Tajikistan

De Wikipedio
Irez ad: pilotado, serchez
Tajikistan
Ҷумҳурии Тоҷикистон
Jumhurii Tadjikiston
Flag of Tajikistan.svg Emblem of Tajikistan.svg
Flago di Tajikistan Blazono di Tajikistan
Nacionala moto:
{{{Moto}}}
Nacionala himno:
Surudi milli
[[File:{{{Audio_ligilo}}}]]
LocationTajikistan.svg
{{{Imajo_informo}}}
Urbi:
Chefurbo: Dushambe
· Habitanti: 554,355 (2002)
· Dato: {{{Dato_chefurbo}}}
· {{{TituloChefurbo2}}}: {{{Chefurbo2}}}
· Habitanti: {{{Lojanti_chefurbo2}}}
· Dato: {{{Dato_chefurbo2}}}
· {{{TituloChefurbo3}}}: {{{Chefurbo3}}}
· Habitanti: {{{Lojanti_chefurbo3}}}
· Dato: {{{Dato_chefurbo3}}}
Precipua urbo: Dushambe
· Habitanti: {{{Lojanti_precipua}}}
Linguo:
Oficala linguo: {{{Oficala_linguo}}}
Lingui:
Oficala lingui: Tajika
Nacionala linguo: {{{Nacionala_linguo}}}
Nacionala lingui: {{{Nacionala_lingui}}}
Regionala linguo: {{{Regionala_linguo}}}
Regionala lingui: {{{Regionala_lingui}}}
Etnii:
· {{{Etnii_procenti}}} {{{Etnii}}}
· {{{Etnii2_procenti}}} {{{Etnii2}}}
· {{{Etnii3_procenti}}} {{{Etnii3}}}
· {{{Etnii4_procenti}}} {{{Etnii4}}}
· {{{Etnii5_procenti}}} {{{Etnii5}}}
· {{{Etnii6_procenti}}} {{{Etnii6}}}
· {{{Etnii7_procenti}}} {{{Etnii7}}}
· {{{Etnii8_procenti}}} {{{Etnii8}}}
· {{{Etnii9_procenti}}} {{{Etnii9}}}
· {{{Etnii10_procenti}}} {{{Etnii10}}}
Demonimo: {{{Demonimo}}}
Guvernerio:
Tipi: Republiko
· Prezidanto: Emomalii Rahmon
· Prezidisto (serbo): {{{Serbiana_prezidisto}}}
· Prezidisto (kroato): {{{Kroatiana_prezidisto}}}
· Prezidisto (Bosno): {{{Bosniana_prezidisto}}}
· Ko-princi: {{{Ko-princi}}}
· Ko-princi: {{{Chefi_di_la_Kongreso_dil_Populo}}}
· General-guverniestro: {{{Generala_guverniestro}}}
· Chefa ministro: Kokhir Rasulzoda
Legifantaro: [[{{{Legifantaro}}}]]
Historio:
· {{{Historio}}}: {{{Historio_dato}}}
· {{{Historio2}}}: {{{Historio2_dato}}}
· {{{Historio3}}}: {{{Historio3_dato}}}
· {{{Historio4}}}: {{{Historio4_dato}}}
· {{{Historio5}}}: {{{Historio5_dato}}}
Surfaco: (102ma granda)
· Totala: 143,100 km²
· Aquo: 1,8%
Habitanti: (96ma granda)
· Totala: 7,487,489[1] (2010)
· Denseso di habitantaro: 48,6 hab./km²
KLP (KPP):
· Totala: {{{KLP_KPP_totala}}}
· Segun persiono: {{{KLP_KPP_segun_persiono}}}
KLP:
· Totala: {{{KLP_totala}}}
· Segun persiono: {{{KLP_segun_persiono}}}
Gini: ([[{{{Gini_yaro}}}]])
{{{Gini_chanjo}}} {{{Gini}}}
{{{Gini_valoro}}} · {{{Gini_rango}}}
IHD: ([[{{{IHD_yaro}}}]])
{{{IHD_chanjo}}} {{{IHD}}}
{{{IHD_valoro}}} · {{{IHD_rango}}}
Pluse informi:
Valuto: Somoni
· Abreviuro: {{{Abreviuro}}}
· Simbolo: {{{Simbolo}}}
Tempo-zono: [[{{{Tempo_zono}}}]]
· Somero tempo: {{{Somero_tempo}}}
Dato-formato: {{{Dato_formato}}}
Veho-latero: {{{Veho_latero}}}
Telefono-kodexo: {{{Telefono_kodexo}}}
ISO: {{{ISO}}}
{{{ISO2}}}
{{{ISO3}}}
Reto-domeno: .tj
Reto-domeni: {{{Reto_kodi}}}
{{{Reto_kodo2}}}
{{{Reto_kodo3}}}
{{{Reto_kodo4}}}
{{{Reto_kodo5}}}
Precipua religio: islamo, 83,6%
Oficala retosituo: {{{Oficalaretosituo}}}

Tajikistan esas lando qua jacas en centr-Azia. Lua vicina landi esas:

Bazala fakti pri Tajikistan:

Historio[redaktar | edit source]

Exquisite-kfind.png Videz anke: Historio di Tajikistan.
Monumento en honoro a Samanida dinastio, konsiderita l'unesma Tajika stato.

De 819 til 999 Tajikistan guvernesis da Samanida dinastio, Persiana stato ed imperio fondita da Saman Khuda. Samanidi rinovigis Persiana kulturo ed propagis sunita islamo. L'unesma tradukuro di Korano aden Persiana linguo facesis dum Samanida dinastio. L'urbi Samarkand e Bukhara kreskis e divenis kulturala centri por Tajika kulturo.

Dum 19ma yarcento Rusian imperio komencis expansar su tra Central Azia. De 1864 til 1885 Rusian imperio gradope obtenis kontrolo di Rusiana Turkestan, regiono qua extensis su de Kazakstan til Kaspia maro e til la bordero kun Afganistan en sudo. Pos eventas Rusiana Revoluciono en 1917 on komencis militeto kontre bolsheviki por mantenar Tajikistan nedependanta, ma pos 4 yari bolsheviki vinkis, e moskei e vilaji esis brulita.

En 1924 l'"Autonoma Tajika Socialista Sovieta Republiko" kreesis.

Tajikistan deklaris nedependo de Sovietia la 9ma di septembro 1991. L'unesma lando qua establisis ambasadeyo en Dushambe esis Iran, en 1991. Preske nemediate pos nedependo komencis interna milito, kun facioni bazata en klani. Ne-islama populi, quale Rusi e judi abandonis lando pro persekuto.

Pos finar la milito eventis elekto, e Emomalii Rahmon vinkis ex-chefministro Abdumalik Abdullajanov kun 58% dil voti[2]. Lando restis devastita dal milito, qua produktis cirkum 100,000 morti e dissendis cirkum 1,2 milion refujinti tra vicina landi.[3] Un pafado-halto eventis en 1997.

Politiko[redaktar | edit source]

Prezidantala palaco en Dushambe.

Preske nemediate pos la nedependo komencis interna milito en Tajikistan, qua finis nur en 1997, e pacifika elekti eventis en 1999.

Nune Tajikistan esas oficale republiko, e havas elekti por prezidanto e por la parlamento, ma nur un partiso dominacas la politiko, la Populala demokratiala partiso di Tajikistan. De 1992 til nun la prezidanto, qua esas chefo di stato ed anke chefo di guvernerio di lando, esas Emomalii Rahmon. La chefa ministro nur esas la chefo dil ministraro, ed elektesas dal prezidanto.

Legifala povo kompozesas da Supra Asemblajo (Majlisi Oli) qua, pos semptembro 1999, havas du chambri. La Asemblajo di Reprezenteri (Majlisi namoyandagon havas 63 membri qui elektesas direte dal populo por kin-yara periodo. La Nacional Asemblajo (Majlisi milli havas 33 membri, di qui 25 elektesas dal deputati e 8 elektesas dal prezidanto, ambe por kin-yara periodo. La konstituco di Tajikistan adoptesis la 6ma di septembro 1994 e sufris emendi en 1999 e 2003.

Geografio[redaktar | edit source]

Mapo di Tajikistan kun lua precipua urbi.
Monti di Tajikistan.

Tajikistan ne havas litoro, ed esas la min granda lando de Central Azia. Cirkum 93% de lua surfaco kovresas da monti de Pamir montaro e plu kam 50% di lando jacas super 3,000 metri di altitudo. La maxim alta monti di lando, kun plu kam 7.000 metri di altitudo, esas Ismoil Somoni monto (7.495 metri), Ibn Sina monto (7.134 metri) e Korzhenevskaya monto (7.105 metri).

La klimato di Tajikistan esas kontinentala, subtropikala e miarida, kun [[dezerto|dezerti] en kelka regioni, e sufras influo de la altitudo. Alta monti protektas la valo di Fergana ed altra basa tereni de Arktika venti, ma la temperaturi en la regiono povas falar infre 0°C dum plu kam 100 dii per yaro. Mezvalora temperaturi en ta basa regioni varias de 23°C til 30°C en julio (somero) til -1°C til 3°C en januaro (vintro). En l'esto di Pamir montaro la mezvalora temperaturi en julio varias de 5°C til 10°C, ed en januaro varias de -15°C til -20°C.

La precipua fluvio di lando esas Amu Daria. Kun Panj fluvio, ol indikas la frontiero kun Afganistan. On existas plu kam 900 fluvii en lando kun plu kam 10 km di extenso.

Ekonomio[redaktar | edit source]

Exquisite-kfind.png Videz anke: Ekonomio di Tajikistan.

Lando esis la maxim povra republiko di Sovietia e nune esas la maxim povra lando di Centr-Azia.

Demografio[redaktar | edit source]

Demografiala e rasala mapo di Tajikistan.

Segun 2010 statistiki publikigita da The World Factbook, Tajikistan havis 7,487,489 habitanti.[1] Segun la 2000 kontado, Tajika populo, qua parolas Tajika linguo (un varieso di Persiana linguo) reprezentas 79,9% de la habitantaro. Existas minoritati di Uzbeki (15,3%), Rusi (1,1%) ed alta[1]. La quanto di Uzbeki e Rusi gradope diminutabas pro ekmigreso.[4]

Tajika esas l'oficala linguo, ma Rusiana esas rutine uzata en komerco, aferi e komuniko. Quankam facesis recenta modifiki en legi por ne pluse konsiderar Rusiana linguo oficala[5] la konstituco mantenas ol kom "linguo por permisar interrasala komuniko.[6]

Quankam la povreso di lando, preske 99,3% de Tajikiani savas skribar e lektar.[1] La plu multa dil habitantaro praktikas islama religio.

La maxim granda urbo esas chef-urbo, Dushambe. Altra importanta urbi esas Khujanj e Kulob.

Kulturo[redaktar | edit source]

Historiale, Tajiki e Persiani originas de la sama kulturo. Tajika esas matrala linguo por plu kam 80% di la populo.

Tradicionala centri di Tajika literaturo esis l'urbi di Bukhara e Samarkhand, nune en Uzbekistan. Exempli di moderna Tajikiana skriptisti esas Sadriddin Ayni, Payrav Sulaymoni, Mirzo Tursunzoda ed altra.

Referi[redaktar | edit source]

  1. 1.0 1.1 1.2 1.3 The World Factbook - "Tajikistan" konsultita ye 27 di februaro 2011
  2. http://www.wrmea.com/backissues/0695/9506053.htm
  3. Tajikistan: rising from the ashes of civil war Unionita Nacioni
  4. Russians left behind in Central Azia Robert Greenall, BBC News
  5. Tajikistan Drops Russian as Official Language.
  6. http://www.prezident.tj/rus/konstitutsiya.htm
Commons
Commons havas kontenajo relatante a: