omnadie dum la blokus-epoko.

En 1949 Bonn divenis la chef-urbo di West-Germania. Samyare, Est-Berlin divenis la chef-urbo di Est-Germania (DDR). Dum 1961 Berlin dividesis per la murego di Berlin, qua separis kruele Est-Berlin e West-Berlin.

En 1990, lor la fino dil Kolda milito e la riunigo di Germania, Berlin ridivenis la chef-urbo di tota Germania. La muro destruktesis e nur fragmenti di ol ankore existas.

Geografio[redaktar | redaktar fonto]

La suburbi di Berlin kovresas per boski e lagi.
Anciena radio-turmi sur la kolino Teufelsberg.

Berlin jacas en la nord-esto di Germania, sur basa tereni inter du plataji qui subisis erodo dum lasta glacial epoko e formacis valo nune nomizita Berliner Urstromtal. Nune, la rivero Spree fluas tra ta valo. En Spandau, la maxim westala quartero di Berlin, Spree enfluas aden fluvio Havel, qua fluas de nordo til sudo en la westo di Berlin. En la westo di Berlin jacas anke l'artificala kolino Teufelsberg ("la kolino dil diablo"), konstruktita per 75 milion m³ de eskombri diplasita de Berlin kande l'urbala rikonstruktado komencis, pos la duesma mondomilito e la blokuso di Berlin.

Urbala peizajo[redaktar | redaktar fonto]

Lua urbala peizajo esas eklektika, e subisis influi de lua diversa historial epoki. Omna guvernerii sidanta en Berlin dum la historio, de la rejio Prusia til nun, probis beligar l'urbo e facar ambicioza programi pri rikonstrukto. L'urbo subisis intensa bombardi dum la duesma mondomilito, e multa anciena edifici restinta demolisesis, por posibligar la konstrukto di nova rezidala edifici.

La fonto Neptunbrunnen e l'edifico Rotes Rathaus, urbo-domo di Berlin.

La televiziono-turmo (Fernsehturm), alta de 368 m, en la placo Alexanderplatz, esas un de la maxim alta edifici en Europa. De la placo, la bulvardo Karl-Marx-Alee expansas su este. Proxim ta areo jacas l'urbo-domo (Rotes Rathaus) konstruktita per reda briki. Avan l'urbo-domo jacas l'aquofonto Neptunbrunnen.

La pordego Brandenburg, konstruktita de 1788 til 1791, esas un de la maxim konocata simboli di Berlin. Dum la kolda milito ol jacis en Est-Berlin proxim la limito an West-Berlin. Nune ol esas simbolo di unionita Germania. L'edifico dil Reichstag (parlamento) rinovigesis dum la 1990ma yari da arkitekto Norman Foster.

Klimato[redaktar | redaktar fonto]

Berlin havas oceanala klimato (Cfb, segun la klasifiko di Köppen). La mezvalora maxima temperaturi dum somero varias de 22º til 25ºC, e la mezvalora minima temperaturi dum vintro varias de -2ºC til 0ºC. La konstruktita regioni di Berlin kreas mikra klimato, qua konservas la kaloro per l'edifici. La temperaturi povas esar per 4ºC plu alta kam la cirkondanta arei.[6]

Panoramo di Berlin.
Panoramo di Berlin.

Ekonomio[redaktar | redaktar fonto]

Dum multa yari Berlin esas sinonimo di kulturo, desegno e nov entraprezi. La bazo di lua ekonomio esas servadi: 80% de la kompanii e mikra firmi furnisas servadi.

Importanta ekonomial agadi inkluzas ciencal explorado, transporto, telekomunikala ed informala teknologii, muziko ed amuzal agadi, anunci e desegno, bioteknologio, administrado di hoteli ed altri. Daimler AG havas automobil-fabrikerio, e BMW havas motorciklo-fabrikerio en l'urbo.

Referi[redaktar | redaktar fonto]

  1. Daten und Fakten Hauptstadtregion. Berlin-Brandenburg.de. URL vidita ye la 10 di februaro 2013.
  2. Initiativkreis Europäische Metropolregionen in Deutschland: Berlin-Brandenburg. Deutsche-metropolregionen.org. URL vidita ye la 10 di februaro 2013.
  3. - Gren Berlin - Gren Berlin (en Angla). Lonely Planet.
  4. Agreement to divide Berlin. FDR-Library. URL vidita ye la 18 di agosto 2008.
  5. Berlin Airlift / Blockade. Western Allies Berlin. URL vidita ye la 18 di agosto 2008.
  6. weather.com (en Angla). weather.com. URL vidita ye la 7 di aprilo 2012.
Europana chef-urbi

Amsterdam · Andorra la Vella · Athina · Belgrade  · Berlin · Bern · Bratislava · Bruxel · Budapest · Bucarest · Dublin · Helsinki · Kiev · Chisinau · København · Lisboa · Ljubljana · London · Luxemburg · Madrid · Minsk · Monako · Moskva · Nikosia · Oslo · Paris · Podgorica · Praha  · Reykjavík · Riga · Roma · San Marino · Sarajevo · Skopje  · Sofiya · Stockholm · Tallinn · Tbilisi · Tirane · Vaduz · Valletta  · Warszawa · Vatikano · Wien · Vilnius · Yerevan · Zagreb