Stockholm

De Wikipedio
Salti al navigilo Irez a serchilo
Stockholm
Stockholm lead image.jpg
Kelk imaji pri Stockholm.
Stockholm vapen bra.svg
Blazono
Lando: Flag of Sweden.svg Suedia
Informo:
Latitudo: 59º21' N
Longitudo: 18º04' E
Altitudo: 15 m
Surfaco: 188 km²
Habitanti: 960 031 (2017)
Denseso di habitantaro: 5100 hab./km²
Horala zono: UTC+1
(UTC+2 dum la somero)
Urbestro: Anna König Jerlmyr (M)
• Stockholm
Oficala retosituo:
www.international.stockholm.se/
La liberio Norstedt.

Stockholm esas chef-urbo di Suedia. Segun statistiki dil yaro 2017 ol havis 960 031 habitanti. Lua tota surfaco esas 187,74 km².

L'urbo konstruktesis sur 14 insuli, qui konekesas per 57 ponti. Ol konocesas kom la nordala Venezia. Stockolm jacas ube la lago Mälaren dimarshas an Baltiko.

Ol esas la sideyo di Sueda monarkio, di la parlamento e di la Supra Korto. Ol esas sideyo di importanta universitati e fakultati, exemple la Skolo pri Ekonomiko di Stockholm (Suede Handelshögskolan i Stockholm), l'Instituto Karolinska (Karolinska Institutet) e la Rejala Instituto pri Teknologio (Kungliga Tekniska högskolan). Omnayare ol gastigas la ceremonii e la festini dil Nobel-premio rispektive an lua Koncerto-domo ed an lua prefekteyo.

En 1912 eventis l'Olimpiala Ludi en l'urbo. En 1998 ol elektesis Kulturala Chef-urbo di Europa. Stockholm havas cirkume 100 muzei, qui recevas milioni di viziteri omnayare. La precipua esas Nationalmuseum ("nacionala muzeo") qua kontenas la precipua artala kolektajo di Suedia: 16.000 pikturi e 30.000 objekti pri arto e mestiero.

Historio[redaktar | redaktar fonto]

Gamla Stan, l'anciena urbo.

Pos la lasta glacial epoko, cirkume 8.000 yari aK, multa populi habitis la regiono di Stockholm, ma kande la temperaturi diminutis, li translojis sude. Mili di yari pose, la klimato divenis plu varma e la regiono divenis fertila, do altra populi komencis migrar norde.

En anciena rakonti, Stockolm aparis kun la nomo Agnafit. Segun l'anonima libro Historia Norwegiæ, la urbo fondesis dal mitologiala rejulo Agne. L'unesma skribita menciono pri Stockholm datizesas 1252, epoko en ke la mineyi di Bergslagen transformis la urbo en importanta komercala centro. Lua nomo forsan devenis de Sueda vorti stak (bayo) e holm (insulo).

La historiala centro dil urbo, Gamla Stan, konstruktesis an la centrala insulo vicina a Helgeandsholmen pos la duimo dil 13ma yarcento. Komence ol prosperis pro la komerco dil Hanso-uniono. Ol developis fota komercala ligili kun Lübeck, Hamburg, Gdańsk, Visby, Reval e Riga. De 1296 til 1478 la Konsilistaro dil Urbo konsistis ek 24 membri, di qui la duimo esis Germana-parolinta borgezi.

La strategiala lokizo ed ekonomiala importo dil urbo esis importanta en la relati inter la reji di Dania de Kalmar-uniono e la movado pri nacionala nedependo dum la 15ma yarcento. Christian la 2ma di Dania eniris l'urbo en 1520, ed ye la 8ma di novembro sam yaro eventis sangoza masakro di cirkume 100 personi qui opozis il. Pos la masakro eventis sennombra revolti qui fine ruptis Kalmar-uniono. Pos ke Gustaf la 1ma Vasa establisis rejala povo la habitantaro di Stockholm komencis kreskar, e ja esis 10.000 personi en 1600.

Dum la 17ma yarcento Suedia esis importanta Europana povo, e to reflektis en la kresko dil urbo. De 1610 til 1680 la habitantaro multiplikesis per 6, ma en 1710 epidemio di pesto mortigis 20.000 personi, o 36% de lora habitantaro. Pos finir la Granda Nordala milito, l'urbo dekadis. Lua kresko demografiala ed ekonomiala cesis o diminutis. Tamen, l'urbo duris esar kulturala e politikala centro.

Pos la duimo dil 19ma yarcento l'urbo itere divenis importanta. Nova industrii instalesis, e l'urbo divenis importanta centro por komerco e servadi. La habitantaro anke kreskis multe dum ta epoko, pro l'enmigro. Dum la fino dil yarcento, min kam 40% de la habitantaro naskabis en Stockholm. La vicina urbi anke komencis kreskar. Dum la 19ma yarcento multa kulturala institucuri instalesis en Stockholm, exemple l'Instituto Karolinska (Karolinska Institutet).

Dum la 20ma yarcento la centro dil urbo modernigesis. En 1904 l'urbo komencis expansar su sude ed weste. En 1933 inauguresis lua sistemo di metroo, komence kom pre-metroo e, pos 1950, fakte kom metroo. L'urbo modernigesis multe dum la 20ma yarcento, e kelka historiala edifici demolisesis, inkluzite en la historiala quartero Klara. Tamen, granda parto de lua centrala quarteri (Gamla stan, Södermalm, Östermalm, Kungsholmen e Vasastan) kun lua streta stradi, prezervesis sen modifikuri.

Nun, la kresko urbala di la metropolala regiono di Stockholm esas un ek la maxim rapida de Europa. On kalkulas ke cirkume 2,4 milion personi rezidos ibe en 2024.

Geografio[redaktar | redaktar fonto]

Aeral imajo pri Stockolm en 2007.

La reliefo di Stockholm esas plana, e konsistas ek 14 insuli qui esas parto dil Arkipelago di Stockholm. L'urbo jacas an la suda litoro di Suedia, ube l'aqui dil lago Mälaren debushas an Baltiko. Ek lua surfaco, 30% esas aquo ed l'altra 30% esas verda arei e parki. La geografiala centro del urbo jacas sur l'aquo.

La klimato dil urbo esas humida kontinentala (Dfb segun la klimatala klasifikuro da Köppen-Geiger). Pro lua proximeso a la maro, lua mezavalora temperaturi esas milda kam altra regioni an la sama latitudo. La mezavalora temperaturo en februaro (vintro) esas -1,7°C, dum ke la mezavalora temperaturo en julio (somero) esas 18,8°C. La maxim alta temperaturo enrejistrata dum la historio esis 36°C, ye la 3ma di julio 1811, kontre ke la maxim basa temperaturo enrejistrata esis -32°C, ye la 20ma di januaro 1814.Pro lua latitudo (preske 60°N) l'urbo recevas plua kam 18 hori di sunala lumo dum meza somero, e cirkume 6 hori di sunala lumo en decembro. Dum la vintro, la vetero esas nuboza kun pluvi o nivo de decembro til marto.

La mezavalora yarala pluvo-quanto esas 531 mm, e la maxim pluvoza monato esas julio, kun mezavalore 65 mm. Nivas precipue de decembro til marto, omnayare.

Panoramo pri Stockholm
Panoramo pri Stockholm

Transporto[redaktar | redaktar fonto]

Paromi en Stockholm.
Metroala treno proxim Gamla Stan.

Tri importanta Europana chosei - E4, E18 ed E20 - konvergas a Stockholm. Sude, weste e norde del urbo existas cirklatra choseo projetita en 1992, qua ligas la tri chosei. Ca cirklatra choseo duras konstruktesar, e kompleteskos erste en 2030.

Stockolm havas bona sistemo di publika transporto. Lua unesma lineo di metroo inauguresis en 1950, e nun l'urbo havas 7 linei kun entote 105,7 kilometri di extenso, e 100 stacioni. L'urbo anke havas 4 ferovoyala linei kun entote 241 kilometri e 53 stacioni, qui ligas ol a vicina urbi, exemple Uppsala, e 5 linei di tramoveturi, qui anke ligas Stockholm a vicina urbi.

Stockholm anke havas multa linei di autobusi liganta lua quarteri, o liganta ol a vicina urbi. Ank existas quar linei di "batelo-autobusi", qui ligas la centro dil urbo a vicina insuli. La transporto-sistemo di Stockholm permisas veheri uzar unika bilieto en diferanta transportili dum lua valideso-tempo, inkluzite en "batelo-autobusi".

Paromi ligas Stockholm a Helsinki, Turku, Tallinn, Riga, al arkipelago Alando ed a Sankt Petersburg. Paromi de la publika kompanio Waxholmsbolaget ligas la centro di Stockholm ad insuli qui apartenas al urbo. En 2003, cirkume 4,3 milion veheri uzis ca sistemo di paromi, qua subsidiesas per imposti.

Quar aeroportui servas Stockholm, di qui omni recevas internaciona flugi, e 2 anke recevas regionala flugi. L'aeroportuo Arlanda, jacanta cirkume 40 kilometri de la centro di Stockholm, esas la maxim importanta de Suedia: ol recevis 24,7 milion veheri en 2016. L'aeroportui Stockholm Skavsta en Nyköping, e Stockholm Västerås en Västerås distas plu kam 100 km de la centro di Stockholm.

Turismo[redaktar | redaktar fonto]

Nacionala muzeo (Nationalmuseum) di Stockholm.
Ica seciono esas vakua, nesuficante detaloza o nekompleta. Vua helpo esas bonvenanta!
Chef-urbi di Europana landi

Amsterdam · Andorra la Vella · Athina · Belgrade  · Berlin · Bern · Bratislava · Bruxel · Budapest · Bucarest · Dublin · Helsinki · Kyiv · Chisinau · København · Lisboa · Ljubljana · London · Luxemburg · Madrid · Minsk · Monako · Moskva · Nikosia · Oslo · Paris · Podgorica · Praha  · Reykjavík · Riga · Roma · San-Marino · Sarajevo · Skopje  · Sofiya · Stockholm · Tallinn · Tbilisi · Tirane · Vaduz · Valletta  · Warszawa · Vatikano · Wien · Vilnius · Yerevan · Zagreb