Kirgizistan

De Wikipedio
Irez ad: pilotado, serchez
Kirgizistan
Кыргыз Республикасы
Kyrgyz Respublikasy
Кыргызская республика
Kyrgyzskaya Respublika
Flag of Kyrgyzstan.svg National emblem of Kyrgyzstan.svg
Flago di Kirgizistan Blazono di Kirgizistan
Nacionala himno:
nacionala himno di Kirgizistan
LocationKyrgyzstan.svg
Urbi:
Chefurbo: Bishkek
· Habitanti: 1 250 000 (2007)
Precipua urbo: Bishkek
Lingui:
Oficala lingui: Kirgizistanana, Rusa
Guvernerio:
Tipi: Republiko
· Prezidanto: Almazbek Atambayev
· Chefministro: Sooronbay Jeenbekov
Surfaco: (86ma granda)
· Totala: 199 900 km²
· Aquo: 3,6 %
Habitanti: (110ma granda)
· Totala: 6 019 480[1] (2009)
· Denseso di habitantaro: 27.4 hab./km²
Pluse informi:
Valuto: Kirgizistanana som
Veho-latero: dextre
ISO: KG
KGZ
417
Reto-domeno: .kg*
Precipua religio: islamo, 60,8%


Kirgizistan esas lando sen litora qua jacas en central Azia. Lua vicina landi esas Kazakstan norde, Populala Republiko di Chinia este e sud-este, Tajikistan sude, ed Uzbekistan weste.

Bazala fakti pri Kirgizistan.

Historio[redaktar | redaktar fonto]

 Precipua artiklo: Historio di Kirgizistan

La maxim anciena populo konocata en la historio di Kirgizistan esis tribui de Skitia qui vivis en la regiono di Saka de 6ma yarcento aK til 5ma yarcento[2]. Gradope la regiono konquestesis dal Turka populi. Dum la 8ma yarcento Arabi konquestis la regiono ed introduktis Islamana religio.[3] Kirgiza stato atingis lua maxima expanseso en 840 kande li kaptis la rejio dil Uigur-i.

Chiniana texti de la 7ma til 12ma yarcento deskriptas Kirgizi kom blanka personi kun blua oki e reda hari, qua povas signifikar Slava origino[4]. Pro la procesi di migradi, konquesti ed intermariaji, nuna west-Aziana populi havas mixita origini, inkluzite di Irana e Mongola sangi.

Kirgiza nomadi, yari 1870ma.

Kirgizi dominacesis dal Mongola Oirati dum la 17ma yarcento, dal Mandjuriana dinastio Qing dum la 18ma yarcento, e dal rejio di Khoqand dum la 19ma yarcento. En 1775 Atake Tynay Biy Uulu establisis diplomacala relati kun Rusa imperio. En 1876 la regiono konquestesis dal Rusi. Kun Rusa okupeso, multa Kirgizi decidis movar su vers la montaro Pamir od Afganistan. En 1916 eventis granda represo en la regiono, e multa Kirgizi fugis vers Chinia. Sovietiana povo establisesis en la regiono en 1918 ed en 1924 la regiono divenis autonoma parto di Republiko Socialista Sovietiana di Rusia. Fine, ye la 5ma di decembro 1936 ol divenis la Republiko Socialista Sovietiana di Kirgizistan. En 1941 kirila alfabeto adoptesis por Kirgizistanana linguo.

Kirgizistan divenis nedependanta de Sovietia ye la 31ma di agosto 1991. Askar Akayev, elektita prezidanto di Sovieta Republiko di Kirgizistan en oktobro 1990 divenis l'unesma prezidanto di nedependanta lando. Ye la 21ma di decembro 1991 Kirgizistan eniris la Komuneso di Nedependanta Stati ed en 1992 l'Unionita Nacioni.

Ye la 6ma di aprilo 2010 komencis protesti kontre l'administrado di Kurmanbek Bakiyev en Bishkek ed altra urbi. Ye la 15ma di aprilo sam yaro il abandonis povo, e Roza Otunbayeva provizore asumis povo ye la 7ma di aprilo 2010, kom unesma prezidantino di la lando. Otunbayeva guvernis til la 1ma di decembro 2011, kande asumis povo Almazbek Atambayev, vinkinto dil elekto prezidantala en novembro sam yaro.

Politiko[redaktar | redaktar fonto]

La prezidantala palaco en Bishkek.
Prezidanto Almazbek Atambayev e Vladimir Putin, 2015.

Segun la nuna konstituco aprobita pos plebicito ye la 27ma di junio 2010,[5] Kirgizistan esas parlamentala demokratiala republiko. La chefo di stato esas la prezidanto, qua elektesas dal populo por 5 yari. Lu povas elektar tempale la chefministro di la lando, ma la nomo mustas aprobesar dal parlamento. La konstituco di 2010 remplasis la konstituco di 1993

Depos 2005 la legifala povo, nomizita Supra Konsilantaro, kompozesas itere per unika chambro kun 120 deputati, qui elektesas dal populo por 5 yari. De 1995 til 2005 la parlamento kompozesis per du chambri. Singla partiso povas havar admaxime 65 deputati, por preventar koncentreso di povo en unika politikala grupo.

Malgre la konstituco stipulas ke la judiciala povo esas nedependanta, fakte ol subisas influi de la demandanti. La judiciisti recevas relative basa salarii, e segun l'Indexo pri Percepto di Korupteso del organizuro Transparency International, Kirgizistan konsideresas un ek la 20 maxim korupta landi de la mondo.

Geografio[redaktar | redaktar fonto]

Mapo di Kirgizistan.
La montaro Tian Shan.

Kirgizistan esas senlitora lando qua havas frontieri kun Kazakstan, Populala Republiko di Chinia, Tajikistan ed Uzbekistan. Ol jacas inter la latitudi 39º e 44º N e la longitudi 69º e 81º W. Lua maxim alta monto esas Jengish Chokusu, kun 7.439 m di altitudo en la montaro Tian Shan. La lago Issyk-Kul esas la maxim granda de la lando. La precipua fluvio esas Kara Darya, longa de 180 km, qua enfluas aden la fluvio Syr Darya.

Lua klimato varias segun la regiono: en la valo di Fergana en sud-westo esas subtropikala klimato, dum ke en l'alta monti di Tian Shan esas polala klimato. Sika klimati existas en altra regioni; tamen povas nivar en dezerti dum kelka kolda dii dum vintri.

Kirgizistan havas geografiala exklavo an la valo di Fergana, en Uzbekistan: l'urbeto Barak. En lua teritorio existas quar Uzbeka enklavi.

Ekonomio[redaktar | redaktar fonto]

Oro reprezentis 43% de l'exportacaji en 2012.
 Precipua artiklo: Ekonomio di Kirgizistan

Kirgizistan esas la duesma maxim povra lando del anciena Sovietia e nune ol esas la duesma maxim povra lando de central Azia Segun The World Factbook, 1/3 ek lua habitantaro vivis sub la povreso-lineo en 2011[6]. La lando severe afektesis per la krulo di Sovietia e la perdo di lua vasta merkato. En 1990 cirkume 98% de l'exportacaji di Kirgizistan absorbesis dal altra Sovietiana republiki.

Agrokultivo esas importanta ekonomial agado: en 2002 ol reprezentis 35.6% de la KLP ed employis cirkume la duimo de la labor-povo. La tereni esas montoza ed kovrata per naturala pasturajo, do la precipua produkturi esas lano, karno e lakturi. La transformado di agrokultivala produkturi anke esas importanta ekonomial agado ed atraktas exterlanda kolokado.

Demografio[redaktar | redaktar fonto]

Kirgizistan havas du oficala lingui: Kirgizistanana e Rusa. Cirkume 99% de la habitantaro savas lektar e skribar.

Cirkume 80% de la habitantaro esas Mohamedani, 17% ortodoxa kristani e 3% altra.[7] Rasala Kirgizi reprezentis cirkume 70% de totala habitantaro en 2007. Altra importanta grupi esis Uzbeki (14.5%) e Rusi (9%).

La maxim granda urbo esas la chef-urbo, Bishkek. Altra importanta urbi esas Osh e Jalal-Abad.

Kulturo[redaktar | redaktar fonto]

Muzikisti pleas tradicionala Kirgizistanana muziko.

L'epika poemo Manas trovesis en Persa manuskripto de la 18ma yarcento ma, segun Kirgizistanani, ol esas plu multa olda. Ol naracas la historio dil heroo Manas, qua luktis kontre lua Oirata enemiko Joloy e havas cirkume 500 mil linei, la maxim longa epika poemo de la historio, esante 20 foyi plu longa kam l'Odiseo da Homero. La tradicionala muziko inkluzas le manaschi, kanteri del epika poemo Manas, e l'instrumentala muziko kui o küü, ed uzas noti longa kun diezi, quale la Rusa muziko.

Un ek la maxim populara sporti di la lando esas futbalo.

Referi[redaktar | redaktar fonto]

  1. Национальный состав населения (оценка на начало года, человек). stat.kg.
  2. Kyrgyzstan Marshall Cavendish. 2005-09. pp. 148. ISBN 0-7614-2013-4. "Scythians were early settlers in present-day Kyrgyzstan. They were fearsome warriors who resisted even the attacks of Alexander the Great in the third ..."
  3. BBC Timeline:Kyrgyzstan
  4. V.V. Bartold, The Kyrgyz: A Historical Essay, Frunze, 1927. Reprinted in V.V. Bartold, Collected Works, Volume II, Part 1, Izd. Vostochnoi Literatury, Moscow, 1963, p. 480
  5. "OSCE observers back Kyrgyzstan referendum" http://www.bbc.co.uk/news/10432243. BBC News. 28ma di 2010. Vidita ye la 16ma di julio 2010.
  6. "Percentage of population below the poverty line by country The World Factbook
  7. [http://www.state.gov/g/drl/rls/irf/2001/5598.htm