Tajikistan

De Wikipedio
Jump to navigation Jump to search
Tajikistan
Ҷумҳурии Тоҷикистон
Jumhurii Tadjikiston
Flag of Tajikistan.svg Emblem of Tajikistan.svg
Standardo di Tajikistan Blazono di Tajikistan
Nacionala himno:
Surudi milli
LocationTajikistan.svg
Urbi:
Chefurbo: Dushanbe
· Habitanti: 554 355 (2002)
Precipua urbo: Dushanbe
Lingui:
Oficala lingui: Tajika
Guvernerio:
Tipo: Republiko
· Prezidanto: Emomalii Rahmon
· Chefa ministro: Kokhir Rasulzoda
Surfaco: (102ma granda)
· Totala: 143 100 km²
· Aquo: 1,8 %
Habitanti: (96ma granda)
· Totala: 7 487 489[1] (2010)
· Denseso di habitantaro: 48,6 hab./km²
Plusa informi:
Valuto: Somoni
Veho-latero: dextre
ISO: TJ
TJK
762
Reto-domeno: .tj*
Precipua religio: islamo, 83,6%


Tajikistan esas lando qua jacas en central Azia. Lua vicina landi esas Uzbekistan nord-weste e weste, Afganistan sude, Populala Republiko di Chinia este, e Kirgizistan norde.

Bazala fakti pri Tajikistan:

Historio[redaktar | redaktar fonto]

 Precipua artiklo: Historio di Tajikistan

Diversa populi e kulturi habitis Tajikistan de adminime la 4ma yarmilo aK, inkluzite la nomizita civilizuro Oxus, de cirkume 2300 aK til cirkume 1700 aK. Cirkume 500 aK granda parto di (o posible tota) la regiono esis parto dil imperio Akemenida, anke konocita kom l'unesma Imperio Persa. Pos Alexandros la Magna konquestir la regiono, ol divenis parto di la rejio Greko-Baktriana. La nordo di Tajikistan esis parto di Sogdia o Sogdiana, anciena Iranana civilizuro qua formacis multa mikra stati.

Monumento honore la dinastio Samanida, konsiderata l'unesma Tajikstanana stato.

Dum la komenco dil 8ma yarcento Islamo introduktesis en la regiono. De 819 til 999 la regiono guvernesis dal dinastio Samanida, Persiana stato ed imperio fondita da Saman Khuda. Samanidi rinovigis Persiana kulturo ed propagis sunita islamo. L'unesma tradukuro di Korano aden Persiana linguo facesis dum la dinastio Samanida. L'urbi Samarkand e Bukhara kreskis e divenis kulturala centri por Tajikstanana kulturo.

Dum la 19ma yarcento Rusa imperio komencis expansar su tra Central Azia. De 1864 til 1885 Rusian imperio gradope prenis kontrolo di Rusa Turkestan, regiono qua extensis su de Kazakstan til Kaspia maro e sude til la bordero kun Afganistan. Pos la Revoluciono Rusa di novembro 1917 komencis militeto kontre bolsheviki por mantenar Tajikistan nedependanta, ma pos 4-yara milito la bolsheviki vinkis, e moskei e vilaji brulesis.

En 1924 la "Republiko Socialista Sovietiana Autonoma di Tajikistan" kreesis.

 Precipua artiklo: Republiko Socialista Sovietiana di Tajikistan

Tajikistan deklaris nedependo de Sovietia ye la 9ma di septembro 1991. L'unesma lando qua establisis ambasadeyo en Dushanbe esis Iran, en 1991. Preske nemediate pos la nedependo komencis interna milito, kun partiseti dividita segun klani. Ne-islamala populi, quale Rusi e judi, abandonis la lando pro persekuto.

Pos finir la milito eventis elekto, e Emomalii Rahmon vinkis l'ex-chefministro Abdumalik Abdullajanov kun 58% de la voti[2]. La lando restis devastita dal milito, qua produktis cirkume 100.000 mortinti e cirkume 1,2 milion refujinti qui fugis vers vicina landi.[3] En 1997 eventis pafo-ceso.

Politiko[redaktar | redaktar fonto]

Prezidantala palaco en Dushanbe.
Edifico dil parlamento, en Dushanbe.

Preske nemediate pos la nedependo komencis interna milito en Tajikistan, qua finis nur en 1997, e pacifika elekti eventis en 1999.

Nune Tajikistan esas oficale republiko, e havas elekti por prezidanto e por la parlamento, ma nur un partiso dominacas la politiko, la Partisto Populala Demokratiala di Tajikistan. De 1992 til nun la prezidanto, qua esas chefo di stato ed anke chefo di guvernerio di lando, esas Emomalii Rahmon. La chefa ministro nur esas la chefo dil ministraro, ed elektesas dal prezidanto.

La legifala povo konsistas ek la Supra Asemblajo (Majlisi Oli) qua, pos septembro 1999, havas du chambri. L'Asemblajo dil Reprezenteri (Majlisi namoyandagon) havas 63 membri qui elektesas direte dal populo por kin-yara periodo. La Nacional Asemblajo (Majlisi milli) havas 33 membri, di qui 25 elektesas dal deputati e 8 elektesas dal prezidanto, ambe por kin-yara periodo. La konstituco di Tajikistan adoptesis ye la 6ma di septembro 1994 e subisis emendi en 1999 e 2003.

La Supra Korto esas la maxim alta korto di la lando. Altra alta korti esas la Supra Ekonomiala Korto e la Konstitucala korto. La prezidanto indikas la membri de ica 3 korti, pos aprobo dal parlamento. Ank existas Militala Korto. La judiciisti de omna korti selektesas por 10-yara periodo.

Geografio[redaktar | redaktar fonto]

Mapo di Tajikistan kun lua precipua urbi.
Monti di Tajikistan.

Tajikistan esas lando senlitora, ed esas la min granda lando de Central Azia. Cirkume 93% de lua surfaco konsistas ek monti de la montaro Pamir e plua kam 50% di la lando jacas super 3.000 metri di altitudo. La maxim alta monti di la lando, kun plua kam 7.000 metri di altitudo, esas Ismoil Somoni (7.495 metri), monto Ibn Sina (7.134 metri) e monto Korzhenevskaya (7.105 metri).

La klimato di Tajikistan esas kontinentala, subtropikala e miarida, kun dezerti en kelka regioni, e subisas influi del altitudo. L'alta monti protektas la valo di Fergana ed altra basa tereni de la venti del Arktiko, ma la temperaturi en la regiono povas falar infre 0°C dum plua kam 100 dii omnayare. La mezavalora temperaturi en ta basa regioni varias de 23°C til 30°C en julio (somero) til -1°C til 3°C en januaro (vintro). En l'esto di Pamir montaro la mezavalora temperaturi en julio varias de 5°C til 10°C, ed en januaro varias de -15°C til -20°C. La mezavalora pluvozeso yarala en Dushanbe esas 567,6 mm.

La precipua fluvio di Tajikistan esas Amu Daria. Kun la fluvio Panj, ol formacas naturala frontiero kun Afganistan. Existas plua kam 900 fluvii en la lando longa de plua kam 10 km. La maxim vasta lago di la lando esas Kayrakkum, artificala lago rinomizita en 2016 "Maro Tajikistanana" (Баҳри Тоҷик), dal parlamento. La maxim vasta lago naturala esas Iskanderkul, qua signifikas "Lago di Alexandros".

Ekonomio[redaktar | redaktar fonto]

 Precipua artiklo: Ekonomio di Tajikistan

Tajikistan esis la maxim povra republiko di Sovietia e nune ol esas la maxim povra lando di Central Azia. Cirkume 47% de la KLP konsistas ek pekunio sendita dal ekmigranti Tajikistanana, qui laboras precipue en Rusia.[4]

Demografio[redaktar | redaktar fonto]

Tajikistanani.

Segun statistiki de 2010 publikigita da The World Factbook, Tajikistan havis 7 487 489 habitanti.[1] Segun la demografiala kontado di 2000, la populo Tajikstanana, qua parolas Tajikstanana linguo (vario de Persiana linguo) reprezentas 79,9% de la habitantaro. Existas minoritati di Uzbeki (15,3%), Rusi (1,1%) ed alti[1]. La quanto di Uzbeki e Rusi gradope diminutabas pro ekmigreso.[5]

Tajikstanana esas l'oficala linguo, ma Rusa esas rutine uzata en komerco, aferi e komuniko. Quankam facesis recenta modifiki en legi por ne pluse konsiderar Rusa linguo oficala[6] la konstituco mantenas ol kom "linguo por permisar interrasala komuniko.[7]

Quankam la povreso di la lando, preske 99.3% de Tajikistanani savas skribar e lektar.[1] La maxim multa habitantaro praktikas islamala religio.

La maxim granda urbo esas Dushanbe, la chef-urbo. Altra importanta urbi esas Khujanj e Kulob.

Kulturo[redaktar | redaktar fonto]

Perkut-muzikisto pleas nagara.
La skriptisto Sadriddin Ayni.

Historiale, Tajikstanani e Persiani originis de la sama kulturo. Tajikstanana esas matrala linguo por plua kam 80% de la habitantaro.

La muziko tradicionala di Tajikistan esas simila ad altra muziki de Central Azia, ma la folklorala muziki de la regioni Pamir, centrala Kuhistoni e Sogdiana diferas inter li. Tradicionala perkut-instrumenti esas daf, doira e nagara.

Tradicionala centri di Tajikstanana literaturo esis l'urbi Bukhara e Samarkhand, nune en Uzbekistan. Exempli pri moderna Tajikstanana skriptisti esas Sadriddin Ayni, Payrav Sulaymoni, Mirzo Tursunzoda ed altri.

Referi[redaktar | redaktar fonto]

Commons
Commons havas kontenajo relatante a: