Cienco

De Wikipedio
Irez ad: pilotado, serchez
Wikipedio
Wikivortaro explikas
ca rubriko
en altra lingui: Cienco
Alegorio di cienco per Jules Blanchard. Situita sur la vestibulo di municipala domo di Paris.

Cienco (latino scientia, "konoco") esas "to qua on savas por havar lernita, to quo tenas por vero en larja senco, l'ensemblo di konocaji, di studiadi kun universala valoro, karakterizita per objekto (domeno) e determinita metodo, e fondita sur objektala verifikebla relati [restriktita senco]".

La volado di savanta komuneso, garantianto di cienci, esas produktar "ciencala konokaji" de metodi kun rigoroza, verifikebla e riproduktebla inquestadi. Pri "ciencala metodi" e "ciencala valori", esas amba la produkto ed l'utensilo di produkturo di konokaji e karakterizas ipsa per lua skopo, qua konsistas a permisar komprenar ed explikar la mondo e sua fenomeni take ke la maxim elementala posibla — to esas produktar di konokaji proximesanta la maxim posibla di fakti observebla. Diverse kam dogmati, qua pretendas anke dicar la verajo, cienco esas apertita a kritikado e ciencala konokaji, same kam la metodi esas sempre apertita a revizo. Plus, la cienci havas por skopo komprenar la fenomeni, ed obtenar justa previzi ed funcionala aplikaji, lua rezulti esas sencese konfrontita ad la realajo. Ta konokaji esas a la fundamento di multa teknikala developi kun forta influo sur la socio.

Cienco esas historala ligita a filozofio. Dominique Lecourt skribis tale existas "konstitucanta ligilo liganta a cienci ta partikulara modo for pensar ke esas filozofio. Ta esas tre nam pro ke kelka pensanti en Ionia quik de 7 aK havis l'ideo ke on povus explikar la naturala fenomeni pro naturala kauzi qua havabis produktita l'unesma ciencala konokaji". Dominique Lecourt explikas tale ke l'unesma filozofi adduktis facar cienco (sen ke la du esus konfundita.

Cienco komposas su di ensemblo di partikulara diciplini di qua omna koncernas uno partikulara domeno di ciencala savado. Questionesas per exemplo matematiko, kemio, fiziko, biologio, mekaniko, optiko, farmacio, astronomio, arkeologio, ekonomiko, sociologio, e.c. Ta kategorizeso* esas nek fixa, nek unika, e la ciencala diciplini pouvas ipsa esar distranchata en subdiciplini, anke di maniero plu o min konvencionala. Singlu di ta diciplini konstitucas partikulara cienco.

Quale funcionas cienco?[redaktar | edit source]

Cienco esas la ver-asimptoto:

  1. quale: la sistematika sercho ed aquiro di severa konocaji pri l'objekti ed mondo qua ni cirkondas,
  2. la determineso di domeno di projekto,
  3. l'organizo ed sintezeso di konocaji per la metodo di generala principi a priora (teorii, yuri, mezuri, metodi, ...)
  4. la difuzeso di demarshuri.

Cienco esas tale unesme taliago di realo en multi domeni dil inquesti, ke formas ensemblo plu o min organizata d'ideala universa konoci. Per lia organizeso e lia tendanco al universata, to ecelas del experienco (termino a nekonfundar kon experimentado) ke esas di konoci ke koncernas ke l'individui o la partikulara kazo, e qua on povas renkontrar segun la chanco ica qua interdiktas multa generalata. Esas anke nomas cienco la metodika demarsho per aquirar ed organizar ica konoci.

Cienco neproduktas absoluta vereso, e to povas explikar su per sua esenco mem de inquesto en tela feldo di realo : olu esas nedependanta de sua objekto, ke olu investas tam ke tala ; olu ne povas do produktar qua relatanta veresi.

Historio[redaktar | edit source]

Exquisite-kfind.png Videz anke: Historio di cienco.
Animeso montras la movado di kontinenti de la separo di Pangaeo* en prehistorala evi.

Cienco en larja senco existis ante moderna areo, ed en multa historiala civilizesi. Moderna cienco esas distinta en sua aprocho e sucesanta en sua rezulti: 'moderna cienco' nuna definas qua cienco esas en la maxim senco di la termino. Multa frua ke la moderna evo, altra importanta punto decidiganta esis la developado di klazika naturala filozofio en antiqua grekia-parolanta mondo.

Pre-filozofiala[redaktar | edit source]

Cienco en lua originala senco esas vorto por tipo di konoco (Latina scientia, Antika Grekia epistemē), plu kam specaligita mondo por la persequo di ta konoco. Specifika esas uno di la tipi di savo qua populo povas komunikar l'uni l'altri e partigar. Por exemplo, konoco pri l'explotajo di naturala kozi esis komprenita longa ante registragita historio e duktas a la developado di komplexa abstrakta pensado. To esas montrita da la konstrukto di komplexa kalendarii, tekniki por transformar venenoza planti manjebla, tale ke la piramidi. Tamen ne konsequema koncienco distingo esis kreita inter konoco di tale kozi qua esas vera en omna komunesa konoco, tale ke mitologii e legala sistemi.

Filozofiala studio di naturo[redaktar | edit source]

Aristoteles, 384aK til 322 aK, - uno di frua figuri di developado di ciencala metodo[1].

Ante l'invento o la deskovro di koncepto di "naturo" (antiqua Grekia phusis), per presokratala filozofi, la sama vorti tendencas esar uzita por deskriptar la naturala "voyo" en qua planto kreskas, e la "voyo" en qua, por exemplo, uno tribuo adoras partikulara deo. Por ta kauzo esas alegita ta homi esis l'unesma filozofi en la strikta senco, ed anke l'unesma populo a klare dicernar "naturo" e "konvenciono". Cienco esis do distingita kam la konoco di naturo, e la kauzi qua esas vera por omna komuneso, e la namo di la specaligita persequo di tala savo e filozofio — la rejio dil unesma filozofo-fizikisti. To esas precipua spekulanti o teoristi, partikulare interestita en astronomio. Kontree, esforcanta uzar konoco di naturo por imitar naturo (artifico or teknologio, Grekia technē) esis vidita per klasika ciencisti kom plu apta intereso por basa klaso artizani. Preciza distinguo inter formala (eon) ed empirikala cienco (doxa) esis facar per presokratala filozofo Parmenides (lasta 6 o frua 5 aK). Quankam ta laboro peri physeos esas poemo, povas esar vidita kam epistemologiala esayo, verketo pri metodo en naturala cienco. Parmenides "ἐὸν" povas referar a formala sistemo, kalkulo qua povas deskribar naturo plu precisa kam naturala lingui. "Fizis" povas esas identa ad ἐὸν.

Filozofiala jiro a homala kozi[redaktar | edit source]

Mezepoka cienco[redaktar | edit source]

Ibn al-Haytham (Alhazen), 965–1039 Irak. La Mohamedano erudito qua esas konsiderata da kelku esar la patro di moderna ciencala metologio pro sua emfazo pri experimentala datumi e riproduktebla di sua rezulti.
De potentiis anime sensitive, Gregor Reisch (1504) Margarita philosophica Mezepoka cienco debatis ventrikulo di cerebro kom la loko di nia komuna raciono, ube la formi di nia sensala sistemi intermixas.

Renesanco, e frua moderna cienco[redaktar | edit source]

Racion-epoko[redaktar | edit source]

19ma yarcento[redaktar | edit source]

20ma yarcento e pose[redaktar | edit source]

Videz anke[redaktar | edit source]

Referi[redaktar | edit source]

  1. "The Origins of Science". Scientific American Frontiers.