Tirane

De Wikipedio
Salti al navigilo Irez a serchilo
Tirane
Tirana from South.jpg
Tirane vidita desude.
Flag of Tirana.svg Stema e Bashkisë Tiranë.svg
Standardo Blazono
Lando: Flag of Albania.svg Albania
Informo:
Latitudo: 41°19' N
Longitudo: 19°49' E
Altitudo: 110 m
Surfaco: 41,8 km²
Habitanti: 621 286 (2011)
Denseso di habitantaro: 14 746 hab./km²
Horala zono: UTC+1
(UTC+2 dum somero)
Urbestro: Erion Veliaj (PS)
Mapo:
Mapo di Tirane
Oficala retosituo:
www.tirana.gov.al
Placo Skanderbeg, an la centro di Tirane.

Tirane (Albaniane: Tiranë o Tirana) esas chef-urbo e maxim populoza urbo di Albania, ed anke chef-urbo di la komtio Tiranë. Ol havis 621 286 habitanti segun la demografiala kontado di 2011[1]. Lua tota surfaco esas 41,8 km².

Jacanta an la centro di la lando e cirkondata da monti e kolini, Tirane jacas an la sama paralelo kam Napoli, Madrid, Istanbul e New York, ed en la sama meridiano kam Budapest e Krakow. L'urbo influesas dal mediteranea klimato, pro distar poke del Adriatiko. L'urbo esas esas sideyo di multa universitati ed esas la politikala, ekonomiala e kulturala centro di Albania. La precipua kompanii e la precipua ciencala institucuri di la lando jacas ibe, ed anke la laboreyi dil prezidanto di la republiko e di la chefministro.

Tirane fondesis en 1614 e divenis chef-urbo di la lando en 1920. On kredas ke lua nomo devenas de lua hem-urbo Tehran.

Historio[redaktar | redaktar fonto]

Mozaiki de la 3ma yarcento.

La regiono di nuna Tirane ja habitesis de 30.000 til 10.000 yari ante nun dum paleolitiko,[2] segun analizo di restaji trovita en la groto Pëllumbas. La maxim anciena deskovrajo de Roman-epoko esis domo de la 3ma yarcento, pose transformita en kirko. Dum la yaro 520 konstruktesis kastelo, posible nomizita Tirkan o Theranda, sub impero dal imperiestro Iustinianus la 1ma di Bizanco. Restaji de ta kastelo trovesas alonge la strado Murat Toptani. Ol restauresis dum la 18ma yarcento da Ahmed Pasha Toptani.

La regiono ne esis importanta nek dum l'epoko Iliriana, nek dum la klasika antiqueso. En 1418 Marin Barleti, sacerdoto ed erudito, l'unesma persono qua skribis pri la historio di Albania, skribis pri la vilajeto "Plenum Tyrenae".

La bazaro di Tirane dum la komenco dil 20ma yarcento.

Dum la 15ma yarcento l'urbo okupesis dal Otomani, qui guvernis ol til la nedependo di Albania, dum la 20ma yarcento. L'urbo ja havis bazaro e multa molini ante ke Sulejman Bargjini imperis la konstrukto dil Anciena Moskeo, en 1614. La moskeo Et'hem Bey konstruktesis en 1821 da Mehmet Bey de Petrela, decendanto de Sulejman Bargjini, qua employis la maxim bona artizani de la lando por konstruktar ol. En 1800, l'urbo recevis lua unesma nove veninta habitanti: Valakiana kristani, surnomizita ortodoksit, qui originis de vilaji vicina al urbi Korçë e Pogradec. Li esis l'unesma kristani qui habitis l'urbo pos lua fondo, ed establisis su proxim la nuna Granda Parko di Tirana.

En 1889 Albaniana linguo komencis docesar en la skoli dil urbo. En 1908 inauguresis patriota klubo Bashkimi. Ye la 28ma di novembro 1912 Albaniana flago levesis en la urbo. Dum la Balkana militi di 1912-1913 l'urbo tempale okupesis dal Serba trupi. En 1916, l'unesma kompleta mapo dil urbo kompleteskis dal Austria-Hungariani.[3] Ye la 8ma di februaro 1920 la Kongreso di Lushnjë proklamis Tirane la provizora chef-urbo di Albania, qua ja esis nedependanta pos 1912.[4] Ol divenis definitive la chef-urbo di la lando ye la 31ma di decembro 1925. En 1923 Austrian arkitekti elaboris l'unesma urbala projeto dil urbo.

Zog la 1ma di Albania e rejala familio.

En septembro 1928, Ahmet Zogu proklamis su rejulo Zog la 1ma di Albania en la urbo. Dum ilua regno, multa Muhaxhirë (Mohamedana refujinti) de Serbia e Grekia enmigris al urbo, qua augmentis lua habitantaro dum la yari 1930a. Zog la 1ma signatis pakto kun fashista Italia, tamen en 1939 Italiani invadis la urbo ed instalis marioneta guverno. En novembro 1941, du reprezenteri de la Komunista Partiso di Yugoslavia renkontris su kun lokala komunisti por fondar la Komunista Partiso di Albania ed organizar la rezisto kontre fashisti. Ye la 4ma di februaro 1944 Germana Gestapo suportita da trupi sendita da Xhafer Deva mortigis 86 kontre-fashisti. Ye la 17ma di novembro 1944 l'urbo liberigesis pos batalio di lokala trupi kontre Germani.

De 1944 til 1991 multa fabrikerii e rezidala apartamenti kun stilo socialista konstruktesis, e la placo Skanderbeg aumentesis. L'anciena bazaro e l'Ortodoxa katedralo demolisesis, por konstruktar la Palaco di la Kulturo segun Sovietiana stilo. La nordo di la precipua bulvardo rinomesis "bulvardo Stalin". Pro l'aboliso di privata automobili, la maxim multa transporto en la urbo facesis per bicikli, autobusi o kamioni.

Dum la komenco dil yari 1990a, studenti del Universitato di Tirane komencis protesti en la kampuso, iris a la placo Skanderbeg e renversis la statuo di Enver Hoxha. Pos la revoko di komunista rejimo l'urbo vizitesis da James Baker, sekretario di stato Usana, e dal papo Ioannes Paulus la 2ma. En 1997 l'urbo afektesis dal interna milito di Albania, e da faliita stato-stroko ye la 14ma di septembro 1998. En 1999, dum la milito di Kosovo, NATO uzis l'aeroportuo dil urbo kom bazo.

De 2000 til 2011, lora urbestro Edi Rama komencis kampanio por demolisar nelegala konstrukturi, nome proxim la fluvio Lana, probante restaurar l'urbala aspekto de ante 1990.

Geografio[redaktar | redaktar fonto]

Moskeo Et'hem Bey, proxim la placo Skanderbeg.

La mezavalora altitudo dil urbo esas 110 metri sur la marala nivelo, e lua maxim alta punto jacas 1.828 m super la marala nivelo.

Referi[redaktar | redaktar fonto]

  1. (2011). Population and Housing Census in Albania (Angla). Institute of Statistics of Albania.
  2. Segun afirmas Prof. Dr. Muzafer Korkuti, Albanian arkeologiisto ed explorero, en lua verko "Tirane si qëndër e Historisë dhe Trashëgimisë Kulturore"
  3. (2007). Klan magazine. Klan. URL vidita ye la 10ma di oktobro 2018-10-10.
  4. Pearson, Owen (2006). Albania and King Zog: independence, republic and monarchy 1908–1939. - Albania and King Zog: independence, republic and monarchy 1908–1939 - IB Taurus.
Chef-urbi di Europana landi

Amsterdam · Andorra la Vella · Athina · Beograd  · Berlin · Bern · Bratislava · Bruxel · Budapest · Bucarest · Dublin · Helsinki · Kyiv · Chisinau · København · Lisboa · Ljubljana · London · Luxemburg · Madrid · Minsk · Monako · Moskva · Nikosia · Oslo · Paris · Podgorica · Praha  · Reykjavík · Riga · Roma · San-Marino · Sarajevo · Skopje  · Sofiya · Stockholm · Tallinn · Tbilisi · Tirane · Vaduz · Valletta  · Warszawa · Vatikano · Wien · Vilnius · Yerevan · Zagreb