Moldova

De Wikipedio
Irez ad: pilotado, serchez
Moldova
Republica Moldova
Flag of Moldova.svg Coat of arms of Moldova.svg
Flago di Moldova Blazono di Moldova
Nacionala moto:
{{{Moto}}}
Nacionala himno:
Limba noastra
[[File:{{{Audio_ligilo}}}]]
Europe location MDA.png
{{{Imajo_informo}}}
Urbi:
Chefurbo: Chisinau
· Habitanti: 647,513 (2004)
· Dato: {{{Dato_chefurbo}}}
· {{{TituloChefurbo2}}}: {{{Chefurbo2}}}
· Habitanti: {{{Lojanti_chefurbo2}}}
· Dato: {{{Dato_chefurbo2}}}
· {{{TituloChefurbo3}}}: {{{Chefurbo3}}}
· Habitanti: {{{Lojanti_chefurbo3}}}
· Dato: {{{Dato_chefurbo3}}}
Precipua urbo: Chisinau
· Habitanti: {{{Lojanti_precipua}}}
Linguo:
Oficala linguo: {{{Oficala_linguo}}}
Lingui:
Oficala lingui: Rumaniana (Moldovana)
Nacionala linguo: {{{Nacionala_linguo}}}
Nacionala lingui: {{{Nacionala_lingui}}}
Regionala linguo: {{{Regionala_linguo}}}
Regionala lingui: {{{Regionala_lingui}}}
Etnii:
· {{{Etnii_procenti}}} {{{Etnii}}}
· {{{Etnii2_procenti}}} {{{Etnii2}}}
· {{{Etnii3_procenti}}} {{{Etnii3}}}
· {{{Etnii4_procenti}}} {{{Etnii4}}}
· {{{Etnii5_procenti}}} {{{Etnii5}}}
· {{{Etnii6_procenti}}} {{{Etnii6}}}
· {{{Etnii7_procenti}}} {{{Etnii7}}}
· {{{Etnii8_procenti}}} {{{Etnii8}}}
· {{{Etnii9_procenti}}} {{{Etnii9}}}
· {{{Etnii10_procenti}}} {{{Etnii10}}}
Demonimo: {{{Demonimo}}}
Guvernerio:
Tipi: Republiko
· Prezidanto: Nicolae Timofti
· Prezidisto (serbo): {{{Serbiana_prezidisto}}}
· Prezidisto (kroato): {{{Kroatiana_prezidisto}}}
· Prezidisto (Bosno): {{{Bosniana_prezidisto}}}
· Ko-princi: {{{Ko-princi}}}
· Ko-princi: {{{Chefi_di_la_Kongreso_dil_Populo}}}
· General-guverniestro: {{{Generala_guverniestro}}}
· Chefministro: Natalia Gherman
(provizore)
Legifantaro: [[{{{Legifantaro}}}]]
Historio:
· {{{Historio}}}: {{{Historio_dato}}}
· {{{Historio2}}}: {{{Historio2_dato}}}
· {{{Historio3}}}: {{{Historio3_dato}}}
· {{{Historio4}}}: {{{Historio4_dato}}}
· {{{Historio5}}}: {{{Historio5_dato}}}
Surfaco: (139ma granda)
· Totala: 33,846 km²
· Aquo: 1,4%
Habitanti: (129ma granda)
· Totala: 3,567,500 (ne inkluzas Transdniestria)[1] (2009)
· Denseso di habitantaro: 121,9 hab./km²
KLP (KPP):
· Totala: {{{KLP_KPP_totala}}}
· Segun persiono: {{{KLP_KPP_segun_persiono}}}
KLP:
· Totala: {{{KLP_totala}}}
· Segun persiono: {{{KLP_segun_persiono}}}
Gini: ([[{{{Gini_yaro}}}]])
{{{Gini_chanjo}}} {{{Gini}}}
{{{Gini_valoro}}} · {{{Gini_rango}}}
IHD: ([[{{{IHD_yaro}}}]])
{{{IHD_chanjo}}} {{{IHD}}}
{{{IHD_valoro}}} · {{{IHD_rango}}}
Pluse informi:
Valuto: Leu di Moldova
· Abreviuro: {{{Abreviuro}}}
· Simbolo: {{{Simbolo}}}
Tempo-zono: [[{{{Tempo_zono}}}]]
· Somero tempo: {{{Somero_tempo}}}
Dato-formato: {{{Dato_formato}}}
Veho-latero: {{{Veho_latero}}}
Telefono-kodexo: {{{Telefono_kodexo}}}
ISO: {{{ISO}}}
{{{ISO2}}}
{{{ISO3}}}
Reto-domeno: .md
Reto-domeni: {{{Reto_kodi}}}
{{{Reto_kodo2}}}
{{{Reto_kodo3}}}
{{{Reto_kodo4}}}
{{{Reto_kodo5}}}
Precipua religio: kristanismo
Oficala retosituo: {{{Oficalaretosituo}}}

Moldova o Moldavia esas nova stato inter Rumania (en sudo ed en westo) ed Ukrainia (en esto ed en nordo). Ol naskis kande Sovietia krulis e Kolda milito finis en Europa. Lua vicina landi esas:

En sudo jacas Nigra maro.

Anekdotale la nomo dil lando, e pos la stato, devenas de nomo di la hundo di ula Rumaniana princo, olta dronis su en rivero di ca areo.

Bazala fakti pri Moldova.

Historio[redaktar | edit source]

Exquisite-kfind.png Videz anke: Historio di Moldova.

Neolitika objekti de Cucuteni-kulturo trovesis en la regiono di nuna Moldova. La kulturo di Cucuteni existis de cirkum 5.500 aK til 2750 aK, e praktikis agrokultivo, edukado di animali, chaso ed elaboris ceramikajo[2]. La kulturo di Cucuteni anke havis granda urbi, kun plu kam 15.000 habitanti.

De l'1ma til la 7ma yarcento la sudo di la regiono okupesis komence dal Romani e pose dal Bizancani. Por sua strategiala loko en Europa, diversa populi invadis la regiono, exemple Goti, Huni, Avari, Bulgari, Hungari, Mongoli e Tatari.

La princio di Moldavia establisesis en 1346 e lastis til 1859, kande la regiono unionesis a nuna Rumania. Ante la fino di l'Unesma mondomilito en 1917 la regiono deklaris su nedependanta sub la nomo Demokratiala Republiko di Moldavia, qua lastis til 1918. Besarabia deklaris su nedependanta de Rusian imperio ed unionis su kun Rumania. En exilo, formacesis la guvernerio di la Socialista Sovieta Republiko di Besarabia.

En agosto 1939 Ribbentrop-Molotov pakto agnoskis Besarabia kom sub Sovietan influo. En 1940, dum Duesma mondomilito, Sovietia demandis Rumania cedar la teritorii di Besarabia e la nordo di Bukovina, konocata kom Transdniestria. Rumania aceptis, e la Socialista Sovieta Republiko di Moldova formacesis.

En 1941 kom parto dil invado di Sovietia da naziista Germania, Rumania invadis la regioni di Berarabia, Bukovina e Transdniestria. Rumania, en kunlaboro kun nacionalsocialisti, deportis od exterminis cirkum 300,000 judi. Sovietiani riokupis la regiono inter februaro ed agosto 1994, e riestablisis SSR Moldova.

Dum la guvernerio di Yosif Stalin lokala habitanti sufris kun deporti e famino. Pos la duesma mondomilito, granda nombro di Rusi, Ukraini e Bielorusi enmigris vers la regiono. Dum 1980a yari kreskis la demando por nedependo. Fine, pos la falio di stato-stroko en Sovietia kontre la reformi di perestroika e glasnost, Moldova deklaris lua nedependo, la 27ma di agosto 1991.

Politiko[redaktar | edit source]

Parlamento di Moldova.

On povas dividar Moldova en du arei. Streta areo che esta limito, Transdniestria, volas unionar su a Rusia, pro ke la majoritato de lua habitanti parolas Rusiana linguo. Altra Moldova volas - se ne unionas su kun Rumania - adminime sequar Rumania ad Europana Uniono.

Segun la konstituco adoptita en 1994, Moldova esas parlamentala republiko. La exekutiva povo kompozesas da la prezidanto, da la chefministro e da la ministraro. La prezidanto esas la chefo di stato di lando ed elektesas dal parlamento por 4-yara periodo. La chefministro esas la chefo di guvernerio, ed elektesas da la prezidanto pos lu konsultar la parlamento. La chefminisro elektas l'altra 16 ministri.

La legifala povo kompozesas da la parlamento (Parlamentul), qua havas unika chambro kun 101 membri. Li elektesas da la populo por 4-yara periodo.

Geografio[redaktar | edit source]

Prut-fluvio formacas la frontiero inter Rumania e Moldova.
Peizajo Moldovana, kun Dniester-fluvio.

Moldova jacas inter latitudi 45º e 49ºN, ed inter la meridiani 26º e 30ºE (nur mikr areo jacas este 30ºE). Lua totala surfaco eas 33,851 km²

Lando jacas inter du fluvii: Dniester e Prut. Prut, ante ekfluar en Danubio, formacas naturala westala frontiero di Moldova kun Rumania. Nur 480 metri de Danubiana rivo apartenas a Moldova, e l'urbeto Giurgiulești esas l'unika Moldovana portuo en Danubio.

Quankam lua teritorio esas kolinoza, l'altitudo nulatempe superiras 430 metri - la maxim alta monto esas la kolino Bălănești, kun 429 metri di altitudo. La precipua urbi di lando esas Chisinau (la chef-urbo, kun 647,513 habitanti en 2004), Tiraspol, Bălți (en la nordo) e Bender (en sud-esto). Comrat esas l'administrala centro di Gagauzia.

La klimato di lando esas modereme kontinentala. La proximeso kun Negra Maro permisas milda e sunoza klimato. Someri esas varma e longa, e lua mezvalora temperaturo eas 20 °C. Vintri esas sika e relate dolca, e la mezvalora temperaturi en januaro esas -4ºC. Yarala pluvo esas cirkum 600 mm en la nordo e 400 mmm en la sudo di lando. Plu intensa pluvi eventas en somero ed en oktobro

Transdniestria kovras l'estala rivo di Dniester-fluvio e havas 4,163 km² di surfaco e 505,153 habitanti en 2014.[3]

Ekonomio[redaktar | edit source]

Exquisite-kfind.png Videz anke: Ekonomio di Moldova.

Valuto: Leu di Moldova.

Demografio[redaktar | edit source]

La maxim granda urbo esas la chef-urbo, Chisinau, kun plu kam 600 mil habitanti. Altra importanta urbi esas Tiraspol (194,000) e Bălți (155,000).

Kulturo[redaktar | edit source]

Moldovana kulturo havas Latina e Slava influi. Latina influo datizas de la 2ma yarcento pos Kristo, kande Roman imperio okupis Dacia. Gagauzi (4.4% de la habitantaro) esas Turka Kristani, e la maxim granda rasala minoreso di Moldova.

Poeto Mihai Eminescu e skriptisto Ion Creangă konsideresas nacionala artisti ambe en Moldova e Rumania. Altra skriptisti qui kontributis por la literaturo di la du landi esas Besarabi Alexandru Donici, Alexandru Hâjdeu, Bogdan Petriceicu Hasdeu, Constantin Stamati, Constantin Stamati-Ciurea, Costache Negruzzi, Alecu Russo, Constantin Stere.

En la muziko la maxim importanta Moldovana kompozisti esas Gavriil Musicescu, Ștefan Neaga e Eugen Doga. En populara muziko, la bando O-Zone atingis notoreso la yaro 2003 kun la muziko Dragostea Din Tei. Altra du pop-bandi qui obtenis notoreso dum recenta yari esas SunStroke Project (qua partoprenis en l'Eurovidado konkurso en 2010) e Zdob și Zdub.

En oktobro 1939 Radio Basarabia, l'unesma radio-staciono di Moldova, komencis brodkastar de Chișinău. Televiziono komencis brodkastesar en 1958, en la kadro de Sovietiana televiziono. Tra kablo-televiziono, Moldovani recevas granda nombro di televizion-stacioni de Rusia, kelka de Rumania, kelka internaciona stacioni qui transmisas en Rusa linguo e diversa lokala stacioni.

La lukto nomizita Trânta esas la nacionala sporto di Moldova, dum ke futbalo esas la maxim populara. Basketbalo e rugby anke havas granda populareso.

Referi[redaktar | edit source]

  1. Nacionala Statistiki pri Moldova
  2. "Phase and chemical composition analysis of pigments used in Cucuteni Neolithic painted ceramics", Bogdan Constantinescu e Roxana Bugoi
  3. (1 di januaro 2014) Moldova. Citypopulation. URL vidita ye 17 di aprilo 2014.

Extera ligili[redaktar | edit source]