Suedia

De Wikipedio
Irez ad: pilotado, serchez
Konungariket Sverige
Flag of Sweden.svg Greater coat of arms of Sweden.svg
Flago di Suedia Blazono di Suedia
Mapo di Suedia
Chefurbo: Stockholm
·Habitanti: 776,545 (2005)
Precipua urbo: Stockholm
Oficala linguo: Ne havas. Suediana esas de facto
Guvernerio: Monarkio
·Rejulo: Karl 16ma Gustaf
·Chefministro: Fredrik Reinfeldt
Surfaco: (57ma granda)
·Totala: 450,295 km²
·% aquo: 8,7
Habitanti: (88ma granda)
·Totala: 9,354,462[1] (2009)
·Lojanto-denseso: 20,6 hab./km²
Nacionala himno: Du gamla, du fria
Pekunio: Suediana koruna
Reto-kodo: .se
Precipua religio: kristanismo, 68%

Suedia esas lando jacas en norda Europa. Lua vicina landi esas Norvegia en nordo ed en westo, e Finlando en nord-esto. En sudo jacas Baltika Maro. La ponto di Öresund unionas Suedia a Dania, en sudo.

Kun 450,295 km² Suedia esas la 3ma maxim vasta stato di Europa.

Bazala fakti pri Suedia.

Historio[redaktar | edit source]

Exquisite-kfind.png Videz anke: Historio di Suedia.
Exquisite-kfind.png Videz anke: Listo di monarki di Suedia.

La vikinga rejio di Suedia lastis cirkume de 8ma til 11ma yarcento. Dum ta periodo, probable Suedi expandis su vers la sudo di teritorio. On kredas ke vikingi expandis su vers Finlando, Baltika regiono, Rusia Bielorusia, Ukrainia til la Nigra maro o posible Baghdad. Vikingi esas konsiderata le patri di Kyiva Rusia. Lua historio esis skribita en runi.

Santa Ansgar od Oscar introduktis kristanismo en Suedia en 829, ma paganismo ne desaparis de la regiono til la 12ma yarcento. Malgre to, on povas konsiderar Suedia lando kristana pos 1050.

Ecepte la provinco di Skania, kontrolita da Daniani dum ta periodo, feudismo ne developis en Suedia simile en formo ke altra Europana landi[2]. Konseque, rurani sejornis larje un klaso di libera agrokultivisti dum granda parto di Suediana historio. Sklaveso ne esis komuna en Suedia.[3] Sklaveso e serfeso esis abolisita dum la rejio di Magnus Eriksson en 1335. Ex-sklavi tendencis ad esar absorbita en la rurala societato o divenis laboristi en l'urbi ed urbeti.

Dum la 14ma yarcento Suedia esis frapita da bubono-pesto, e lua populo esis decimacita[4]. Dum ta periodo, Suediana urbi aquiris plu yustesi, e recevis forta influi de Germana komercisti da Hanso-uniono. En 1319 rejulo Magnus Eriksson unionis Suedia e Norvegia, ed ye 1397 rejino Margrete 1ma di Dania unionis Dania, Norvegia e Suedia en Kalmar-uniono. En 1520 rejulo Christian 2ma di Dania imperis un masakro kontre Suediana nobeleso, konocata kom la "sango-balno di Stockholm". Ta masakro incitis Suediana nobeleso a rezistar ed, ye la 6 di junio 1523 Suediana nobeli aklamis Gustaf 1ma Vasa kom lua rejulo. Balde pose, li rejektis katolikismo kom religio. En l'ekonomio, Gustaf Vasa ruptis la komercala monopolo di Hanso-uniono.

En 1696 devastanta famino viktimigis Finlando e mortigis 1/3 de lua habitantaro. La famino anke atingis Suedia e viktimigis 10% de lua habitanti[5]. En 1700 pos Narva-batalio Rus armeo esis preske destruktita, ma rejulo Karl 12ma decidis vicee atakar Polonia-Lituania, e vinkis Poloniana rejulo August 2ma. Ica permisis Rusian imperio modernigar lua armeo. En 1709 kande Suedia atakis Rusia, Rusi vinkis Poltava-batalio. To esis la komenco dil fino di Suedian imperio.

En 1809 l'esto dil imperio cedesis a Rusia e divenis l'autonoma Granda Princio di Finlando. Dun Napolenon-epoko Suedia kombatis kontre Francia e, pos vinkar Leipzig-batalio, ol forcis Dania-Norvegia a cedar Norvegiana teritorio ye la 14ma di januaro 1814. L'uniono Suedia-Norvegia lastis til 1905, kande Norvegia ganis nedependo.

De 1850 til 1910 plu kam 1 milion Suedi ekmigris vers Usa. Granda nombro establisis su en Minnesota. De 1870 til 1914 lando gradope transformis su en industrial ekonomio. En 1889 Sueda social-demokrata partiso fondesas. En 1917 komunista revolto faliis, e la demokratio kontinuis expansar.

Suedia sejornis neutra dum la du mondomiliti, ma lua neutreso esis kontroversa.[6] Dum la duesma mondomilito lando jacis sub influo de nacional-socialista Germania. Ol furnisis stalo a Germania, malgre to ol suportis Norvegiana rezisto, ed en 1943 ol helpis Dana judi eskapar de deporto vers koncentreso-kampeyi. Suediana diplomacisto Raoul Wallenberg e lia kunlaboranti helpis salvar plu kam 100,000 judi de Hungaria.[7]

Suedia anke sejornis neutra en la disputo inter NATO e Warszawa-pakto. Malgre to, ol mantenis forta relati kun Usa. En 1 di januaro 1995 ol divenis membro di Europana Uniono. Nune Suedia havas un di la maxim granda Indexo pri humana developeso dil mondo.

Politiko[redaktar | edit source]

Karl 16ma Gustaf, rejulo di Suedia.

Suedia esas konstitucala monarkio. La chefo di guvernerio esas la chefministro. La Parlamento (Riksdag) havas 1 chambro kun 349 membri, elektita direkte da populo por 4-yara periodo.

Suediana konstituco esas kompozata da 4 fundamentala legi:

  • L'Ago di Heredajo (Successionsordningen) establisita ye 1810 qua regulizas la lineo di sucedo a Suediana trono
  • La lego pri libereso di jurnalaro (Tryckfrihetsförordningen) establisita ye 1949
  • La lego pri formo di guvernerio (Regeringsformen) establisita ye 1974, e
  • La lego pri la libereso di expreso (Yttrandefrihetsgrundlagen) establisita ye 1991.

Emendar o revizar ta legi ne esas tam facila kam modifikar altra legi: parlamento mustas aprovar la modifiki du foyi, e mustas okurar general elekto inter la du aprobi. Un altra lego, pri l'organizuro di legifala povo (Riksdagsordningen), esis establisita ye 1974. Ol ne esas konsiderata fundamentala lego, ma kelka parti di ol anke esas nefacila por modifikar.

En 1999 on aprobis lego qua separis l'eklezio de la stato. Pos ta lego, filii di membri de l'Eklezio di Suedia naskinta pos 1999 ne esas automatale konsiderita membri de ta eklezio pos nasko.

Geografio[redaktar | edit source]

Provinci, e precipua urbi e lagi di Suedia.

Suedia okupas la esto di Skandinava peninsulo. En westo, un kateno di monti (Skanderna o "Skandinav Alpi") separas lando de Norvegia. Lando okupas teritorii inter latitudi 55º til 70ºN, e longitudi 10º til 25ºE.

La maxim alta monto di lando esas Kebnekaise, kun 2,111 metri di altitudo. Granda parto di lua surfaco esas plana kun multa lagi. Lago Vänern esas la maxim granda de lando e la 3ma maxim granda de Europa. On povas dividar lando en tri regioni: Norrland (qua okupas plu kam la duimo di lando e havas poka habitanti), Svealand (centro-sudo) e Götaland (la sudo di lando, qua koncentras l'habitantaro). La maxima temperaturi dum somero en la regioni di Svealand e Götland varias de 20ºC til 25ºC, e l'averajala temperaturo dum vintro varias de-6ºC til 2ºC[8]. Cirkum 15% de Suediana teritorio jacas super la Polala Arktika Cirklo.

Averaje Suedia recevas de 500 mm til 800 mm di pluvi omnayare. La sud-westo di lando recevas de 1000 til 1200 mm di pluvi, dum ke montala regioni en la nordo povas recevar cirkum 2,000 mm di pluvi omnayare. Nivo falas de decembro til marto en Götland, de novembro til aprilo en Svealand, e de oktobro til mayo en Norrland.

Suedia esas dividita en 21 provinci (län).

Ekonomio[redaktar | edit source]

Exquisite-kfind.png Videz anke: Ekonomio di Suedia.

La moderna Suedian ekonomio mixuras statal entraprezi e privata kompanii e orientizas su vers exportacaji ed internaciona komerco. Lando havas bona sistemi di voyi, telekomuniki e labor-povo kun bona instrukteso. De lua 4.9 milion laboristi 1/3 finigis l'universitato.

Demografio[redaktar | edit source]

Lojanto-denseso di Suedia esas nur 20.6 lojanti per km², e cirkum 85% di lua habitantaro vivas en urbi[9]. La maxim granda urbo esas Stockholm, kun 1.3 milioni lojanti en urbala e 2 milioni lojanti en metropolal areo. Altra importanta urbi esas Göteborg e Malmö.

Segun demografiala kontado ye 2005 85% di lua habitantaro esas Suedi, 4.99% Fini, 1.3% Asiriani e 8.71% altra grupi.

Kulturo[redaktar | edit source]

Ok Suediana skriptisti recevis la Nobel-premio pri Literaturo, inkluze Selma Lagerlöf, Harry Martinson e Tomas Tranströmer. La maxim konocata Suediana piktisti esas Carl Larsson ed Anders Zorn. Lua maxim konocata skultisti esas Tobias Sergel e Carl Milles.

De 1920a til 1980a, Suediana filmifisto Ingmar Bergman ed aktorini Greta Garbo ed Ingrid Bergman divenis internacione konocita.

Referi[redaktar | edit source]

  1. "Befolkningsstatistik" - Statistiska centralbyrån..
  2. Franklin D. Scott, Sweden: The Nation's History (University of Minnesota Press: Minneapolis, 1977) p. 58
  3. Träldom Nordisk familjebok / Uggleupplagan. 30. Tromsdalstind - Urakami /159-160, 1920 (en Suediana linguo)
  4. Scott, pp. 56-57.
  5. Elizabeth Ewan, Janay Nugent (2008). "Finding the family in medieval and early modern Scotland".
  6. Nordstrom, p. 315: "Sweden's government attempted to maintain at least a semblance of neutrality while it bent to the demands of the prevailing side in the struggle. Although effective in preserving the country's sovereignty, this approach generated criticism at home from many who believed the threat to Sweden was less serious than the government claimed, problems with the warring powers, ill feelings among its neighbours, and frequent criticism in the postwar period."
  7. Jewishvirtuallibrary.org. "Raoul Wallenberg".. URL vidita ye 13 di marto 2013.
  8. SMHI.se. «Normal medeltemperaturs för januari».
  9. Yearbook of Housing and Building Statistics 2007
Flago dil Europana Uniono
Europana Uniono
Mapo dil Europana Uniono
Membrostati: AustriaBelgiaBulgariaChekiaChiproDaniaEstoniaFinlandoFranciaGermaniaGrekiaHispaniaHungariaIrlandoItaliaKroatia - LatviaLituaniaLuxemburgiaMaltaNederlandoPoloniaPortugalRumaniaSlovakiaSloveniaSuediaUnionita Rejio
Negocianta stati: Islando - MontenegroRepubliko MacedoniaSerbiaTurkia
Peticionanta stati: Albania
Potenciala kandidati: Bosnia e Herzegovina - Kosovo