Uzbekistan

De Wikipedio
Irez ad: pilotado, serchez
Uzbekistan
Ўзбекистон Республикаси
O‘zbekiston Respublikasi
Flag of Uzbekistan.svg Coat of arms of Uzbekistan.svg
Flago di Uzbekistan Blazono di Uzbekistan
Nacionala himno:
Nacionala himno di Uzbekistan
LocationUzbekistan.PNG
Urbi:
Chefurbo: Tashkent
· Habitanti: 2 154 649 (2003)
Precipua urbo: Tashkent
Lingui:
Oficala lingui: Uzbeka
Guvernerio:
Tipi: Republiko
· Prezidanto: Shavkat Mirziyoyev
· Chefa ministro: Abdulla Oripov
Surfaco: (56ma granda)
· Totala: 447 400 km²
· Aquo: 4,9 %
Habitanti: (45ma granda)
· Totala: 32 121 000[1] (2009)
· Denseso di habitantaro: 61,4 hab./km²
Pluse informi:
Valuto: som di Uzbekistan
Veho-latero: dextre
ISO: UZ
UZB
860
Reto-domeno: .uz*
Precipua religio: islamo, 76,2%


Uzbekistan esas lando qua jacas en central Azia. Lua vicina landi esas Kazakstan weste e norde, Kirgizistan e Tajikistan este, Afganistan sud-este, e Turkmenistan sude.

Bazala fakti pri Uzbekistan.

Historio[redaktar | redaktar fonto]

 Precipua artiklo: Historio di Uzbekistan

Homi ja habitis la regiono di nuna Uzbekistan cirkum 2000 aK. Kaukaziana populi, qui probable originis de la nordo o la westo di la regiono e parolis prototokariana lingui habitis la regiono di Tarin. Mil yari pose, nomadi de la nuna Iran establisis irigaco-sistemi apud fluvii, e fondis l'urbi Bukhoro (Bukhara) e Samarqand. Ta urbi richeskis pro divenir importanta komercala nuklei en Silko-voyo, inter Chinia ed Europa.

Mapo di la rejio Greka-Baktriana.

Alexandros la Magna konquestis Sogdiana e Baktria la yaro 327 aK. Il mariajis su kun Roxana, filiino di lokala Baktriana chefo. Alexandros ne sucesis konquestar la tota regiono, tamen Greka-Baktriana rejio establisesis cirkum la yaro 250 aK e duris til 125 aK.

Islamo arivis dum la 7ma yarcento. Dum la 8ma yarcento Arabi konquestis la regiono e dum la 9ma yarcento Transoxania divenis parto di la stato Samanida. Dum la 13ma yarcento Mongola hordi komandita da Chingiz-kano okupis la regiono. La Mongoli komencis gentocido qua preske exterminis la populo Skita, etniale Persiani qui vivis en la regiono. La lokala kulturo e heredaji remplasesis per la kulturo Mongola-Turka. Pos la morto di Chingiz-kano, lua duesma filiulo Chagatai Khan asumis la dominaco di la regiono.

Rusi prenas Samarqand, 1868.

En la yaro 1876 Rusa imperio okupis la regiono. Cirkum 1912 preske 210 316 Rusi vivis en Uzbekistan[2]. Pos la Rusa revoluciono, malgre kelka rezisti kontre bolsheviki, Uzbekistan divenis la Republiko Socialista Sovietiana di Uzbekistan en 1924.

Uzbekistan deklaris sua nedependo de Sovietia ye la 31ma di agosto 1991, kun Islom Karimov kom prezidanto. En 1992 lando adoptis konstituco, ma proskriptis opozanta partiso Birkik. Plebicito en 1995 plulongigis fino dil ofico di Karimov de 1997 til 2000. En 2000 ed en 2007 Karimov rielektesis, ma elektala proceso akuzesis pri fraudi.

Politiko[redaktar | redaktar fonto]

Shavkat Mirziyoyev, la nuna prezidanto di Uzbekistan.
La parlamento di Uzbekistan.

Pos Uzbekistan deklarar nedependo de Sovietia en 1991 eventis prezidantal elekto e Islom Karimov elektesis prezidanto, quankam l'elekto ne esis demokratiala. L'unesma elekto por la parlamento (Oliy Majlis) nur eventis en 1994.

Uzbekistan esas prezidantala republiko. La prezidanto esas ambe chefo di stato e chefo di guvernerio, ed elektesas dal populo por 5 yari kun nefinita posibleso di rielekto, quankam l'elekti ne povas konsiderar libera. Islom Karimov guvernis la lando de la 14ma di marto 1990 til lua morto ye la 2ma di septembro 2016. . La chefa ministro, nune Abdulla Oripov, nur esas la chefo dil ministraro. La konstituco di Uzbekistan adoptesis en decembro 1992.

La Supra asemblajo (Oliy Majlis) havas 2 chambri. La legifala chambro havas 150 membri, qui elektesas dal populo por 5 yari. La Senato havas 100 membri, di qui 84 elektesas dal populo por 5 yari e 16 elektesas da la prezidanto por la sama periodo.

Geografio[redaktar | redaktar fonto]

Mapo di Uzbekistan.
Dezerto en Khorezm, Uzbekistan.

Uzbekistan esas la 56ma maxim granda lando del mondo segun la surfaco totala, e la 42ma maxim granda segun la quanteso di habitanti. Ol havas 6,221 km di frontieri kun vicina landi.

Lua klimato esas kontinentala, kun poka pluvi - 100 til 200 mm - omnayare. La maxima yarala temperaturo esas 40ºC dum la somero e la minima esas -23 °C dum la vintro.

Granda parto del teritorio di lla ando esas plana e kovrata per dezerto. Min kam 10% de lua totala surfaco recevas irigaco. La maxim alta monto di la lando esas Khazret Sultan, kun 4 643 metri di altitudo.

Ekonomio[redaktar | redaktar fonto]

 Precipua artiklo: Ekonomio di Uzbekistan

Pos la krulo di Sovietia Uzbekistan gradope komencis adoptar l'ekonomio di merktato, quankam la maxim multa granda entraprezi duras en la manui del stato. Nune Uzbekistan esas la 6ma maxim granda produktero e 2ma maxim granda exportacero di kotono del mondo. Agrokultivo employas 28% de lua habitantaro e reprezentas 24% de lua KLP.

Demografio[redaktar | redaktar fonto]

La habitantaro di Uzbekistan esas yuna: 34,1% evis min kam 14 yari en 2008[3]. Segun demografiala kontado en 1970 12,5% de la habitantaro esis Rusi, ma granda nombro di rusi abandonis lando kun fino di Sovietia, precipue pro ekonomiala kauzi.

La habitantaro esas 88% islamani, 9% ortodoxi e 3% praktikas altra religii. La maxim granda urbo segun la totalo di habitanti esas Tashkent. Altra importanta urbi esas Namangan e Samarqand.

Kulturo[redaktar | redaktar fonto]

La kulturo di Uzbekistan mixas influi de diversa rasi. Segun oficala fonti, 80% esas Uzbeki, 5,5% Rusi e 5% Tadjikistanani, quankam reala nombro di Tadjikistanani povas esar 20 til 30%.

Granda parto de lua habitantaro (99,3%) savas lektar ed skribar. Cirkume 600 000 studenti finas l'universitato omnayare.

Jenro tradicionala di Uzbekistanana muziko recevas la nomo Shashmaqam. Ol aparis en la regiono Bukhara dum la 16ma yarcento. Nune, Sevara Nazarxon esas la maxim famoza Uzbekistanana kantistino e kompozistino.

La maxim anciena exempli pri literaturo en Uzbeka linguo esas poemi. Existas poka exempleri pri la literaturo ante l'arivo di islamala religio, nur poka poemi en Olda Turka Linguo.[4]

En sporto notora biciklisto Djamolidine Abdoujaparov naskis en Uzbekistan, ma la maxim populara sporto esas futbalo.

Referi[redaktar | redaktar fonto]