Azerbaijan

De Wikipedio
Irez ad: pilotado, serchez
Azerbaijan
Azərbaycan Respublikası
Flag of Azerbaijan.svg Emblem of Azerbaijan.svg
Flago di Azerbaijan Blazono di Azerbaijan
Nacionala himno:
Azərbaycan marşı
Europe location Azerbaijan.svg
Urbi:
Chefurbo: Baku
· Habitanti: 2 039 700[1] (2011)
Precipua urbo: Baku
Lingui:
Oficala lingui: Azerbaijana
Guvernerio:
Tipi: Republiko
· prezidanto: Ilham Aliyev
· chefministro: Artur Rasizade
Surfaco: (113ma granda)
· Totala: 86 600 km²
· Aquo: 1,6 %
Habitanti: (89ma granda)
· Totala: 9 164 600[2] (2011)
· Denseso di habitantaro: 105,8 hab./km²
Pluse informi:
Valuto: Manat di Azerbaijan
Veho-latero: dextre
ISO: AZ
AZE
031
Reto-domeno: .az*
Precipua religio: Islamo, 93,7%


Republiko di Azerbaijan (Azerbaijana: Azərbaycan Respublikası) esas stato en centra Azia inter Rusia, Iran, Turkia, Armenia e Gruzia. La regiono di Nagorno-Karabakh esas enklavo en Azerbaijana teritorio. Ol jacas longe la Kaspia maro, en qua existas multa petrolo, tre importanta por lua ekonomio.

Bazala fakti pri Azerbaijan.

Historio[redaktar | redaktar fonto]

 Precipua artiklo: Historio di Azerbaijan
Petroglifi de 10,000 yari aK trovita en la Naciona parko Gobustan.

Homi ja okupis la regiono di nuna Azerbaijan dum Petr-epoko. En kaverni di la regioni Tağılar, Damcılı, Zar e Yataq-yeri ed en nekropoli di Leylatepe e Saraytepe trovesis restaji di kulturi de fino di Paleolitiko e komenco di Bronz-epoko.

Alexandros la Magna e lua sucedinti dil imperio Seleucid establisis nedependanta rejio dum la 4ma yarcento aK. L'imperio Sasanida okupis la regiono en 262. Dum la 4ma yarcento rejulo Urnayr adoptis kristanismo kom religio por la regiono. En 667 Islamani konquestis lo.

La regiono divenis parto dil imperio Seljukida dum la 11ma yarcento. Sub Seljukid administrado, Persiana kulturo dissemesis tra la regiono, e poeti quale Nizami Ganjavi expansis la literaturo en Persiana linguo. La sultanio Jalairida sucedis l'imperio Seljukida, ma pose ol konquestesis da Timur (Tamerlan) dum la 14ma yarcento.

Rusian imperio komencis okupar Azerbaijan en 1722. Ye la 26ma di junio 1723 pos longa siejo, Baku kapitulacis. Rusi kompletigis l'okupeso di la regiono en 1735 ed, en 1813, Azerbaijan divenis komplete okupita, kande Rusa armeo invadis Tabriz. En 1870 petrolo deskovresis en la regiono.

Kum la falo di Rusian imperio dum l'Unesma mondomilito, Azerbaijan, kun Armenia e Gruzia, formacis la Federala Demokratiala Republiko di Transkaukazia, qua havis kurta existo, nur de februaro til mayo 1918. Ye la 28ma di mayo 1918 Azerbaijan separis su de la republiko e divenis nedependanta sub la nomo di Azerbaijana Demokrata Republiko. Du yari pose, ye la 28ma di aprilo 1920, Sovietani invadis ol. Unesme Azerbaijan divenis parto di la Republiko Socialista Federala Sovietiana di Transkaukazia til 1936, kande ol divenis la Republiko Socialista Sovietiana di Azerbaijan. De 1926 til 1939 la proporciono di Rusi en la habitantaro di Azerbaijan kreskis de 9.5% til 16.5%[3].

Dum la Duesma mondomilito Azerbaijan divenis strategiala loko por la Sovietiana strategio pri kombatar nacional-socialista Germania, pro lua granda produktado di petrolo. Cirkum 800 mil Azerbaijana soldati luktis kontre Germaniani, di qui cirkum 400 mil mortis. Mayoro-generalo Azi Aslanov, Azerbaijana, divenis Sovietiana heroo.

Dum la 1980a yari Mihail Gorbachov adoptis glasnost, e komencis civila agitesi e rasala disputi en diversa Sovietiana regioni, inkluzite Nagorno-Karabakh, regiono di Azerbaijan populizita maxim multa dal Armeniani. L'agitesi kreskis kun l'indiferenteso di Moskva, e rapide kreskis anke la demando por nedependo.

Dum la fino di 1990 la supra konsilantaro di Azerbaijan supresis "Socialista Sovietiana" de la nomo di la republiko, e, fine ye la 30ma di agosto 1991 Azerbaijan divenis nedependanta de Sovietia. Ayaz Mutallibov esis l'unesma prezidanto di lando.

 Precipua artiklo: Nagorno-Karabakh
Prezidanto Heydar Aliyev.

L'unesma yari pos nedependo esis obskurigita da la milito en Nagorno-Karabakh kontre la vicina Armenia. Kande milito finis en mayo 1994 Azerbaijan perdis la kontrolo pri 16% de lua teritorio, inkluzite Nagorno-Karabakh. La milito produktis cirkum 30 mil morti e plu kam 1 milioni personi diplasita[4].

Ye la 3ma di oktobro 1993 Heydar Aliyev, qua ja guvernis lando depos la 24ma di junio ta yaro, ganis prezidantal elekto. Dum lia guvernerio la milito kontre Armenia finis, e il signatis kontrato pri l'exploro di petrolo de Azeri-Chirag-Guneshli rezervi. Il vinkis nova elekto en oktobro 1998. Dum lua duesma mandato la rezervi di naturala gaso de Shah Denis deskovresis. En 2003 un kontrato kun Turkia pri la konstrukturo di Baku-Tbilisi-Ceyhan fluido-konduktili signatesis. La fluido-konduktilo por petrolo kompleteskis en 2005 e por naturala gaso kompleteskis en 2005.

Heydar Aliyev maladeskis en aprilo 2003 e mortis en decembro sam yaro. En polemika elekto, lua filiulo Ilham Aliyev ganis la prezidantal elekto ta yaro e divenis prezidanto ye la 3ma di oktobro 2003. Ilu rielektesis en 2008 kun 87% de la voti, dum ke lua opozanti boikotis l'elekto.

Politiko[redaktar | redaktar fonto]

Domo dil guvernerio di Azerbaijan.
prezidanto Ilham Aliyev.

Nuna konstituco di Azerbaijan adoptesis ye la 12ma di novembro 1995. Ol establisis ke lando esas parlamentala republiko. La prezidanto esas la chefo di stato elektesas dal populo por 5-yara periodo. La chefo di guvernerio esas la chefministro, selektita dal prezidanto.

La parlamento havas unika chambro, Milli Məclis ("nacional asemblajo"), kun 125 membri elektita dal populo por kin yari. La prezidanto ne povas dissolvar l'asemblajo, ma povas vetar lua decidi.

La maxim alta korto di judiciala povo esas la konstitucala korto, ma lua nedependo nur esas nomala.

 Precipua artiklo: Nagorno-Karabakh

Defenso[redaktar | redaktar fonto]

En 2007 lando havis 56 840 homi en armeo, 5 000 en mar-armeo e 7 900 en aer-armeo.

Geografio[redaktar | redaktar fonto]

Monto Bazardüzü, la maxim alta monto di Azerbaijan.
Kaukazo, en la nordo di Azerbaijan.

Azerbaijan havas 2,648 km di frontieri kun lua vicina landi, di qui 1,007 km kun Armenia, e 800 km di litoro en Kaspia maro. La lando havas tri geografiala regioni: la litoro di Kaspia maro en l'esto, Kaukazo en la nordo, e plana tereni en la sudo. Ank existas tri montari: la Granda Kaukazo en la nordo, la Min-granda Kaukazo en la sudo, e la monti Talysh. Preske 50% de Azerbaijana teritorio esas montoza. La maxim alta monto en la lando esas Bazardüzü, kun 4,489 metri di altitudo. La maxim basa punto jacas 28 metri sub la marala nivelo, apud Kaspia maro.

Azerbaijan havas 8,350 riveri, ma nur 24 havas plu kam 100 km di extenso. Omna fluvii ekfluas en Kaspia maro.

Malgre sua mikra teritorio, Azerbaijan havas variita klimati - entote 11 mikra klimati. La minima temperaturo (-33°C) e la maxima (46°C) enrejistresis rispektive en Julfa ed en Ordubad (la du en la regiono di Nakhchivan). La chef-urbo jacas apud Kaspia maro

 Precipua artiklo: Nagorno-Karabakh

Ekonomio[redaktar | redaktar fonto]

 Precipua artiklo: Ekonomio di Azerbaijan

Azerbaijan havis un ek la maxim granda ekonomiala kreski del mondo dum recenta yari. Du triimi de lua teritorio esas richa en rezervuyi di petrolo e naturala gaso[5].

Demografio[redaktar | redaktar fonto]

De omna 9 165 000 habitanti en julio 2011, 52% vivis en urbi, e 51% esis mulieri[6]. La maxim granda urbo esas chef-urbo, Baku, kun plu kam 2 milion habitanti. Altra importanta urbi esas Gäncä, Mingäçevir, Äli Bayramli e Nakhtichevan.

Kulturo[redaktar | redaktar fonto]

Nune, Westala kulturo havas granda influo en Azerbaijan, ma nacionala tradicioni esas bone prezervata en lando. En literaturo, shaho Ismail 1ma sub pseudonimo 'Khatai e Fuzûlî helpis developar poezio en Azerbaijana dum 14ma yarcento. Dum 20ma yarcento important autori esis Mohammad-Hossein Shahriar e Samad Vurgun.

Fonti[redaktar | redaktar fonto]

  1. Azərbaycan Dövlət Statistika Komitəsi Bakı şəhər (2011) Azərbaycan Dövlət Statistika Komitəsi
  2. (2011). The International Population Day, The demographic situation in Azerbaijan. The State Statistical Committee of the Republic of Azerbaijan. URL vidita ye la 11ma di julio.
  3. [http://books.google.com/books?id=YLeAxHLm8C&pg=PA15&dq&hl=en#v=onepage&q=&f=false Migrant resettlement in the Russian federation: reconstructing 'homes' and 'homelands. Moya Flynn. (1994). p.15. ISBN 1-84331-117-8
  4. International Herald Tribune. A Conflict That Can Be Resolved in Time: Nagorno-Karabakh.. URL vidita ye la 29ma di novembro 2003.
  5. Azerbaijan - General information Heydar Aliyev Foundation.
  6. "Population" Azerbaijan Gender Information Center.