Rumania

De Wikipedio
Irez ad: pilotado, serchez
Rumania
România
Flag of Romania.svg Coat of arms of Romania.svg
Flago di Rumania Blazono di Rumania
Nacionala himno:
Deşteaptă-te, române!
Romania in European Union.svg
Urbi:
Chefurbo: Bucarest
Precipua urbo: Bucarest
Lingui:
Oficala lingui: Rumaniana
Guvernerio:
Tipi: Republiko
· Prezidanto: Klaus Iohannis
· Chefministro: Sorin Grindeanu
Surfaco: (82ma granda)
· Totala: 238 391 km²
· Aquo: 3 %
Habitanti: (50ma granda)
· Totala: 20 121 641[1] (2011)
· Denseso di habitantaro: 84.4 hab./km²
Pluse informi:
Valuto: Rumaniana leu
Veho-latero: dextre
ISO: RO
ROU
642
Reto-domeno: .ro*
Precipua religio: ortodoxa kristanismo
Oficala retosituo: http://www.guv.ro/


Rumania esas lando qua jacas en sud-estal Europa. Lua vicina landi esas Ukraina norde e nord-weste, Moldova nord-weste, Bulgaria sude, e Serbia e Hungaria weste. Este jacas Nigra maro.

Kun cirkume 19.9 milion habitanti en 2014 e totala surfaco 238 391 km² ol havas la 7ma maxim granda habitantaro e la 8ma maxim granda surfaco de Europa. Bucarest esas la 6ma maxim granda urbo de Europana Uniono.

Bazala fakti pri Rumania.

Historio[redaktar | redaktar fonto]

 Precipua artiklo: Historio di Rumania
Romana provinco Dacia, en 125.

Homi ja habitis la regiono di nuna Rumania de la petr-epoko. Romani konquestis Rumana teritorio dum la 2ma yarcento. Ol divenis Romana provinco Dacia Felix, e Roman okupeso duris til la yaro 271. Dacia divenis l'unesma provinco abandonita dal Romani.[2]

En 1541 la regiono okupesis dal Otoman imperio. Pos kelka feroca batalii, Rumaniana princi decidis paktar kun Otomani pri paco. Turki aceptis, e Valakia e Moldavia divenis Otomana protektorati, e mustis pagar imposti ad Otoman imperio omnayare.[3]

Dum Otoman okupeso, rurani en Valakia e Moldavia divenis serfi, e ne povis abandonar lia vilaji. Li mustis verkar por konstruktar ponti e por reparar chosei.[3]. En 1699 Transilvania divenis parto di Habsburga imperio. Habsburgi expansis su ed en 1718 li okupis Oltenia, lore parto di Valakia. En 1812 Rusa imperio okupis l'esto di Moldavia.

Dum ta okupesi, Rumani ne konsideresis civitani, od admaxime "civitani de klaso inferiora". En 1821 ed itere en 1848 eventis rebelesi en Valakia; en 1848 anke en Moldavia. En 1859 Moldavi e Valaki elektis Alexandru Ioan Cuza kom lia princo. Rumania divenis monarkio komplete nedependanta del Otomani en 1877.

De 1878 til 1914 eventis periodo di politikala stabileso. Lando restis neutra dum l'unesma mondomilito til 1915, ma pos intensa preso la sequanta yaro, ol deklaris milito kontre Austria-Hungaria ye la 27ma di agosto 1916.

Dum la duesma mondomilito, Rumania probis restar neutra, ma ye la 28ma di junio 1940 ol recevis ultimato de Sovietia, e cedis Besarabia e Bukovina. Ta faktori forcis l'uniono kun nacional-socialista Germania. Rejulo Carol la 2ma abdikis en 1940, e generalo Ion Antonescu asumis povo. Pos l'invado di Sovietia da Germania, Rumania rekuperis Besarabia (nune ol esas la nedependanta Moldova) e Bukovina, sub la komando di marshalo Antonescu. Antonescu anke permisis la masakro di judi e cigani en Rumaniana teritorio: on kalkulas 280.000 til 380.000 judi e 11.000 cigani perisis dum Rumana holokausto.

Rejulo Mihai ed Ion Antonescu.
Populala protesti kontre Nicolae Ceausescu en 1989.

En agosto 1944 Antonescu arestesis pro ordeni dal rejulo Mihai la 1ma, e Rumania decidis suportar la westala federiti e Sovietia. Tamen, ta rolo en la vinko di Germania ne agnoskesis en la konfero pri paco di Paris, en 1947. Rumaniana rejo Mihai la 1ma abdikis, Rumania cedis Bukovina e Besarabia a Sovietia, e lando divenis komunista republiko kun Nicolae Ceausescu en povo. Ceausescu komencis nacionaligar l'entraprezi, kolektigar la plantacerii, ed enplantacar terora rejimo, exekutita da la sekreta polico Securitate.

Ceausescu revokesis de povo en decembro 1989 pos intensa populala protesti, e mortigesis ye la 25ma di decembro sam yaro. Pose Rumania divenis demokratiala republiko, kun Ion Iliescu kom unesma prezidanto pos finir la komunista rejimo. En 2004 la lando unionis a NATO ed en 2007 ol divenis membro di Europana Uniono.

Politiko[redaktar | redaktar fonto]

Palaco dil Parlamento, en Bucarest.
La nuna prezidanto, Klaus Iohannis.

Nuna konstituco adoptesis ye la 21ma di novembro 1991 determinas ke Rumania esas parlamentala republiko. La chefo di stato esas la prezidanto, qua elektesas dal populo por 5 yari (til 2004 por 4 yari) e povas rielektesar unfoye por la sequanta periodo. La chefo di guvernerio esas la chefministro, qua selektesas dal prezidanto inter la membri de la partiso o koalisuro qua havas la majoritato en la parlamento. Nune esas Sorin Grindeanu. Tota Rumaniana civitani evante 18 yari o pluse povas votar.

La Parlamento (Parlamentul României) havas du chambri. Depos 2004 la Senato (Senat) havas 137 membri, dum ke Chambro di Deputati (Camera Deputaţilor), 332 membri. La membri de la du chambri elektesas dal populo por 4 yari.

La judiciala povo esas nedependanta de l'altra povi. La maxim alta korto esas la Supra Judicikorto e Korto di Kasaco. Anke existas apelo-korti, regionala korti e lokala korti.

Geografio[redaktar | redaktar fonto]

Mapo dil reliefo di Rumania, kun Karpati de nordo til centro e westo.
La delto dil Danubio.

Rumania jacas sud-este de Europa. Lua vicina landi esas Bulgaria, Serbia, Hungaria, Ukraina e Moldova. Rumania havas anke rivo che Nigra maro. Cirkume 47% de lua teritorio kovresas per naturala o minaturala peizaji. Lua protektita foresti kovras 27% de lua totala surfaco.

Karpati dominacas la centro di la lando, kun 14 montari. La maxim alta monto di la lando esas Monto Moldoveanu, kun 2.544 metri di altitudo.

La klimato di Rumania esas temperema e kontinentala, kun quar klara sezoni. La mezavalora yarala temperaturo esas 11°C en la sudo ed 8°C en la nordo. Dum somero la temperaturo en Bucarest povas atingar 28° C. Dum vintro la mezvalora temperaturo falas infre 2ºC. La mezavalora pluvozeso yarala esas 750 mm an la westo di la lando, e 600 mm en Bucarest.

Danubio esas la precipua fluvio di la lando. Sude de la lando ol formacas naturala frontiero kun Bulgaria e Serbia, e pose ekfluas tra delto aden la Nigra Maro. Kun cirkume 4.152 km² di surfaco totala, la delto dil Danubio esas importanta rezerveyo di la biosfero en Europa. Altra importanta fluvii esas Mureș, Olt e Prut.

Ekonomio[redaktar | redaktar fonto]

Automobilo Dacia Duster. Dacia esas Rumaniana automobilo-fabrikerio.
 Precipua artiklo: Ekonomio di Rumania

La KLP de Rumania esis US$ 386 miliardi en 2013, e la KLP per persono esis US$. 19.397.[4] Pos la falio di komunismo lando adoptis un ekonomio di merkato. Ol divenis membro di Europana Uniono ye la 1ma di januaro 2007.

Demografio[redaktar | redaktar fonto]

Segun la demografiala kontado 2011 Rumania havis 20 121 641 habitanti,[1] di qui cirkume 88% esis Rumani. La precipua urbo di la lando esas Bucarest, kun plu kam 2 milion habitanti. Altra importanta urbi esas Iași e Cluj-Napoca.

Nacionala konteno di Rumania 1930-1977 (fonto: Hungariana revuo História 2-3, 1991)
1930 1948 1956 1966 1977
naciono matrala
linguo
nacio-
naleso
matrala
linguo
matrala
linguo
nacio-
naleso
matrala
linguo
nacio-
naleso
nacio-
naleso
Rumaniano 13.180.936
73,0 %
12.981.324
71,9 %
13.597.613
85,7 %
15.080.686
86,2 %
14.996.114
85,7 %
16.770.628
87,8 %
16.746.510
87,7 %
19.207.491
89,1 %
Hungariano 1.554.525
8,6 %
1.425.507
7,9 %
1.499.851
9,4 %
1.653.700
9,5 %
1.587.675
9,1 %
1.651.873
8,6 %
1.619.592
8,5 %
1.670.568
7,7 %
Germano 760.687
4,2 %
745.421
4,1 %
343.913
2,2 %
395.374
2,3 %
384.708
2,2 %
387.547
2,0 %
382.595
2,0 %
332.205
1,5 %
Cigano 101.015
0,6 %
262.501
1,5 %
53.425
0,3 %
66.882
0,4 %
104.216
0,6 %
49.086
0,3 %
64.197
0,3 %
75.696
0,4 %
Judo 518.754
2,9 %
728.115
4,0 %
138.795
0,9 %
34.337
0,2 %
146.264
0,8 %
5.143
0,0 %
42.888
0,2 %
24.667
0,1 %
Ruteno 641.485
3,6 %
594.571
3,3, %
37.582
0,2 %
68.252
0,4 %
60.479
0,3 %
59.803
0,3 %
54.705
0,3 %
51.503
0,2 %
Sud-slavo 47.724
0,3 %
51.062
0,3 %
45.447
0,3 %
43.057
0,3 %
46.517
0,3 %
41.897
0,2 %
44.236
0,2 %
38.252
0,2 %
Ruso 450.981
2,5 %
409.150
2,3 %
39.332
0,2 %
45.029
0,3 %
38.731
0,2 %
40.526
0,2 %
39.483
0,2 %
17.480
0,1 %
Turko 288.073
1,6 %
154.772
0,9 %
28.782
0,2 %
14.228
0,1 %
14.329
0,1 %
17.453
0,1 %
18.040
0,1 %
20.750
0,1 %
Gagauzo 105.750
0,6 %
Slovako,
Cheko
43.141
0,2 %
51.842
0,3 %
35.143
0,2 %
25.131
0,1 %
35.152
0,2 %
26.136
0,1 %
32.199
0,2 %
25.020
0,1 %
Bulgaro 364.373
2,0 %
366.384
2,0 %
13.408
0,1 %
13.189
0,1 %
12.040
0,1 %
10.439
0,1 %
11.193
0,1 %
9.267
0,0 %
Polono 38.265
0,2 %
48.310
0,3 %
6.753
0,0 %
5.494
0,0 %
7.627
0,0 %
4.699
0,0 %
5.860
0,0 %
3.481
0,0 %
altri 67.069
0,4 %
132.319
0,7 %
32.580
0,2 %
44.091
0,3 %
55.598
0,3 %
37.933
0,2 %
41.665
0,2 %
83.530
0,4 %
entote 18.057.028 15.872.624 17.489.450 19.103.163 21.559.910

Kulturo[redaktar | redaktar fonto]

Mihai Eminescu esas nacionala poeto por Rumania e Moldova.

Literaturo[redaktar | redaktar fonto]

La maxim anciena dokumento konocita en Rumaniana linguo esas letro skriptita en 1521 da Neacșu Lupu en kirila alfabeto. Ilu skribis a la rejulo di Hungaria pri la minancinta atako dil Otomani en Transilvania. L'unesma libro imprimita en Rumania esis Slavoniana religiala libro en 1508, e l'unesma libro imprimita en Rumana linguo esis un katekismo de 1559. La literaturo e tota la kulturo di Rumania influesis da Ortodoxa kristanismo.

Dum la 19ma yarcento diversa Rumaniana skriptisti ganis eminenteso, exemple George Coșbuc, Ioan Slavici, Mihail Kogălniceanu, Vasile Alecsandri, Nicolae Bălcescu, Ion Luca Caragiale, Ion Creangă e, precipue, Mihai Eminescu. Eminescu posible esas la maxim influinta poeto di Rumania, note por la poemo Luceafărul. Dum la 20ma yarcento altra Rumaniana artisti ganis internaciona aklamo, quale Tristan Tzara, Marcel Janco,[5] Mircea Eliade, Nicolae Grigorescu, Marin Preda, Liviu Rebreanu,[6] Eugène Ionesco, Emil Cioran, e la skultisto Constantin Brâncuși. Brâncuși kreis granda ensemblo di skulturi en l'urbo Târgu Jiu, en homajo a Rumaniana heroi dum l'unesma mondomilito. Inter l'importanta nuntempala skriptisti esas Gabriela Adameșteanu, Mircea Cărtărescu, Nicolae Breban, Dumitru Țepeneag e Herta Müller, qua recevis la Nobel-premio pri Literaturo en 2009.

Du personi naskinta en Rumania recevis Nobel-premii: Herta Müller pri Literaturo en 2009, ed Elie Wiesel, transvivinto de holokausto, qua recevis la Nobel-premio pri paco en 1986.

Muziko[redaktar | redaktar fonto]

Tenoro Roberto Alana kun Angela Gheorghiu

Tradicionala muziko folklorara, qua havas granda viviveso, prezervesas en Rumania. Muzikisto Gheorghe Zamfir, qua pleas la tradicionala Pan-fluto atingis mondala notoreso. La muziko religioza, kun Bizancana influo, havis lua epoko di glorio de la 15ma til la 17ma yarcenti. Dum la 18ma yarcento ol recevis influi de Rusa e Westala muziki.

Dum la 20ma yarcento aparis populara muzikala jenro konocita kom Muzică uşoară românească (vortope: "muziko facila" Rumaniana) qua developesis pos la duesma mondomilito, kun aranji dansebla e pleita dal orkestri. Ta muziko esas simila a Westala populara muziko, e kelka interpretisti di ta jenro esas Margareta Pâslaru, Aurelian Andreescu, Elena Cârstea, Corina Chiriac, ed altri.

Diversa reprezenteri de la moderna muziko Rumaniana ganis internaciona aklamo, quale la soprano Angela Gheorghiu, Gheorghe Zamfir,[7] Inna,[8], Andreea Bănică, Andreea Bălan ed Alexandra Stan[9]. En l'Eurovidado konkurso di kansono Rumanian artisti parfinis triesme en 2005 e 2010.

Sporto[redaktar | redaktar fonto]

Suportanti di futbala esquado Steaua Bucarest

Futbalo esas la maxim populara sporto en Rumania. Steaua Bucarest esas la maxim konocita futbalo-esquado de Rumania, e ganis la Ligo dil Championi di UEFA en 1986. Teniso esas la duesma maxim populara sporto, kun cirkum 15,000 praktikanti enrejistrita. Tenisisto Ilie Năstase esis l'unesma Rumaniano rangizita unesme en l'internaciona Asociuro di Profesionala Tenisisti (ATP). Nune Simona Halep esas un di la maxim bona tenisistini dil mondo, rangizita duesme en l'Asociuro di Teniso por Mulieri (WTA).

Altra populara sporti esas rugby, handbalo* e gimnastiko. Dum l'Olimpiala Ludi en Montréal, 1976, Nadia Comăneci, lor evante 14 yari, divenis l'unesma atletino qua ganis ora medalio en gimnastiko pos recevar perfekta 10 de omna judiciisti dil konkurso.

Referi[redaktar | redaktar fonto]

Commons
Commons havas kontenajo relatante a:
  1. 1,0 1,1 Romanian 2011 census (final results) (en Rumana). INSSE. URL vidita ye la 28ma di agosto 2012.
  2. "Eutropius, Abridgment of Roman History" (en Angla).
  3. 3,0 3,1 Let's Visit Romania. skriptisto: Julian Popescu. Publikigita da Burke Books, 1969. Angla
  4. Eroro: template:cite web: Vu mustas precize definar la parametri url e title (Oktobro 2014)
  5. Tom Sandqvist, DADA EAST: The Romanians of Cabaret Voltaire, London MIT Press, 2006.
  6. Ștefănescu, Alex. (1999) - Nichita Stănescu, The Angel with a Book in His Hands - . Mașina de scris.
  7. Gheorghe Zamfir, master of the pan pipe. Gheorghe Zamfir, Official Homepage. URL vidita ye la 20ma di januaro 2008.
  8. Inna Biography. BBC. URL vidita ye la 26ma di oktobro 2013.
  9. (7ma di marto2014) 10 One-Hit Wonders to Be or Not to Be?. vh1.i.
Flago dil Europana Uniono
Europana Uniono
Mapo dil Europana Uniono
Membrostati: AustriaBelgiaBulgariaChekiaChiproDaniaEstoniaFinlandoFranciaGermaniaGrekiaHispaniaHungariaIrlandoItaliaKroatia - LatviaLituaniaLuxemburgiaMaltaNederlandoPoloniaPortugalRumaniaSlovakiaSloveniaSuediaUnionita Rejio
Negocianta stati: Islando - MontenegroRepubliko MacedoniaSerbiaTurkia
Peticionanta stati: Albania
Potenciala kandidati: Bosnia e Herzegovina - Kosovo