Rusia

De Wikipedio
Salti al navigilo Irez a serchilo
Por la multa uzi di la vorto 'Rusia, videz Rusia (homonima).
Rusia
Российская Федерация
Rossiyskaya Federatsiya
Flag of Russia.svg Coat of Arms of the Russian Federation.svg
Standardo di Rusia Blazono di Rusia
Nacionala himno:
Nacionala himno di Federativa Republiko di Rusia
LocationRussia.svg
Urbi:
Chefurbo: Moskva
· Habitanti: 10 562 099[1] (2010)
Precipua urbo: Moskva
Lingui:
Oficala lingui: Rusa. Existas altra 27 ko-oficala lingui en kelka regioni
Guvernerio:
Tipo: Republiko
· Prezidanto: Vladimir Putin (Владимир Путин)
· Chefministro: Mihail Mishustin (Михаил Мишустин)
Surfaco: (1ma maxim granda)
· Totala: 17 075 200 km²
· Aquo: 13 %
Habitanti: (9ma maxim granda)
· Totala: 146 793 744[2] (2019)
· Denseso di habitantaro: 8,4 hab./km²
Plusa informi:
Valuto: Rusa rublo
Veho-latero: dextre
ISO: RU
RUS
643
Reto-domeno: .ru*, .рф*, .рус*, .su*


Rusia o Federala Republiko Rusia esas la maxim vasta lando de la mondo, havanta entote 17 075 200 km². Jacanta grandaparte en Azia ed ank en Europa, ol havas kom vicini Norvegia e Finlando nord-weste; Estonia, Latvia, Lituania, Polonia e Bielorusia weste; Ukraina sud-weste; Gruzia, Azerbaijan, Kazakstan, Popul-Republiko Chinia e Mongolia sude e Nord-Korea sud-este. Este jacas oceano Pacifiko, norde jacas Arktik oceano, e sude jacas Kaspia. L'insulo Granda Diomede (Rusa teritorio) distas 3 km de Mikra Diomede, en Alaska, qua essas Usana stato. En Europa, l'enklavo Kaliningrad oblast (Rusa teritorio) jacas inter Polonia e Lituania, an la marbordo di Baltiko.

Bazala fakti pri Rusia.

Historio[redaktar | redaktar fonto]

 Precipua artiklo: Historio di Rusia

Che la kaverno Denisova, en Siberia, trovesis restaji di hominido ("Denisovana homo") qui vivis en la regiono de 1 milion til 40 mil yari ante nun. Un ex la maxim anciena ostala restaji de moderna Homo, evanta cirkume 35 mil yari, trovesis en Kostenki, Rusia apud la fluvio Don. Dum la prehistorio multa nomada populi habitis stepi en la sudo di nuna Rusia. Este, habitis populi Euraziana qui domestikigis kavalo. Restaji de ta populi trovesis en Ipatovo, Sintashta, Arkaim e Pazyryk.

Weste de nuna Rusia, vikingi fondis la rejio Kyiva Rusia dum la 9ma yarcento. La frontieri dil rejio atingis Baltiko weste, e Nigra maro e Kaspio este. Vladimir la 1ma di Kyiv (958 til 1015) esis un ek la maxim importanta reji de ta periodo. De la 13ma yarcento til 1547 existis la Granda Dukio di Moskva, la maxim importanta sucedinto di Kyiva Rusia. Parto ek la nuna Rusia divenis parto di Mongola imperio dum la 13ma yarcento.

De la 13ma yarcento til 1547 existis tale nomizita Granda-dukio Moskva, la maxim importanta sucedinto di Kyiva Rusia. Ye la 8ma di septembro 1380, Dmitry Donskoy, princo di Moskva, vinkis Mongoli-Tatari che la batalio di Kulikovo. Pokope, Moskva divenis plu influanta sur centrala Rus' dum la 14ma yarcento. Epidemii di nigra pesto eventis multafoye de 1350 til 1490, tamen, pro la basa denseso di habitantaro e higienala kustumi, exemple balni per vaporo, la morto-statistiko ne esis tam granda kam en altra loki di Europa. La republiko Novgorod, lasta rivalo di la Granda-dukio, esis la punto maxim estala de Hanso-uniono, e prosperis pro la komerco di peli.

En 1472, lora princo Ivan la 3ma di Moskva mariajis Bizancana princino Zoe Palaiologina (qua pose chanjis elua nomo a Sofia Palaiogina), nevino di Konstantinos la 11ma Palaiologos, la lasta imperiestro di Bizanco, ed adoptis la titulo "Caro" (de Caesar, signifikanta "imperiestro"). En 1478 il anexis la republiko Novgorod a la granda-dukio Moskva. En 1547, Ivan la 4ma di Rusia modifikis ca titulo, qua divenis "Caro di omna Rus". Ivan la 4ma konquestis teritorii sude de Rusia e parto ek Siberia, tamen perdis milito kontre koalisuro inter Polonia, Lituania e Suedia, pri kontrolo di urbi che Baltiko e kontre Tatari de Krimea helpita dal Otomani, qui invadis la sudo di Rusia e brulis partale Moskva.

En 1589, pro l'esforci da Boris Godunov, la Patriarkio Ortodoxa di Konstantinoplo donis autonomio a la Metropolitio (Episkopio) di Moskva, lor diveninte Patriarkio Ortodoxa di Moskva.

 Precipua artiklo: Rusa imperio
 Precipua artiklo: Sovietia
 Precipua artiklo: Republiko Socialista Sovietiana di Rusia

En 1991 Rusia abandonis komunista rejimo.

Politiko[redaktar | redaktar fonto]

Senato di Rusia.

Rusia esas parlamentala republiko. La prezidanto elektesas dal populo por 4-yara periodo, e lu povas rielektesar unfoye por la sequanta periodo.

La parlamento havas 2 chambri: Duma (chambro di deputati) kun 450 membri, e Federala Konsilantaro (Senato), kun 176 membri.

Geografio[redaktar | redaktar fonto]

 Precipua artiklo: Transsiberia fervoyo
 Precipua artiklo: Karelia
 Precipua artiklo: Siberia

Rusia esas la maxim vasta lando de la mondo. Europana Rusia reprezentas 40% de Europana kontinento. Existas 11 horala zoni en Rusia, de Kaliningrad weste til Granda Diomede extrem-este.

La lando havas la maxim vasta forestala kovrajo de la mondo. Tamen, lua peizaji esas diversa.

Ekonomio[redaktar | redaktar fonto]

 Precipua artiklo: Ekonomio di Rusia

Demografio[redaktar | redaktar fonto]

Denseso di habitantaro en Rusia (2013).
Templo por Omna Religii, en Kazan.

Segun statistiki de The World Factbook por julio 2020, Rusia havis 141 722 205 habitanti.[3] Segun la demografiala kontado di 2010, la maxim multa (77,7%) esas Rusi. Tatar-i esas 3,7%, Ukrainani esas 1,4%, Bashkiri esas 1,1%, Chuvashi esas 1%, altra etnii esas 10,2%, e ne existas informi pri etnio por 3,9% ek la habitantaro.[3] La habitantaro koncentresas en Europana Rusia, weste de la lando (cirkume 78%), e 73% esas urbala.

L'oficala linguo di la lando esas Rusa, parolata da 85,7% kom matrala linguo. La linguo Tatar parolesas da 3,2%, de la habitantaro, 1% parolas la Chechena, e 10,1% havis altra matrala lingui en 2010.[3] Existas 120 diferanta etnii en Rusia, qui parolas cirkume 100 diferanta idiomi.[4]

La religio kun maxim granda nombro di adepti esas Ortodoxa kristanismo, praktikata da 15% til 20% de la habitantaro. De 10 til 15% praktikas islamo, e 2% praktikas altra kristana religii (dati de 2006). Granda nombro di habitanti praktikas nula religio. Judaismo e Budismo praktikesas da minoritati.[3]

La maxim populoza urbo esas Moskva. Altra importanta urbi esas Sankt Petersburg, Novosibirsk, Nijni Novgorod, e Yekaterinburg.

Kulturo[redaktar | redaktar fonto]

Existas cirkume 160 etniala grupi en Rusia, exemple l'etniala Rusi, kun lua tradicioni Slava ed Ortodoxa, le Tatar e le Bashkir, kun lua tradicioni Turka Mohamedana, le Buriat e Kalmyki, kun lua tradicioni Budista e nomada, la populi de la nordo di Siberia qui praktikas shamana religii, edc. Rusa koquarto uzas multe fisho, kaviaro, pultro, fungi, bero e mielo.

Literaturo[redaktar | redaktar fonto]

Rusa literaturo judikesas kom un ek la maxim developata de la mondo, e multa literaturala maestroverki skribesis en linguo Rusa. Ol developesis multe dum la Racion-epoko Rusa de la 18ma yarcento, exemple la verki da Mihail Lomonosov e Denis Fonvizin. Dum la 19ma yarcento aparis kelk ek la maxim importanta romanisti e poeti Rusa, exemple la poeto Alexander Pushkin, kelkafoye surnomizata "la Rusa 'Shakespeare'". Altra importanta skriptisti e poeti de ta epoko esis Mikhail Lermontov, Nikolai Nekrasov, Alexander Ostrovsky, Anton Chekhov, e la prozisti Nikolai Gogol, Ivan Turgenev, Lev Tolstoy e Fyodor Dostoyevski.

Dum la yari 1880a, l'epoko di la granda novelisti finis, e la kurta fiktivaji e poemi divenis dominacanta. Exempli pri poeti de ta epoko esis Valery Bryusov, Vyacheslav Ivanov, Alexander Blok, Nikolay Gumilev ed Anna Akhmatova, e la novelisti Leonid Andreyev, Ivan Bunin, e Maxim Gorky.

Referi[redaktar | redaktar fonto]

  1. http://www.gks.ru/free_doc/2010/popul10-Pr.xls
  2. Inkluzite Krimea. Fonto: Население России сократилось впервые за 10 лет.. www.rbc.ru. URL vidita ye la 23ma di januaro 2019.
  3. 3,0 3,1 3,2 3,3 CIA. Central Asia::Russia - The World Factbook (Angla). URL vidita ye la 9ma di junio 2020.
  4. Russia (Angla). Encyclopædia Britannica. URL vidita ye la 9ma di junio 2008.

Extera ligilo[redaktar | redaktar fonto]