Tajikistan

De Wikipedio
Irez ad: pilotado, serchez
Tajikistan
Ҷумҳурии Тоҷикистон
Jumhurii Tadjikiston
Flag of Tajikistan.svg Emblem of Tajikistan.svg
Flago di Tajikistan Blazono di Tajikistan
Nacionala himno:
Surudi milli
LocationTajikistan.svg
Urbi:
Chefurbo: Dushanbe
· Habitanti: 554 355 (2002)
Precipua urbo: Dushanbe
Lingui:
Oficala lingui: Tajika
Guvernerio:
Tipi: Republiko
· Prezidanto: Emomalii Rahmon
· Chefa ministro: Kokhir Rasulzoda
Surfaco: (102ma granda)
· Totala: 143 100 km²
· Aquo: 1,8 %
Habitanti: (96ma granda)
· Totala: 7 487 489[1] (2010)
· Denseso di habitantaro: 48,6 hab./km²
Pluse informi:
Valuto: Somoni
Veho-latero: dextre
ISO: TJ
TJK
762
Reto-domeno: .tj*
Precipua religio: islamo, 83,6%


Tajikistan esas lando qua jacas en central Azia. Lua vicina landi esas Uzbekistan nord-weste e weste,Afganistan sude, Populala Republiko di Chinia este, e Kirgizistan norde.

Bazala fakti pri Tajikistan:

Historio[redaktar | redaktar fonto]

 Precipua artiklo: Historio di Tajikistan

Diversa populi e kulturi habitis Tajikistan de adminime la 4ma yarmilo aK, inkluzite la nomizita civilizuro Oxus, de cirkume 2300 aK til cirkume 1700 aK. Cirkume 500 aK granda parto di (o posible tota) la regiono esis parto dil imperio Akemenida, anke konocita kom l'unesma Imperio Persa. Pos Alexandros la Magna konquestir la regiono, ol divenis parto di la rejio Greko-Baktriana. La nordo di Tadjikistan esis parto di Sogdia o Sogdiana, anciena Iranana civilizuro qua formacis multa mikra stati.

Monumento honore la dinastio Samanida, konsiderata l'unesma Tajikstanana stato.

Dum la komenco dil 8ma yarcento Islamo introduktesis en la regiono. De 819 til 999 la regiono guvernesis da la dinastio Samanida, Persiana stato ed imperio fondita da Saman Khuda. Samanidi rinovigis Persiana kulturo ed propagis sunita islamo. L'unesma tradukuro di Korano aden Persiana linguo facesis dum Samanida dinastio. L'urbi Samarkand e Bukhara kreskis e divenis kulturala centri por Tajikstanana kulturo.

Dum la 19ma yarcento Rusa imperio komencis expansar su tra Central Azia. De 1864 til 1885 Rusian imperio gradope prenis kontrolo di Rusa Turkestan, regiono qua extensis su de Kazakstan til Kaspia maro e sude til la bordero kun Afganistan. Pos la Rusa Revoluciono en 1917 komencis militeto kontre bolsheviki por mantenar Tajikistan nedependanta, ma pos 4-yara milito la bolsheviki vinkis, e moskei e vilaji brulesis.

En 1924 l'"Republiko Autonoma Socialista Sovietiana di Tajikistan" kreesis.

 Precipua artiklo: Republiko Socialista Sovietiana di Tajikistan

Tajikistan deklaris nedependo de Sovietia ye la 9ma di septembro 1991. L'unesma lando qua establisis ambasadeyo en Dushanbe esis Iran, en 1991. Preske nemediate pos nedependo komencis interna milito, kun partiseti dividita segun klani. Ne-islamala populi, quale Rusi e judi, abandonis la lando pro persekuto.

Pos finir la milito eventis elekto, e Emomalii Rahmon vinkis l'ex-chefministro Abdumalik Abdullajanov kun 58% de la voti[2]. Lando restis devastita dal milito, qua produktis cirkume 100.000 mortinti e cirkume 1,2 milion refujinti en vicina landi.[3] En 1997 eventis pafo-ceso.

Politiko[redaktar | redaktar fonto]

Prezidantala palaco en Dushanbe.
Edifico dil parlamento, en Dushanbe.

Preske nemediate pos la nedependo komencis interna milito en Tajikistan, qua finis nur en 1997, e pacifika elekti eventis en 1999.

Nune Tajikistan esas oficale republiko, e havas elekti por prezidanto e por la parlamento, ma nur un partiso dominacas la politiko, la Populala demokratiala partiso di Tajikistan. De 1992 til nun la prezidanto, qua esas chefo di stato ed anke chefo di guvernerio di lando, esas Emomalii Rahmon. La chefa ministro nur esas la chefo dil ministraro, ed elektesas dal prezidanto.

Legifala povo kompozesas ek la Supra Asemblajo (Majlisi Oli) qua, pos septembro 1999, havas du chambri. L'Asemblajo dil Reprezenteri (Majlisi namoyandagon) havas 63 membri qui elektesas direte dal populo por kin-yara periodo. La Nacional Asemblajo (Majlisi milli) havas 33 membri, di qui 25 elektesas dal deputati e 8 elektesas dal prezidanto, ambe por kin-yara periodo. La konstituco di Tajikistan adoptesis ye la 6ma di septembro 1994 e subisis emendi en 1999 e 2003.

Geografio[redaktar | redaktar fonto]

Mapo di Tajikistan kun lua precipua urbi.
Monti di Tajikistan.

Tajikistan ne havas litoro, ed esas la min granda lando de Central Azia. Cirkume 93% de lua surfaco kovresas da monti de montaro Pamir e plu kam 50% de la lando jacas super 3.000 metri di altitudo. La maxim alta monti di lando, kun plua kam 7.000 metri di altitudo, esas Ismoil Somoni (7.495 metri), monto Ibn Sina (7.134 metri) e monto Korzhenevskaya (7.105 metri).

La klimato di Tajikistan esas kontinentala, subtropikala e miarida, kun [[dezerto|dezerti] en kelka regioni, e sufras influo de la altitudo. Alta monti protektas la valo di Fergana ed altra basa tereni de Arktika venti, ma la temperaturi en la regiono povas falar infre 0°C dum plu kam 100 dii per yaro. Mezvalora temperaturi en ta basa regioni varias de 23°C til 30°C en julio (somero) til -1°C til 3°C en januaro (vintro). En l'esto di Pamir montaro la mezvalora temperaturi en julio varias de 5°C til 10°C, ed en januaro varias de -15°C til -20°C.

La precipua fluvio di la lando esas Amu Daria. Kun la fluvio Panj, ol formacas naturala frontiero kun Afganistan. Existas plu kam 900 fluvii en la lando longa de plua kam 10 km.

Ekonomio[redaktar | redaktar fonto]

 Precipua artiklo: Ekonomio di Tajikistan

Lando esis la maxim povra republiko di Sovietia e nune esas la maxim povra lando di Centr-Azia.

Demografio[redaktar | redaktar fonto]

Segun 2010 statistiki publikigita da The World Factbook, Tajikistan havis 7 487 489 habitanti.[1] Segun la 2000 kontado, Tajikstanana populo, qua parolas Tajikstanana linguo (un varieso di Persiana linguo) reprezentas 79,9% de la habitantaro. Existas minoritati di Uzbeki (15,3%), Rusi (1,1%) ed alta[1]. La quanto di Uzbeki e Rusi gradope diminutabas pro ekmigreso.[4]

Tajikstanana esas l'oficala linguo, ma Rusa esas rutine uzata en komerco, aferi e komuniko. Quankam facesis recenta modifiki en legi por ne pluse konsiderar Rusa linguo oficala[5] la konstituco mantenas ol kom "linguo por permisar interrasala komuniko.[6]

Quankam la povreso di lando, preske 99.3% de Tajikiani savas skribar e lektar.[1] La plu multa dil habitantaro praktikas islamala religio.

La maxim granda urbo esas Dushanbe, la chef-urbo. Altra importanta urbi esas Khujanj e Kulob.

Kulturo[redaktar | redaktar fonto]

Historiale, Tajikstanani e Persiani originis de la sama kulturo. Tajikstanana esas matrala linguo por plu kam 80% de la habitantaro.

Tradicionala centri di Tajikstanana literaturo esis l'urbi Bukhara e Samarkhand, nune en Uzbekistan. Exempli pri moderna Tajikstanana skriptisti esas Sadriddin Ayni, Payrav Sulaymoni, Mirzo Tursunzoda ed altri.

Referi[redaktar | redaktar fonto]

Commons
Commons havas kontenajo relatante a: