Laos

De Wikipedio
Irez ad: pilotado, serchez
Laos
ສາທາລະນະລັດ ປະຊາທິປະໄຕ ປະຊາຊົນລາວ
Sathalanalat Paxathipatai
Paxaxon Lao
Flag of Laos.svg Emblem of Laos.svg
Flago di Laos Blazono di Laos
Nacionala himno:
Pheng Xat Lao
LocationLaos.svg
Urbi:
Chefurbo: Vientiane
· Habitanti: 726 000 (2007)
Precipua urbo: Vientiane
Lingui:
Oficala lingui: Lao
Guvernerio:
Tipi: Republiko socialista
· Prezidanto: Bounnhang Vorachith
· Chefministro: Thongloun Sisoulith
Surfaco: (83ma granda)
· Totala: 236 800 km²
· Aquo: 2 %
Habitanti: (101ma granda)
· Totala: 6 320 000[1] (2009)
· Denseso di habitantaro: 26,7 hab./km²
Pluse informi:
Valuto: kip
Veho-latero: dextre
ISO: LA
LAO
418
Reto-domeno: .la*
Precipua religio: Budismo, 48,8%, Animismo 41%


Laos esas lando qua jacas en Indochinia, Azia. Lua vicina landi esas Populala Republiko di Chinia en nordo, Vietnam en esto, Kambodja en sudo ed en westo Myanmar.

La nuna Laos apartenis a la rejio di Lan Xang. Pos kolonial epoko la lando divenis nedependanta de Francia en 1954. Laos nomesis pro la Lao-populo. La 's' adjuntesis dal Portugalana habitanti.

Bazala fakti pri Laos.

Historio[redaktar | redaktar fonto]

Pha That Luang, simbolo di Laos, en Vientiane.
 Precipua artiklo: Historio di Laos

Moderna homi ja habitis la valo di Mekong dum la fino di Pleistoceno e komenco di Holoceno. La maxim anciena konocita informo pri la populo Lao konocesas kom la "legi di Khun Boron", de la 9ma yarcento. La historio docata en skoli mencionas ke la rejio Lan Xang fondesis en la regiono di la nuna Laos dum la 14ma yarcento. Ta rejio duris til la 18ma yarcento. Dum la 19ma yarcento Luang Prabang divenis parto di Franca protektorato en Indochinia.

Dum la Duesma mondomilito Laos okupesis dal Japonia. Kande Japoniani ekpulsesis, Laosani deklaris nedependo, ma en 1946 Francia riokupis ol e donis restriktita autonomio a la teritorio.

Rejulo Sisavang Vong.

Laos divenis nedependanta de Francia en 1954, kom monarkio. Sisavang Vong, monarko di Luang Prabang, divenis lua unesma rejulo.

Laos envolvesis en la milito di Vietnam kande Vietkong e Nord-Vietnamana trupi komencis uzar lua teritorio por atakar Sud-Vietnam. Parto di la voyo di Ho Chi Minh trairis la lando. Pro to, Sud-Vietnamana trupi komencis facar ataki en lua teritorio, ed Usa replikis per bombardi kontre Laosana teritorio. Samatempe, konseque de ta ataki, komencis interna milito qua opozis militeti dil grupo Pathet Lao kontre la rejala guverno di Laos.

En 1968 Nord-Vietnaman armeo lansis atako por helpar Pathet Lao luktar kontre rejal armeo. L'atako rezultis en la fugo di rejala soldati, ma la milito duris kontre kelka Usana soldati, kontre batalioni di la populo Hmong, e kontre Tailandana soldati. La milito nur finis en 1975, kande Pathet Lao vinkis e forcis la rejulo Savang Vatthana abdikar, ye la 2ma di decembro sam yaro. Laos, sub la guvernerio di Kaysone Phomvihane divenis socialista republiko, sub la nomo "Populala Demokratiala Republiko di Laos".

Politiko[redaktar | redaktar fonto]

Choummaly Sayasone, nuna prezidanto di Laos.

Laos esas socialista republiko kun singla partiso, la "Revolucionala Partiso de la Populo di Laos". La prezidanto di la lando, nune Bounnhang Vorachith, anke esas la chefo di RPPL. La chefo di guvernerio esas la chefministro. Pos la 20ma di aprilo 2016 esas Thongloun Sisoulith.

L'unesma konstituco di Laos promulgesis ye la 11ma di mayo 1947 ed establisis nedependanta monarkio asociita kun Francia. Dek yari pose, en 1957 la reformo di la konstituco eliminis l'asocio kun Francia. Ol revokesis ye la 3ma di decembro 1975, e la nuna konsituco nur adoptesis en 1991.[2].

Legifala povo konsistas ek la Nacional Asemblajo (Sapha Heng Xat) qua havas unika chambro kun 132 membri, qui elektesas dal populo por 5 yari. La quanto di membri di la Nacional Asemblajo esis 99 en 1997, e kreskis til 115 en 2006 e fine 132 en 2011.

La Supra Korto di Laos esas la maxim alta korto de la legifala povo. Quankam la kriminala judiciala sistemo kontrolesas dal guvernerio e dal partiso, existas sistemo por judiciar krimini. En la vilaji existas korti por judiciar ordinara krimini. Krimini plu serioza e politikala krimini judiciesas dal alta judiciala autoritati.

Geografio[redaktar | redaktar fonto]

Mapo di Laos kun lua precipua urbi.

Laos esas lando senlitora. Lua tereni ordinare esas montoza e kovrata per tropikala foresti, kun mikra arei kovrata da savani[3]. Lua maxim alta monto esas Phou Bia, kun 2 817 metri di altitudo. Sude de la lando existas kalkoza monti ed alta planaji kun volkanal origino en la baseno dil fluvio Mekong. Cirkume 21% de lua teritorio protektesas en rezervi.

Mekong esas la precipua fluvio di la lando, e partale formacas naturala frontiero kun Myanmar e Tailando. Vientiane jacas apud Mekong, proxim la frontiero kun Tailando.

Lua klimato esas tropikala kun du sezoni: pluvoza de mayo til novembro e sika de decembro til aprilo. La mezavalora yarala pluvozeso en Luang Prabang esas 1 350 mm, e la mezvalora temperaturi esas 19ºC en januaro e 27 °C en julio[3].

Ekonomio[redaktar | redaktar fonto]

Cirkume 80% de la labor-povo verkas en plantacerii, precipue di nutrivi.
 Precipua artiklo: Ekonomio di Laos

L'ekonomio di Laos dependas forte de lua vicini Tailando, Vietnam e, note an la nordo, de la Populala Republiko di Chinia. L'urbo Pakxe experiencis forta kresko danko a la frontierala komerco.

Quankam la guverno esas oficale komunista, en 2009 Barack Obama deklaris ke Laos ne pluse esis stato Marxista-Leninista, e levis restrikti kontre Laosana kompanii, pri recevar finance de Ex-Im Bank.

L'agrokultivo, note di nutrivi, employas 80% de la labor-povo e reprezentas la duimo de la KLP.

Demografio[redaktar | redaktar fonto]

Edifici en Vientiane.
Strado en Pakxe.

Laos havis cirkume 6.5 milion habitanti en 2012, di qui 60% apartenas al etnio Lao. Altra populi esas Hmong, Yao, Dao, Shan e diversa populi qui parolas Tibeto-Burmana-lingui.

L'oficala e dominacanta linguo esas Laosana, qua skribesas kun sistemo apogata sur la skripto Khmer. Lingui Khmu e Hmong parolesas da mikra grupi, note en rurala zoni. Franca duras uzesar en la guvernerio ed en la komerco, e cirkume 1/3 de la studenti recevas eduko en Franca linguo. L'Angla komencis studiesar dum recenta yari, pos Laos enirar ASEAN.

La maxim granda urbo esas Vientiane. Altra importanta urbi esas Savannakhét e Pakxe.

Kulturo[redaktar | redaktar fonto]

Theravada budismo havas granda influo en Lao kulturo. Lando havas du loki konsiderata Mondala Heredo: Luang Prabang e Vat Phou.

Tota la jurnali publikigesas dal guvernerio, inkluzite du jornali en stranjera lingui: Vientiane Times en l'Angla, e Le Rénovateur en la Franca.

Quankam la poligamio konsideresas krimino en Laos, ol esas vulgara por la populo Hmong.

Muay Lao, kombato-sporto simila a kickboxing, esas la nacionala sporto. Futbalo gradope komencas divenar populara.

Referi[redaktar | redaktar fonto]

  1. World Population Prospects, Table A.1. (PDF) Unionita Nacioni.
  2. Konstituco di Laos.
  3. 3,0 3,1 Almanaque Lisa Mundial 93 pag. 430-431