Cienco

De Wikipedio
Irez ad: pilotado, serchez
Wikipedio
Wikivortaro explikas
ca rubriko
en altra lingui: Cienco
Alegorio di cienco per Jules Blanchard. Situita sur la vestibulo di municipala domo di Paris.

Cienco (latino scientia, "konoco") esas "to qua on savas por havar lernita, to quo tenas por vero en larja senco, l'ensemblo di konocaji, di studiadi kun universala valoro, karakterizita per objekto (domeno) e determinita metodo, e fondita sur objektala verifikebla relati [restriktita senco]".

La volado di savanta komuneso, garantianto di cienci, esas produktar "ciencala konokaji" de metodi kun rigoroza, verifikebla e riproduktebla inquestadi. Pri "ciencala metodi" e "ciencala valori", esas amba la produkto ed l'utensilo di produkturo di konokaji e karakterizas ipsa per lua skopo, qua konsistas a permisar komprenar ed explikar la mondo e sua fenomeni take ke la maxim elementala posibla — to esas produktar di konokaji proximesanta la maxim posibla di fakti observebla. Diverse kam dogmati, qua pretendas anke dicar la verajo, cienco esas apertita a kritikado e ciencala konokaji, same kam la metodi esas sempre apertita a revizo. Plus, la cienci havas por skopo komprenar la fenomeni, ed obtenar justa previzi ed funcionala aplikaji, lua rezulti esas sencese konfrontita ad la realajo. Ta konokaji esas a la fundamento di multa teknikala developi kun forta influo sur la socio.

Cienco esas historala ligita a filozofio. Dominique Lecourt skribis tale existas "konstitucanta ligilo liganta a cienci ta partikulara modo for pensar ke esas filozofio. Ta esas tre nam pro ke kelka pensanti en Ionia quik de 7 aK havis l'ideo ke on povus explikar la naturala fenomeni pro naturala kauzi qua havabis produktita l'unesma ciencala konokaji". Dominique Lecourt explikas tale ke l'unesma filozofi adduktis facar cienco (sen ke la du esus konfundita.

Cienco komposas su di ensemblo di partikulara diciplini di qua omna koncernas uno partikulara domeno di ciencala savado. Questionesas per exemplo matematiko, kemio, fiziko, biologio, mekaniko, optiko, farmacio, astronomio, arkeologio, ekonomiko, sociologio, e.c. Ta kategorizeso* esas nek fixa, nek unika, e la ciencala diciplini pouvas ipsa esar distranchata en subdiciplini, anke di maniero plu o min konvencionala. Singlu di ta diciplini konstitucas partikulara cienco.

Quale funcionas cienco?[redaktar | edit source]

Cienco esas la ver-asimptoto:

  1. quale: la sistematika sercho ed aquiro di severa konocaji pri l'objekti ed mondo qua ni cirkondas,
  2. la determineso di domeno di projekto,
  3. l'organizo ed sintezeso di konocaji per la metodo di generala principi a priora (teorii, yuri, mezuri, metodi, ...)
  4. la difuzeso di demarshuri.

Cienco esas tale unesme taliago di realo en multi domeni dil inquesti, ke formas ensemblo plu o min organizata d'ideala universa konoci. Per lia organizeso e lia tendanco al universata, to ecelas del experienco (termino a nekonfundar kon experimentado) ke esas di konoci ke koncernas ke l'individui o la partikulara kazo, e qua on povas renkontrar segun la chanco ica qua interdiktas multa generalata. Esas anke nomas cienco la metodika demarsho per aquirar ed organizar ica konoci.

Cienco neproduktas absoluta vereso, e to povas explikar su per sua esenco mem de inquesto en tela feldo di realo : olu esas nedependanta de sua objekto, ke olu investas tam ke tala ; olu ne povas do produktar qua relatanta veresi.

Historio[redaktar | edit source]

Exquisite-kfind.png Videz anke: Historio di cienco.
Animeso montras la movado di kontinenti de la separo di Pangaeo* en prehistorala evi.

Cienco en larja senco existis ante moderna areo, ed en multa historiala civilizesi. Moderna cienco esas distinta en sua aprocho e sucesanta en sua rezulti: 'moderna cienco' nuna definas qua cienco esas en la maxim senco di la termino. Multa frua ke la moderna evo, altra importanta punto decidiganta esis la developado di klazika naturala filozofio en antiqua grekia-parolanta mondo.

Pre-filozofiala[redaktar | edit source]

Cienco en lua originala senco esas vorto por tipo di konoco (Latina scientia, Antika Grekia epistemē), plu kam specaligita mondo por la persequo di ta konoco. Specifika esas uno di la tipi di savo qua populo povas komunikar l'uni l'altri e partigar. Por exemplo, konoco pri l'explotajo di naturala kozi esis komprenita longa ante registragita historio e duktas a la developado di komplexa abstrakta pensado. To esas montrita da la konstrukto di komplexa kalendarii, tekniki por transformar venenoza planti manjebla, tale ke la piramidi. Tamen ne konsequema koncienco distingo esis kreita inter konoco di tale kozi qua esas vera en omna komunesa konoco, tale ke mitologii e legala sistemi.

Filozofiala studio di naturo[redaktar | edit source]

Aristoteles, 384aK til 322 aK, - uno di frua figuri di developado di ciencala metodo[1].

Ante l'invento o la deskovro di koncepto di "naturo" (antiqua Grekia phusis), per presokratala filozofi, la sama vorti tendencas esar uzita por deskriptar la naturala "voyo" en qua planto kreskas, e la "voyo" en qua, por exemplo, uno tribuo adoras partikulara deo. Por ta kauzo esas alegita ta homi esis l'unesma filozofi en la strikta senco, ed anke l'unesma populo a klare dicernar "naturo" e "konvenciono". Cienco esis do distingita kam la konoco di naturo, e la kauzi qua esas vera por omna komuneso, e la namo di la specaligita persequo di tala savo e filozofio — la rejio dil unesma filozofo-fizikisti. To esas precipua spekulanti o teoristi, partikulare interestita en astronomio. Kontree, esforcanta uzar konoco di naturo por imitar naturo (artifico or teknologio, Grekia technē) esis vidita per klasika ciencisti kom plu apta intereso por basa klaso artizani. Preciza distinguo inter formala (eon) ed empirikala cienco (doxa) esis facar per presokratala filozofo Parmenides (lasta 6 o frua 5 aK). Quankam ta laboro peri physeos esas poemo, povas esar vidita kam epistemologiala esayo, verketo pri metodo en naturala cienco. Parmenides "ἐὸν" povas referar a formala sistemo, kalkulo qua povas deskribar naturo plu precisa kam naturala lingui. "Fizis" povas esas identa ad ἐὸν.

Majora punto decidiganta en la historio di frua filozofiala cienco esis la debatebla ma sucesanta atento per Sokrates por aplikar filozofio a la studio di homala kauzi, inkluzite homala naturo, la naturo di politika komunezi, e homala konoco. Il kritikis l'anciena tipo di studio di fiziko kom pure teoriala e manquanta en su kritikala. Il esis partikulare koncernita ke kelka di frua fizikisti traktis naturo kom se lo povas esar asumita qua havas ne inteligenta ordeno, explikanta kozi simpla en termini di movado e materio. La studio di homala kauzi havabas la rejio di mitologio e tradiciono, e Sokrates esis facita.

Aristoteles posa kreis min debatebla sistemala programo di Sokrates filozofio, qua esis teleologiala, ed homala centrita. Il refuzas multa di konkluzi di frua cientisti. Por exemplo en lua fiziko la suno iras cirkum la tero, e multa kauzi havas lo kom parto di lua naturo qua lo esas por homi. Omna kauzo havas formala kauzo e finala kauzo e rolo en la racionala kosmala ordeno. Movado e chanjo esas deskribita kom l'aktualigo di potenciali ja en kauzi, segun a tipo di kauzi. Dum ke la Sokratani insistas ke filozofio devas esar uzita por konsiderar la praktikala questiono di la maxim bona voyo por vivar por homo (studio Aristoteles dividita en etiko e politikala filozofio), lu ne argumentas por irgo tipi di aplikita cienco.

Filozofiala jiro a homala kozi[redaktar | edit source]

Mezepoka cienco[redaktar | edit source]

Ibn al-Haytham (Alhazen), 965–1039 Irak. La Mohamedano erudito qua esas konsiderata da kelku esar la patro di moderna ciencala metologio pro sua emfazo pri experimentala datumi e riproduktebla di sua rezulti.
De potentiis anime sensitive, Gregor Reisch (1504) Margarita philosophica Mezepoka cienco debatis ventrikulo di cerebro kom la loko di nia komuna raciono, ube la formi di nia sensala sistemi intermixas.

Dum lasta antiqueso e frua mezepoquo, Aristotelala aprocho a inquesti pri naturala fenomeni esas uzita. Kelka antiqua konoco esis perdita, o en kelka kazi konservita en obskureso, dum la falado di romana imperio e periodala politikala lukti. Tamen, generala feldi di cienco, o naturala filozofio kam lo esis nominita, e multa di la generala konoco de antiqua mondo restis prezervita tra la verki di frua latina enciklopedi kam Isidore de Seville. Anke, en Bizantina imperio, multa grekia ciencala texti esis prezervita en siriac translaci facita per grupi tale kam nestoriani e monofiziti. Multo di to esis tradukita posa en araba sub Kalifato, dum qua multa tipi di klasika lerno esis prezervita ed en kelka kazi plubonigita. La hemo di sajeso, esis establisita en Abbasid-ero Bagdad, Irak. Esas konsiderita esabar importanta intelektala centro, dum islama orea evo, ube Mohamedani lernanti kam al-Kindi ed Ibn Sahl en Bagdad, ed Ibn al-Haytham en Kairo, prosperis de 9 til 13ma yarcenti, til Mongol spolias Bagdad. Ibn al-Haytham, konocita posa en Westo kam Alhazen, plusis aristolata vidopunto, per emfazanta experimentala datumi e la riproduktebla di ta rezulti. En lasta medepoka periodo, kom demando por tradukto augmentas, por examplo de Toledo skolo di traduktisti, westa europeani komencis kolektar texti skribita ne nur en latina, ma anke latina traduti de grekia, araba e hebrea. La texti di Aristoteles, Ptolemaeus ed Euklid prezervita en la hemo di sajeso, esis querita inter katolika lernanti. En Europa, De Aspectibus de Alhazen direte influis Roger Bacon (13ma yarcento) en Angla, qua argumentis por plu experimentala cienco, kam demonstrita da Alhazen. Lor lasta mezepoko, sintezo di katolikismo ed aristotelianismo konocita kam skolastikismo esis prosperita en westa Europa, qua havis divenir nova geografiala centro di cienco, ma omna aspekti di skolastikismo esis kritikita dum 15 e 16ma yarcenti.

Renesanco, e frua moderna cienco[redaktar | edit source]

Galen (129 til c.216) notis l'optikala kiasmo esas X-formo. (Graburo de Vesalius, 1543).
Avana pagino di 1572a latina Opticae Thesaurus (optikala kaserio), qua inkluzis libro di optiko di Alhazen, prizentanta propago di lumo, pluv-arki, parabola speguli, distortita imaji kauzita da refrakto en aquo, e perpesktivo.

Mezepoka cienco adoptas la vidopunti di helena civilizeso di Sokrates, Plato ed Aristoteles, kom montrita da lasta verko di Alhazen. Libro en qua lu havas rezumita cienco di optiko de la du libri di Euklid e Ptolemeus, a qua me havas adjuntas la nocioni di l'unesma diskurso qua esas manquita de libro di Ptolemeus de katalogo di Ibn Abi Usaibia, kam nominita en (Smith 2001),p.xv Alhazen konkluzante refutas teorio di vidado di Ptolemeus.

Uzado di optiko per Dürer (1525).

Ma Alhacen retenis ontologio di Aristoteles; Roger Bacon, Witelo, e John Peckham omna konstruktis skolastika ontologio de libro di optiko di Alhazen, kauzala kateno komencit kun sensado, percepto, e laste perceto di amo di individuo ed universala formi di Aristoteles. Ta modelo di vidado divenis konocita kam perspektivismo, qua esis explotita e studiita da l'artisti di Renesanco.

A. Mark Smith indikas la perspectivista teorio di vidado "esas remarkinde spariva, racionala e koheriva". qua pivotagas en tri di quar kauzi di Aristoteles, formala, materiala, e finala. Quankam Alhacem konocis ke ceno imaginita tra aperturo esas inversigita, il argumentas ke vidado esas pri percepto. To esis subversita da Kepler, qua modelita l'okulo kun aquo-plenigita vitrosfero, kun aperturo avane di to por modelar l'enireyo pupilo. Il trovas ke la tota lumo de singla punto di la ceno esis imajita a singla punto en posa di vitrosfero. L'optikala kateno finas en la retino dopa di okulo e l'imajo esas reversita. Kopernikus formuligis heliocentrala modelo di solara sistemo dessimila la heliocentrala modelo di Almagest di Ptolemeus.

Galileo esas konsiderita uno di patri di moderna cienco.[2]

Kopernikus formuligis heliocentrala modelo di solara sistemo dessimila la geocentrala modelo di Almagest di Ptolemeus.

Galileo facis noviganto uzado di experimento e matematiko. Quankam lua persekuto komencis pos papo Urban 8ma benedikis Galileo por skribar kopernikala sistemo. Galileo havabas uzita argumenti de la papo e metas lo en la voko di la stulto en la verko "Dialogo koncernanta la du precipua mondala sistemi" qua produktas granda ofenso a lu.

En Nord-Europa, la nova teknologio di imprimomashino esis larje uzita por editar multa argumenti inkluzanta kelka qua diferas de eklezio dogmato. René Descartes e Francis Bacon editis filozofiala argumenti por nova tipo di nearistotala cienco. Descartes argumentis ke matematiko devas esar uzita pro studiar naturo, kam Bacon emfazis l'importo di experimento super kontemplado. Bacon questionis l'aristotela koncepti di formala kauzo e finala kauzo, ed avancigis l'ideo ke cienco devas studiar la legi di 'simpla' naturi, tale ke kaloro, prefere ke supozita esas ula specifika naturo, o 'formala kauzo', di omna komplexa tipo di kozo. Ta nova moderna cienco komencas vidar ipsa kam deskriptanta 'legi di naturo'. Ta aktualiga aprocho a studii en naturo esabas vidado kam mekanika. Bacon ake argumentis ke cienco devas aspirar por l'unesma foyo a pratikala invenuri por plubonigo di omna homala vivo.

Racion-epoko[redaktar | edit source]

Dum 17 e 18ma yarcenti la projeto di moderneso, e havabas publikigita da Bacon e Descartes, duktis a rapida ciencala avanco e sucesoza developo di nova tipo di naturala cienco, matematikala, metodoze experimentala ed intence noviganto. Newton e Leibniz sucesis en developo nova fiziko, nuna referita a newtoniana fiziko, qua povas esas confirmesita da experimento ed explikita uzanta matematiko. Leibniz anke inkluzata termini de aristoteliana fiziko, ma anke esanta uzita en nova neteleologiala voyo, por examplo "energio" e "potenciala" (moderna versioni di aristoteliana "energeia e potentia"). En la stilo di Bacon, il asumis ke diversa tipi di kauzi omni agas segun la sama generala legi di naturo, kun ne specala formala o finala kauzi por omna tipo di kauzo. Esas dum ta periodo ke la vorto "cienco" gradoze divenas plu komune uzita por referar a tipo di persequo di tipo di konoco, specale savo di naturo — divenas proxim en signifiko di anciena termini "naturala filozofio".

19ma yarcento[redaktar | edit source]

Charles Darwin en 1854, dum laboranta en preparo di Pri l'origino di speci.

Amba John Herschel e William Whewell sistemizita metodologio: la lasta vortifis la termino ciencisto-. Kande Charles Darwin editis De origino di specii il konstatis decendo kun modifiko kom la precipua evolucionala expliko di biologiala komplexeso. Lua teorio di naturala selektado furnisis naturala expliko quale specii originita, ma ta nur ganis larje acepto pos yarcento. John Dalton developis l'ideo di atomi. La legi di termodinamiko e la teorio di elektromagnetismo esis anke establisita dum 19ma yarcento, qua aparigis nova questioni qua ne povas esar facile satisfacar uzanta kadro di Newton. La fenomeno qua povas permisar l'analyzo di atomo esis deskovrita dum la lasta yardeko di 19ma yarcento. la deskovro do X-rayi inspiris la deskovro di radioaktiveso. Dum la sequanta yaro venis la deskovro di unesma subatomala partikulo, l'elektrono.

Kombusto e kemiala reakti esis studita da Michael Faraday e reportita en lua lekti avane la royala institucuro: La kemiala historio di kandelo, 1861.

20ma yarcento e pose[redaktar | edit source]

Simulita evento en CMS detektoro di Larja hadrono kolizionilo, prizanta posibla aparo di Higgs bozono.

Videz anke[redaktar | edit source]

Referi[redaktar | edit source]

  1. "The Origins of Science". Scientific American Frontiers.
  2. "Galileo and the Birth of Modern Science, by Stephen Hawking, American Heritage's Invention & Technology, Spring 2009, Vol. 24, No. 1, p. 36