Rumania

De Wikipedio
Irez ad: pilotado, serchez
Rumania
România
Flag of Romania.svg Coat of arms of Romania.svg
Flago di Rumania Blazono di Rumania
Nacionala moto:
{{{Moto}}}
Nacionala himno:
Deşteaptă-te, române!
[[File:{{{Audio_ligilo}}}]]
EU location ROM.png
{{{Imajo_informo}}}
Urbi:
Chefurbo: Bucarest
· Habitanti: 2,082,000 (2005)
· Dato: {{{Dato_chefurbo}}}
· {{{TituloChefurbo2}}}: {{{Chefurbo2}}}
· Habitanti: {{{Lojanti_chefurbo2}}}
· Dato: {{{Dato_chefurbo2}}}
· {{{TituloChefurbo3}}}: {{{Chefurbo3}}}
· Habitanti: {{{Lojanti_chefurbo3}}}
· Dato: {{{Dato_chefurbo3}}}
Precipua urbo: Bucarest
· Habitanti: {{{Lojanti_precipua}}}
Linguo:
Oficala linguo: {{{Oficala_linguo}}}
Lingui:
Oficala lingui: Rumaniana
Nacionala linguo: {{{Nacionala_linguo}}}
Nacionala lingui: {{{Nacionala_lingui}}}
Regionala linguo: {{{Regionala_linguo}}}
Regionala lingui: {{{Regionala_lingui}}}
Etnii:
· {{{Etnii_procenti}}} {{{Etnii}}}
· {{{Etnii2_procenti}}} {{{Etnii2}}}
· {{{Etnii3_procenti}}} {{{Etnii3}}}
· {{{Etnii4_procenti}}} {{{Etnii4}}}
· {{{Etnii5_procenti}}} {{{Etnii5}}}
· {{{Etnii6_procenti}}} {{{Etnii6}}}
· {{{Etnii7_procenti}}} {{{Etnii7}}}
· {{{Etnii8_procenti}}} {{{Etnii8}}}
· {{{Etnii9_procenti}}} {{{Etnii9}}}
· {{{Etnii10_procenti}}} {{{Etnii10}}}
Demonimo: {{{Demonimo}}}
Guvernerio:
Tipi: Republiko
· Prezidanto: Klaus Iohannis
· Prezidisto (serbo): {{{Serbiana_prezidisto}}}
· Prezidisto (kroato): {{{Kroatiana_prezidisto}}}
· Prezidisto (Bosno): {{{Bosniana_prezidisto}}}
· Ko-princi: {{{Ko-princi}}}
· Ko-princi: {{{Chefi_di_la_Kongreso_dil_Populo}}}
· General-guverniestro: {{{Generala_guverniestro}}}
· Chefministro: Victor Ponta
Legifantaro: [[{{{Legifantaro}}}]]
Historio:
· {{{Historio}}}: {{{Historio_dato}}}
· {{{Historio2}}}: {{{Historio2_dato}}}
· {{{Historio3}}}: {{{Historio3_dato}}}
· {{{Historio4}}}: {{{Historio4_dato}}}
· {{{Historio5}}}: {{{Historio5_dato}}}
Surfaco: (82ma granda)
· Totala: 238,391 km²
· Aquo: 3%
Habitanti: (50ma granda)
· Totala: 19,942,642[1] (2014)
· Denseso di habitantaro: 84.4 hab./km²
KLP (KPP):
· Totala: {{{KLP_KPP_totala}}}
· Segun persiono: {{{KLP_KPP_segun_persiono}}}
KLP:
· Totala: {{{KLP_totala}}}
· Segun persiono: {{{KLP_segun_persiono}}}
Gini: ([[{{{Gini_yaro}}}]])
{{{Gini_chanjo}}} {{{Gini}}}
{{{Gini_valoro}}} · {{{Gini_rango}}}
IHD: ([[{{{IHD_yaro}}}]])
{{{IHD_chanjo}}} {{{IHD}}}
{{{IHD_valoro}}} · {{{IHD_rango}}}
Pluse informi:
Valuto: Rumaniana leu
· Abreviuro: {{{Abreviuro}}}
· Simbolo: {{{Simbolo}}}
Tempo-zono: [[{{{Tempo_zono}}}]]
· Somero tempo: {{{Somero_tempo}}}
Dato-formato: {{{Dato_formato}}}
Veho-latero: {{{Veho_latero}}}
Telefono-kodexo: {{{Telefono_kodexo}}}
ISO: {{{ISO}}}
{{{ISO2}}}
{{{ISO3}}}
Reto-domeno: .ro
Reto-domeni: {{{Reto_kodi}}}
{{{Reto_kodo2}}}
{{{Reto_kodo3}}}
{{{Reto_kodo4}}}
{{{Reto_kodo5}}}
Precipua religio: ortodoxa kristanismo
Oficala retosituo: {{{Oficalaretosituo}}}

Rumania esas lando qua jacas en la sud-esto di Europa. Lua vicina landi esas Ukrainia en nordo ed en nord-westo, Moldova en nord-westo, Bulgaria en sudo, e Serbia e Hungaria en la westo. En esto jacas Nigra maro.

Kun cirkum 19.9 milion habitanti en 2014 e totala surfaco 238,391 km² ol havas la 7ma maxim granda habitantaro e la 8ma maxim granda surfaco de Europa. Bucarest esas la 6ma maxim granda urbo de Europana Uniono.

Bazala fakti pri Rumania.

Historio[redaktar | edit source]

Exquisite-kfind.png Videz anke: Historio di Rumania.

Homi ja habitis la regiono di nuna Rumania de la petr-epoko. Romani konkestis Rumaniana teritorio dum la 2ma yarcento. Ol divenis Romana provinco di Dacia Felix, e Roman okupeso lastis til la yaro 271. Dacia divenis l'unesma provinco abandonita da Romani.[2]

En 1541 la regiono okupesis da Otoman imperio. Pos kelka feroca batalii, Rumaniana princi decidis paktar kun Otomani pri paco. Turki aceptis, e Valakia e Moldavia divenis Otomana protektorati, e mustis pagar imposti ad Otoman imperio omnayare.[3]

Dum Otoman okupeso, rurani en Valakia e Moldavia divenis serfi, e ne povis abandonar lia vilaji. Li mustis verkar por konstruktar ponti e por reparar voyi.[3]. En 1699 Transilvania divenis parto di Habsburga imperio. Habsburgi expansis su ed en 1718 li okupis Oltenia, lore parto di Valakia. En 1812 Rusian imperio okupis l'esto di Moldavia.

Dum ta okupesi, Rumaniana civitani ne konsideresis civitani, od admaxime civitani di duesma klaso. En 1821 okuris rebeleso en Valakia ed en 1848 nove, ed anke en Moldavia. En 1859 Moldavi e Valaki elektis Alexandru Ioan Cuza kom lia princo. Rumania divenis monarkio komplete nedependanta de Otomani en 1877.

De 1878 til 1914 okuris periodo di politikala stabileso. Lando restis neutra dum l'unesma mondomilito til 1915, ma pos intensa preso la sequanta yaro, ol deklaris milito kontre Austria-Hungaria en 27 di agosto 1916.

Dum la duesma mondomilito, Rumania probis sejornar neutra, ma en 28 di junio 1940 ol recevis ultimato de Sovietia, e cedis Besarabia e Bukovina. Ta faktori forcis l'uniono kun nacional-socialista Germania. Rejulo Carol 2ma abdikis en 1940, e generalo Ion Antonescu asumis povo. Pos l'invado di Sovietia da Germania, Rumania rekuperis Besarabia (nune ol esas la nedependanta Moldova) e Bukovina, sub la komando di marshalo Antonescu. Antonescu anke permisis la masakro di judi e cigani en Rumaniana teritorio: on kalkulas 280,000 til 380,000 judi e 11,000 cigani perisis en Rumaniana holokausto.

En agosto 1944 Antonescu arestesis da ordeni de rejulo Mihai 1ma, e Rumania decidis suportar Westala federiti e Sovietia. Tamen, ta rolo en la vinko di Germania ne agnoskesis en Paris konfero pri la paco, en 1947. Rumaniana rejo Mihai 1ma abdikis, Rumania cedis Bukovina e Besarabia a Sovietia, e lando divenis komunista republiko kun Nicolae Ceausescu en povo. Ceausescu komencis nacionaligar l'entraprezi, kolektigar la plantacerii, ed emplantacar un rejimo di teroro, exekutita da sekreta polico Securitate.

Ceausescu renversesis de povo en decembro 1989, e mortigesis la 25ma di decembro sam yaro. Pose Rumania divenis demokratiala republiko, kun Ion Iliescu kom unesma prezidanto pos la fino di komunista rejimo. En 2004 lando unionis a NATO ed en 2007 ol divenis membro di Europana Uniono.

Politiko[redaktar | edit source]

Palaco dil Parlamento, en Bucarest.
Nuna prezidanto, Klaus Ioannis.

Nuna konstituco adoptesis la 21 di novembro 1991 determinas ke Rumania esas parlamentala republiko. La chefo di stato esas la prezidanto, qua elektesas dal populo por 5-yara periodo (til 2004 por 4 yari). La chefo di guvernerio esas la chefministro, nune Victor Ponta. Tota Rumaniana civitani evante 18 yari o pluse povas votar.

La Parlamento (Parlamentul României) havas 2 chambri: Senato (Senat) kun 137 membri, e Chambro di Deputati (Camera Deputaţilor), kun 332 membri qui elektesas dal populo por 4 yari.

La judiciala povo esas nedependanta de l'altra povi. La maxim alta korto esas la Supra Judicikorto e Korto di Kasaco. Anke existas apelo-korti, regionala korti e lokala korti.

Geografio[redaktar | edit source]

Mapo dil reliefo di Rumania, kun Karpati de nordo til centro e westo.
La delto dil Danubio.

Rumania jacas sud-este de Europa. Lua vicina landi esas Bulgaria, Serbia, Hungaria, Ukrainia e Moldova. Rumania havas anke rivo che Nigra maro. Cirkum 47% de lua teritorio kovresas da naturala o minaturala peizaji. Lua protektita foresti kovras 27% de lua totala surfaco.

Karpati dominacas la centro di lando, kun 14 montari. La maxim alta monto di lando esas Monto Moldoveanu, kun 2544 metri di altitudo.

La klimato di Rumania esas temperema e kontinentala, kun quar klara sezoni. La mezvalora yarala temperaturo esas 11 °C en la sudo ed 8 °C en la nordo. Dum somero la temperaturo en Bucarest povas atingar 28° C. Dum vintro la mezvalora temperaturo esas infre 2ºC. Pluvas mezvalore 750 mm omnayare en la westo di lando, e 600 mm omnayare en Bucarest.

Danubio esas la precipua fluvio di lando, qua formacas la suda frontiero di lando. Ol formacas parto di la frontiero kun Serbia e Bulgaria, ekfluas en Nigra Maro e formacas la Delto dil Danubio, rezervo de la biosfero en Europa. Altra importanta fluvii esas Mureș, Olt e Prut.

La precipua urbo esas Bucarest, kun plu kam 2 milion habitanti. Altra importanta urbi esas Iași e Cluj-Napoca.

Ekonomio[redaktar | edit source]

Automobilo Dacia Duster. Dacia esas Rumaniana automobilo-fabrikerio.
Exquisite-kfind.png Videz anke: Ekonomio di Rumania.

La KLP de Rumania esis US$ 386 miliardi en 2013, e la KLP per persono esis US$. 19,397.[4] Pos la falio di komunismo lando adoptis un ekonomio di merkato. Ol divenis membro di Europana Uniono la 1ma di januaro 2007.

Demografio[redaktar | edit source]

Nacionala konteno di Rumania 1930-1977 (fonto: Hungariana revuo História 2-3, 1991)
1930 1948 1956 1966 1977
naciono matrala
linguo
nacio-
naleso
matrala
linguo
matrala
linguo
nacio-
naleso
matrala
linguo
nacio-
naleso
nacio-
naleso
Rumaniano 13.180.936
73,0 %
12.981.324
71,9 %
13.597.613
85,7 %
15.080.686
86,2 %
14.996.114
85,7 %
16.770.628
87,8 %
16.746.510
87,7 %
19.207.491
89,1 %
Hungariano 1.554.525
8,6 %
1.425.507
7,9 %
1.499.851
9,4 %
1.653.700
9,5 %
1.587.675
9,1 %
1.651.873
8,6 %
1.619.592
8,5 %
1.670.568
7,7 %
Germano 760.687
4,2 %
745.421
4,1 %
343.913
2,2 %
395.374
2,3 %
384.708
2,2 %
387.547
2,0 %
382.595
2,0 %
332.205
1,5 %
Cigano 101.015
0,6 %
262.501
1,5 %
53.425
0,3 %
66.882
0,4 %
104.216
0,6 %
49.086
0,3 %
64.197
0,3 %
75.696
0,4 %
Judo 518.754
2,9 %
728.115
4,0 %
138.795
0,9 %
34.337
0,2 %
146.264
0,8 %
5.143
0,0 %
42.888
0,2 %
24.667
0,1 %
Ruteno 641.485
3,6 %
594.571
3,3, %
37.582
0,2 %
68.252
0,4 %
60.479
0,3 %
59.803
0,3 %
54.705
0,3 %
51.503
0,2 %
Sud-slavo 47.724
0,3 %
51.062
0,3 %
45.447
0,3 %
43.057
0,3 %
46.517
0,3 %
41.897
0,2 %
44.236
0,2 %
38.252
0,2 %
Ruso 450.981
2,5 %
409.150
2,3 %
39.332
0,2 %
45.029
0,3 %
38.731
0,2 %
40.526
0,2 %
39.483
0,2 %
17.480
0,1 %
Turko 288.073
1,6 %
154.772
0,9 %
28.782
0,2 %
14.228
0,1 %
14.329
0,1 %
17.453
0,1 %
18.040
0,1 %
20.750
0,1 %
Gagauzo 105.750
0,6 %
Slovako,
Cheko
43.141
0,2 %
51.842
0,3 %
35.143
0,2 %
25.131
0,1 %
35.152
0,2 %
26.136
0,1 %
32.199
0,2 %
25.020
0,1 %
Bulgaro 364.373
2,0 %
366.384
2,0 %
13.408
0,1 %
13.189
0,1 %
12.040
0,1 %
10.439
0,1 %
11.193
0,1 %
9.267
0,0 %
Polono 38.265
0,2 %
48.310
0,3 %
6.753
0,0 %
5.494
0,0 %
7.627
0,0 %
4.699
0,0 %
5.860
0,0 %
3.481
0,0 %
altri 67.069
0,4 %
132.319
0,7 %
32.580
0,2 %
44.091
0,3 %
55.598
0,3 %
37.933
0,2 %
41.665
0,2 %
83.530
0,4 %
entote 18.057.028 15.872.624 17.489.450 19.103.163 21.559.910

Kulturo[redaktar | edit source]

Mihai Eminescu esas posible la maxim konocata poeto di Rumania. Altra importanta autori esas Mihail Kogălniceanu, Vasile Alecsandr, Andrei Mureşanu, Nicolae Bălcescu ed altra.

Futbalo esas un di la maxim populara sporti di lando. Steaua Bucarest esas la maxim konocita futbalo-esquado de Rumania, e ganis la Ligo dil Championi di UEFA en 1986. Altra importanta sporti esas gimnastiko e teniso.

Referi[redaktar | edit source]

Commons
Commons havas kontenajo relatante a:
  1. http://www.insse.ro/cms/files/statistici/comunicate/com_anuale/populatie/PopRez2014r.pdf
  2. "Eutropius, Abridgment of Roman History" (in Angliana).
  3. 3.0 3.1 Let's Visit Romania. Autoro: Julian Popescu. Publikigita da Burke Books, 1969. En Angliana
  4. Error on call to template:cite web: Parameters url and title must be specified (Oktobro 2014)
Flago dil Europana Uniono
Europana Uniono
Mapo dil Europana Uniono
Membrostati: AustriaBelgiaBulgariaChekiaChiproDaniaEstoniaFinlandoFranciaGermaniaGrekiaHispaniaHungariaIrlandoItaliaKroatia - LatviaLituaniaLuxemburgiaMaltaNederlandoPoloniaPortugalRumaniaSlovakiaSloveniaSuediaUnionita Rejio
Negocianta stati: Islando - MontenegroRepubliko MacedoniaSerbiaTurkia
Peticionanta stati: Albania
Potenciala kandidati: Bosnia e Herzegovina - Kosovo