Laos

De Wikipedio
Irez ad: pilotado, serchez
Laos
ສາທາລະນະລັດ ປະຊາທິປະໄຕ ປະຊາຊົນລາວ
Sathalanalat Paxathipatai
Paxaxon Lao
Flag of Laos.svg Emblem of Laos.svg
Flago di Laos Blazono di Laos
Nacionala himno:
Pheng Xat Lao
LocationLaos.svg
Urbi:
Chefurbo: Vientiane
· Habitanti: 726 000 (2007)
Precipua urbo: Vientiane
Lingui:
Oficala lingui: Lao
Guvernerio:
Tipi: Republiko socialista
· prezidanto: Choummaly Sayasone
· chefministro: Thongsing Thammavong
Surfaco: (83ma granda)
· Totala: 236 800 km²
· Aquo: 2 %
Habitanti: (101ma granda)
· Totala: 6 320 000[1] (2009)
· Denseso di habitantaro: 26,7 hab./km²
Pluse informi:
Valuto: kip
Veho-latero: dextre
ISO: LA
LAO
418
Reto-domeno: .la*
Precipua religio: Budismo, 48,8%, Animismo 41%


Laos esas lando qua jacas en Indochinia, Azia. Lua vicina landi esas Populala Republiko di Chinia en nordo, Vietnam en esto, Kambodja en sudo ed en westo Myanmar.

Nuna teritorio di Laos apartenis a la rejio di Lan Xang. Pos kolonial epoko lando divenis nedependanta de Francia en 1954. Lando nomesis pro la Lao-populo. La 's' adjuntesis da Portugalana habitanti.

Bazala fakti pri Laos.

Historio[redaktar | redaktar fonto]

Pha That Luang, simbolo di Laos, en Vientiane.
 Precipua artiklo: Historio di Laos

Moderna homi ja habitis la valo di Mekong dum la fino di Pleistoceno e komenco di Holoceno. La maxim anciena konocita informo pri Lao populo konocesas kom la "legi di Khun Boron", de la 9ma yarcento. La historio docata en skoli mencionas ke la rejio di Lan Xang fondesis en la regiono di nuna Laos dum la 14ma yarcento. Ta rejio lastis til la 18ma yarcento. Dum la 19ma yarcento Luang Prabang divenis parto di Franciana protektorato en Indochinia.

Dum Duesma mondomilito Laos okupesis da Japonia. Kande Japoniani ekpulsesis, Laosani deklaris nedependo, ma en 1946 Franciani riokupis ol e donis restriktita autonomio a la teritorio.

Rejulo Sisavang Vong.

Laos divenis nedependanta de Francia en 1954, kom monarkio. Sisavang Vong, monarko di Luang Prabang, divenis lua unesma rejulo.

Laos envolvesis en Vietnam-milito kande Vietkong e Nord-Vietnamana trupi komencis uzar lua teritorio por atakar Sud-Vietnam. Parto di Ho Chi Minh voyo krucumis lando. Kom respondo, Sud-Vietnamana trupi komencis facar ataki en lua teritorio, ed Usa replikis tra bombardo di Laosana teritorio. Samatempe kom konsequo di ta ataki, komencis interna milito di militeti de Pathet Lao kontre Laosana royala guvernerio.

En 1968 Nord-Vietnaman armeo lansis atako por helpar Pathet Lao luktar kontre royal armeo. L'atako rezultis en la fugo di royala soldati, ma la milito kontinuis kontre kelka Usana soldati, kontre batalioni de Hmong-populo, e kontre Tailandana soldati. La milito nur finis en 1975, kande Pathet Lao vinkis e forcis rejulo Savang Vatthana abdikar la 2ma di decembro sam yaro. Laos, sub la guvernerio di Kaysone Phomvihane divenis socialista republiko, sub la nomo "Populala Demokratiala Republiko di Laos".

Politiko[redaktar | redaktar fonto]

Choummaly Sayasone, nuna prezidanto di Laos.

Laos esas socialista republiko kun singla partiso, "Revolucionala Partiso de la Populo di Laos". La prezidanto di lando, nune Choummaly Sayasone, anke esas la chefo di RPPL. La chefo di guvernerio esas la chefministro, nune Thongsing Thammavong.

L'unesma konstituco di Laos promulgesis la 11ma di mayo 1947 ed establisis nedependanta monarkio asociita kun Francia. Dek yari pose, en 1957 la reformo di la konstituco eliminis l'asocio kun Francia. Ol revokesis la 3ma di decembro 1975, e nuna konsituco nur adoptesis en 1991.[2].

Legifala povo kompozesas da Nacional Asemblajo (Sapha Heng Xat) qua havas unika chambro kun 132 membri, qui elektesis por 5 yari en 2011. La nombro di membri di la Nacional Asemblajo esis 99 en 1997, e kreskis til 115 en 2006 e fine 132 en 2011.

La Supra Korto di Laos esas la maxim alta korto de legifala povo. Quankam la kriminala judiciala sistemo kontrolesas dal guverno e dal partiso, existas sistemo por judiciar krimini. En la vilaji existas korti por judiciar ordinara krimini. Krimini plu serioza e politikala krimini judiciesas da alta judiciala autoritati.

Geografio[redaktar | redaktar fonto]

Mapo di Laos kun lua precipua urbi.

Laos ne havas litoro. Lua tereni generale esas montoza e kovrata da tropikala foresti, kun mikra arei kovrata da savani[3]. Lua maxim alta monto esas Phou Bia, kun 2 817 metri di altitudo. En sudo existas kalkoza monti ed alta planaji kun volkanal origino en la baseno di Mekong-fluvio. Cirkum 21% de lua teritorio protektesas en rezervi.

Mekong esas la precipua fluvio di lando, e kunformas parti di la frontieri kun Myanmar e Tailando. Vientiane jacas apud Mekong, en la frontiero kun Tailando.

Lua klimato esas tropikala kun du sezoni: pluvoza de mayo til novembro e sika de decembro til aprilo. La mezvalora yarala pluvo en Luang Prabang esas 1 350 mm, e la mezvalora temperaturi esas 19ºC en januaro e 27 °C en julio[3].

Ekonomio[redaktar | redaktar fonto]

Cirkum 80% de labor-povo verkas en nutrado-agrokultivo.
 Precipua artiklo: Ekonomio di Laos

L'ekonomio di Laos dependas forte de lua vicini Tailando, Vietnam ed, specale en nordo, Populala Republiko di Chinia. L'urbo di Pakxe experiencis forta kresko danko a frontierala komerco.

Quankam la guverno esas oficale komunista, en 2009 Barack Obama deklaris ke Laos ne esis pluse Marxista-Leninista stato, e levis restrikti kontre Laosana kompanii, pri recevar finance de Ex-Im Bank.

Nutrado-agrokultivo employas 80% de labor-povo e kontributas kun la duimo de KLP.

Demografio[redaktar | redaktar fonto]

Edifici en Vientiane.
Strado en Pakxe.

Laos havis cirkum 6.5 milion habitanti en 2012, di qui 60% esas Lao. Altra populi esas Hmong, Yao, Dao, Shan e diversa populi qui parolas Tibeto-Birmana-lingui.

L'oficala e dominacanta linguo esas Laosana, qua skribesas kun sistemo bazata en Khmer-skripto. Lingui Khmu e Hmong parolesas da mikra grupi, specale en rurala zoni. Franca kontinuas uzesar en la guverno ed en la komerco, e cirkum 1/3 de la studenti recevas eduko en Franca linguo. L'Angla komencas studiesar dum recenta yari, pos Laos enirar ASEAN.

La maxim granda urbo esas Vientiane. Altra importanta urbi esas Savannakhét e Pakxe.

Kulturo[redaktar | redaktar fonto]

Theravada budismo havas granda influo en Lao kulturo. Lando havas du loki konsiderata Mondala Heredo: Luang Prabang e Vat Phou.

Tota la jurnali publikigesas dal guverno, inkluzite du jornali en stranjera lingui: Vientiane Times en Angla, e Le Rénovateur en Franca.

Quankam la poligamio konsideresas krimino en Laos, ol esas vulgara por Hmong-populo.

Muay Lao, kombato-sporto simila a kickboxing, esas la nacionala sporto. Futbalo gradope komencas divenar populara.

Referi[redaktar | redaktar fonto]

  1. World Population Prospects, Table A.1. (PDF) Unionita Nacioni.
  2. Konstituco di Laos.
  3. 3,0 3,1 Almanaque Lisa Mundial 93 pag. 430-431