Suedia

De Wikipedio
Irez ad: pilotado, serchez
Suedia
Konungariket Sverige
Flag of Sweden.svg Greater coat of arms of Sweden.svg
Flago di Suedia Blazono di Suedia
Nacionala devizo:
{{{Devizo}}}
Nacionala himno:
Du gamla, du fria
[[File:{{{Audio_ligilo}}}]]
EU-Sweden.svg
{{{Imajo_informo}}}
Urbi:
Chefurbo: Stockholm
· Habitanti: 776,545 (2005)
· Habitanti: {{{Habitanti_chefurbo}}}
· Dato: {{{Dato_chefurbo}}}
· {{{TituloChefurbo2}}}: {{{Chefurbo2}}}
· Habitanti: {{{Lojanti_chefurbo2}}}
· Dato: {{{Dato_chefurbo2}}}
· {{{TituloChefurbo3}}}: {{{Chefurbo3}}}
· Habitanti: {{{Lojanti_chefurbo3}}}
· Dato: {{{Dato_chefurbo3}}}
Precipua urbo: Stockholm
· Habitanti: {{{Lojanti_precipua}}}
Linguo:
Oficala linguo: {{{Oficala_linguo}}}
Lingui:
Oficala lingui: Ne havas. Sueda esas de facto
Nacionala linguo: {{{Nacionala_linguo}}}
Nacionala lingui: {{{Nacionala_lingui}}}
Regionala linguo: {{{Regionala_linguo}}}
Regionala lingui: {{{Regionala_lingui}}}
Etnii:
· {{{Etnii_procenti}}} {{{Etnii}}}
· {{{Etnii2_procenti}}} {{{Etnii2}}}
· {{{Etnii3_procenti}}} {{{Etnii3}}}
· {{{Etnii4_procenti}}} {{{Etnii4}}}
· {{{Etnii5_procenti}}} {{{Etnii5}}}
· {{{Etnii6_procenti}}} {{{Etnii6}}}
· {{{Etnii7_procenti}}} {{{Etnii7}}}
· {{{Etnii8_procenti}}} {{{Etnii8}}}
· {{{Etnii9_procenti}}} {{{Etnii9}}}
· {{{Etnii10_procenti}}} {{{Etnii10}}}
Demonimo: {{{Demonimo}}}
Guvernerio:
Tipi: Monarkio
· Rejulo: Karl la 16ma Gustaf
· Prezidisto (serbo): {{{Serbiana_prezidisto}}}
· Prezidisto (kroato): {{{Kroatiana_prezidisto}}}
· Prezidisto (Bosno): {{{Bosniana_prezidisto}}}
· Ko-princi: {{{Ko-princi}}}
· Ko-princi: {{{Chefi_di_la_Kongreso_dil_Populo}}}
· General-guverniestro: {{{Generala_guverniestro}}}
· Chefministro: Stefan Löfven
Legifantaro: [[{{{Legifantaro}}}]]
Historio:
· {{{Historio}}}: {{{Historio_dato}}}
· {{{Historio2}}}: {{{Historio2_dato}}}
· {{{Historio3}}}: {{{Historio3_dato}}}
· {{{Historio4}}}: {{{Historio4_dato}}}
· {{{Historio5}}}: {{{Historio5_dato}}}
Surfaco: (57ma granda)
· Totala: 450,295 km²
· Aquo: 8,7%
Habitanti: (88ma granda)
· Totala: {{{Lojanti}}} (2009)
· Totala: 9,354,462[1] (2009)
· Denseso di habitantaro: {{{Lojanto-denseso}}} hab./km²
· Denseso di habitantaro: 20,6 hab./km²
KLP (KPP):
· Totala: {{{KLP_KPP_totala}}}
· Segun persiono: {{{KLP_KPP_segun_persiono}}}
KLP:
· Totala: {{{KLP_totala}}}
· Segun persiono: {{{KLP_segun_persiono}}}
Gini: ([[{{{Gini_yaro}}}]])
{{{Gini_chanjo}}} {{{Gini}}}
{{{Gini_valoro}}} · {{{Gini_rango}}}
IHD: ([[{{{IHD_yaro}}}]])
{{{IHD_chanjo}}} {{{IHD}}}
{{{IHD_valoro}}} · {{{IHD_rango}}}
Pluse informi:
Valuto: Suediana koruna
· Abreviuro: {{{Abreviuro}}}
· Simbolo: {{{Simbolo}}}
Tempo-zono: {{{Tempo_zono}}}
· Somero tempo: {{{Somero_tempo}}}
Dato-formato: {{{Dato_formato}}}
Veho-latero: {{{Veho_latero}}}
Telefono-kodexo: {{{Telefono_kodexo}}}
ISO: {{{ISO}}}
{{{ISO2}}}
{{{ISO3}}}
Reto-domeno: .se
Reto-domeni: {{{Reto_kodi}}}
{{{Reto_kodo2}}}
{{{Reto_kodo3}}}
{{{Reto_kodo4}}}
{{{Reto_kodo5}}}
Precipua religio: kristanismo, 68%
Oficala retosituo: {{{Oficalaretosituo}}}


Suedia esas lando jacas en norda Europa. Lua vicina landi esas Norvegia en nordo ed en westo, e Finlando en nord-esto. En sudo jacas Baltika Maro. La ponto di Öresund unionas Suedia a Dania, en sudo.

Kun 450,295 km² Suedia esas la 3ma maxim vasta stato di Europa.

Bazala fakti pri Suedia.

Historio[redaktar | edit source]

Exquisite-kfind.png Videz anke: Historio di Suedia.
Exquisite-kfind.png Videz anke: Listo di monarki di Suedia.

Vikinga rejio di Suedia lastis cirkume de la 8ma til la 11ma yarcento. Dum ta periodo, probable Suedi expansis su sude en la teritorio. On kredas ke vikingi expansis su vers Finlando, Baltika regiono, Rusia Bielorusia, Ukraina til la Nigra maro o posible Baghdad. Vikingi konsideresas la patri di Kyiva Rusia. Lua historio skribesis en runi.

Santa Ansgar od Oscar introduktis kristanismo en Suedia en 829, ma paganismo ne desaparis de la regiono til la 12ma yarcento. Tamen, on povas konsiderar Suedia kristana lando depos 1050.

Ecepte en la provinco Skania, kontrolita da Dani dum ta periodo, feudismo ne developis en Suedia simile en formo ad altra Europana landi[2]. Konseque, rurani restis larje un klaso di libera agrokultivisti dum granda parto di Sueda historio. Sklaveso ne esis komuna en Suedia.[3] Sklaveso e serfeso abolisesis dum la rejio di Magnus Eriksson en 1335. Ex-sklavi ofte absorbesis en la rurala societato o divenis laboristi en l'urbi ed urbeti.

Dum la 14ma yarcento Suedia frapesis da bubono-pesto, e lua habitantaro esis decimacita[4]. Dum ta periodo, Sueda urbi aquiris plu yustesi, e recevis forta influi de Germana komercisti da Hanso-uniono. En 1319 rejulo Magnus Eriksson unionis Suedia e Norvegia, ed en 1397 rejino Margrete 1ma di Dania unionis Dania, Norvegia e Suedia en Kalmar-uniono. En 1520 rejulo Christian 2ma di Dania imperis un masakro kontre Sueda nobeleso, konocata kom la "sango-balno di Stockholm". Ta masakro incitis Sueda nobeleso a rezistar, e la 6ma di junio 1523 Sueda nobeli aklamis Gustaf la 1ma Vasa kom lua rejulo. Balde pose, li rejektis katolikismo kom religio. En l'ekonomio, Gustaf Vasa ruptis komercala monopolo di Hanso-uniono.

Suedian imperio de 1560 til 1815.

Dum la 17ma yarcento Suedia transformesis en povoza lando. Ante divenar imperio ol esis povra lando kun poka habitantaro, poka povo e poka reputo. Ol kaptis teritorii de Rusia e Polonia-Lituania tra diversa militi, inkluzite Triadek-yara milito.

Dum Triadek-yara milito, Suedia konquestis preske la duimo di Santa Romana stati. Gustaf la 2ma Adolf deziris divenar la nova Santa Romana Imperiestro e guvernar Skandinavia plu la Santa Romana stati unionite, ma ilu mortis dum la batalio di Lützen en 1632. Pos la batalio di Nördlingen (l'unika importanta vinkeso di Suedia dum la milito) la sentimento favorebla a Suedi desaparis gradope en Germana stati. Suedia nur mantenis poka teritorii en la nordo di nuna Germania, exemple Sueda Pomerania, Bremen-Verden e Wismar.

En 1696 devastinta famino viktimigis Finlando e mortigis 1/3 de lua habitantaro. La famino anke atingis Suedia e viktimigis 10% de lua habitanti[5]. En 1700 pos la batalio di Narva Rus armeo esis preske destruktita, ma rejulo Karl la 12ma decidis vicee atakar Polonia-Lituania, e vinkis Poloniana rejulo August la 2ma. Ica permisis Rusian imperio modernigar lua armeo. En 1709 kande Suedia atakis Rusia, Rusi vinkis la batalio di Poltava. To esis la komenco dil fino por Sueda imperio.

Norvegia-Suedia en 1905.

En 1809 l'esto dil imperio cedesis a Rusia e divenis l'autonoma Granda Princio di Finlando. Dun Napolenon-epoko Suedia kombatis kontre Francia e, pos vinkar la batalio di Leipzig, ol forcis Dania-Norvegia a cedar Norvegiana teritorio la 14ma di januaro 1814. L'uniono Norvegia-Suedia duris til 1905, kande Norvegia ganis nedependo.

De 1850 til 1910 plu kam 1 milion Suedi ekmigris vers Usa. Granda nombro establisis su en Minnesota. De 1870 til 1914 lando gradope transformis su en industrial ekonomio. En 1889 Sueda social-demokrata partiso fondesis. En 1917 komunista revolto faliis, e la demokratio kontinuis expansar.

Suedia restis neutra dum la du mondomiliti, ma lua neutreso esis kontroversa.[6] Dum la duesma mondomilito lando jacis sub influo de nacional-socialista Germania. Quankam furnisanto di stalo a Germania dum la milito ol suportis Norvegiana rezisto, ed en 1943 ol helpis Dana judi eskapar de deporto vers koncentreso-kampeyi. Sueda diplomacisto Raoul Wallenberg e lua kunlaborinti helpis salvar plu kam 100,000 judi de Hungaria.[7]

Suedia anke restis neutra en la disputo inter Nord-Atlantikal Uniono e pakto di Warszawa. Tamen ol mantenis forta relati kun Usa. Ye la 1ma di januaro 1995 ol divenis membro di Europana Uniono. Nune Suedia havas un ek la maxim granda Indexo pri humana developeso del mondo.

Politiko[redaktar | edit source]

Karl la 16ma Gustaf, rejulo di Suedia.
Palaco Bonde, sideyo di Supra Korto.

Suedia esas konstitucala monarkio. La chefo di guvernerio esas la chefministro. La Parlamento (Riksdag) havas unika chambro kun 349 membri, qui elektesas direte dal populo por 4-yara periodo.

Sueda konstituco kompozesas da 4 fundamentala legi:

  • L'Ago di Heredajo (Successionsordningen) establisita en 1810 qua regulizas la lineo di sucedo a Sueda trono
  • La lego pri libereso di jurnalaro (Tryckfrihetsförordningen) establisita en 1949
  • La lego pri formo di guvernerio (Regeringsformen) establisita en 1974, e
  • La lego pri la libereso di expreso (Yttrandefrihetsgrundlagen) establisita en 1991.

Emendar o revizar ta legi ne esas tam facila kam modifikar altra legi: parlamento mustas aprovar la modifiki du foyi, e mustas okurar general elekto inter la du aprobi. Un altra lego, pri l'organizuro di legifala povo (Riksdagsordningen), establisesis en 1974. Ol ne esas konsiderata fundamentala lego, ma kelka parti di ol anke esas nefacila por modifikar.

En 1999 aprobesis lego qua separis l'eklezio de la stato. Pos ta lego, filii di membri de l'Eklezio di Suedia naskinta pos 1999 ne pluse konsideresas automatale membri de ta eklezio pos nasko.

Judiciala povo kompozesas ek 48 administrala korti (en Sueda tingsrätt, korti di unesma instanco), l'administrala apelo-korti (Sueda hovrätt), e la Supra Judiciala Korto ( Högsta domstolen), la triesma e maxim alta korto di lando kun 16 membri.

Geografio[redaktar | edit source]

Provinci, e precipua urbi e lagi di Suedia.

Suedia okupas la esto di Skandinaviana peninsulo. En westo, un kateno di monti (Skanderna o "Skandinav Alpi") separas lando de Norvegia. Lando okupas teritorii inter latitudi 55º til 70ºN, e longitudi 10º til 25ºE.

La maxim alta monto di lando esas Kebnekaise, kun 2,111 metri di altitudo. Granda parto di lua surfaco esas plana kun multa lagi. Lago Vänern esas la maxim granda de lando e la 3ma maxim granda de Europa. On povas dividar lando en tri regioni: Norrland (qua okupas plu kam la duimo di lando e havas poka habitanti), Svealand (centro-sudo) e Götaland (la sudo di lando, qua koncentras l'habitantaro). La maxima temperaturi dum somero en la regioni di Svealand e Götland varias de 20ºC til 25ºC, e l'averajala temperaturo dum vintro varias de-6ºC til 2ºC[8]. Cirkum 15% de Sueda teritorio jacas super la Polala Arktika Cirklo.

Suedia recevas mezvalore 500 mm til 800 mm di pluvi omnayare. La sud-westo di lando recevas 1000 til 1200 mm di pluvi, dum ke montala regioni en la nordo povas recevar cirkum 2,000 mm di pluvi omnayare. Nivo falas de decembro til marto en Götland, de novembro til aprilo en Svealand, e de oktobro til mayo en Norrland.

Suedia dividesas en 21 provinci (län).

Ekonomio[redaktar | edit source]

Exquisite-kfind.png Videz anke: Ekonomio di Suedia.

La moderna Sueda ekonomio mixas statal entraprezi e privata kompanii e orientizas su vers exportacaji ed internaciona komerco. Lando havas bona sistemi di voyi, telekomuniki e labor-povo kun bona instrukteso. Ek lua 4.9 milion laboristi, 1/3 finigis l'universitato.

Demografio[redaktar | edit source]

La denseso di habitantaro di Suedia esas nur 20.6 habitanti per km², e cirkum 85% di lua habitantaro vivas en urbi[9]. La maxim granda urbo esas Stockholm, kun 1.3 milioni habitanti en urbala e 2 milioni habitanti en metropolal areo. Altra importanta urbi esas Göteborg e Malmö.

Segun demografiala kontado en 2005 85% de lua habitantaro esas Suedi, 4.99% Fini, 1.3% Asiriani e 8.71% altra grupi.

Kulturo[redaktar | edit source]

Ok Sueda skriptisti recevis la Nobel-premio pri Literaturo, inkluzite Selma Lagerlöf, Pär Lagerkvist, Harry Martinson e Tomas Tranströmer. Ante, dum la 19ma yarcento, l'aktoro e skriptisto August Strindberg ganis internaciona famo.

La maxim konocata Sueda piktisti esas Carl Larsson ed Anders Zorn. Lua maxim konocata skultisti esas Tobias Sergel e Carl Milles.

De 1920a til 1980a, Sueda filmifisto Ingmar Bergman ed aktorini Greta Garbo ed Ingrid Bergman divenis internacione konocita.

Muzikala tradiciono di Suedia esas richa, de la folklora muziki til hip hop. Quankam la muziko pre-Kristana desaparis dum la historio, muzikala instrumenti de Viking-epoko trovita en arkeologiala loki permisas "rikrear" ol. Inter l'anciena instrumenti esas lur (simile a trumpeto), diversa fluti, tamburi e kordo-instrumenti simpla. Moderne, rock e jazo esas importanta muzikala stili en Suedia. La muzikala grupo ABBA atingis granda internaciona suceso dum la 1970a yari. Altra notora pop-grupi de Suedia esas Roxette, Ace of Base, Europe e The Cardigans.

Referi[redaktar | edit source]

  1. "Befolkningsstatistik" - Statistiska centralbyrån..
  2. Franklin D. Scott, Sweden: The Nation's History (University of Minnesota Press: Minneapolis, 1977) p. 58
  3. Träldom Nordisk familjebok / Uggleupplagan. 30. Tromsdalstind - Urakami /159-160, 1920 (en Sueda linguo)
  4. Scott, pp. 56-57.
  5. Elizabeth Ewan, Janay Nugent (2008). "Finding the family in medieval and early modern Scotland".
  6. Nordstrom, p. 315: "Sweden's government attempted to maintain at least a semblance of neutrality while it bent to the demands of the prevailing side in the struggle. Although effective in preserving the country's sovereignty, this approach generated criticism at home from many who believed the threat to Sweden was less serious than the government claimed, problems with the warring powers, ill feelings among its neighbours, and frequent criticism in the postwar period."
  7. Jewishvirtuallibrary.org. "Raoul Wallenberg".. URL vidita ye la 13ma di marto 2013.
  8. SMHI.se. «Normal medeltemperaturs för januari».
  9. Yearbook of Housing and Building Statistics 2007
Flago dil Europana Uniono
Europana Uniono
Mapo dil Europana Uniono
Membrostati: AustriaBelgiaBulgariaChekiaChiproDaniaEstoniaFinlandoFranciaGermaniaGrekiaHispaniaHungariaIrlandoItaliaKroatia - LatviaLituaniaLuxemburgiaMaltaNederlandoPoloniaPortugalRumaniaSlovakiaSloveniaSuediaUnionita Rejio
Negocianta stati: Islando - MontenegroRepubliko MacedoniaSerbiaTurkia
Peticionanta stati: Albania
Potenciala kandidati: Bosnia e Herzegovina - Kosovo