Afganistan

De Wikipedio
Jump to navigation Jump to search
Afganistan
د افغانستان اسلامي دول
Di Afganistan Islami Dawlat
دولت اسلامی افغانستا
Dowlat-e Eslami-Ye-Afghanistan
Flag of Afghanistan.svg Emblem of Afghanistan.svg
Standardo di Afganistan Blazono di Afganistan
Nacionala himno:
Milli Surood
Afghanistan in its region.svg
Urbi:
Chefurbo: Kabul
· Habitanti: 2,85 milion (metropolo) (2008)
Precipua urbo: Kabul
Lingui:
Oficala lingui: pashtu, persiana (dari)
Guvernerio:
Tipo: Republiko
· Prezidanto: Ashraf Ghani
Surfaco: (41ma granda)
· Totala: 652 230[1] km²
· Aquo: Neglijebla %
Habitanti: (39ma granda)
· Totala: 34 124 811[1] (2017)
· Denseso di habitantaro: 52,3 hab./km²
Plusa informi:
Valuto: Afgani
Veho-latero: dextre
ISO: AF
AFG
004
Reto-domeno: .af*
Precipua religio: islamo (98,1%)


Afganistan od Afgania esas stato senlitora en central Azia inter Iran, Pakistan, India, Chinia, Tajikistan, Uzbekistan e Turkmenistan.

Bazala fakti pri Afganistan.

Historio[redaktar | redaktar fonto]

 Precipua artiklo: Historio di Afganistan

Segun arkeologiala studii, homi ja habitis nuna Afganistan cirkume 50 000 yari ante nun. La regiono habitesis da populi Indo-Ariani, e dum yarcenti esis parto di Macedonian imperio, Mauryan imperio de India, Mughal imperio, ed altra. Macedoni, komandita da Alexandros la Magna okupis la regiono dum la 4ma yarcento aK. Arabi komencis okupar la regiono en 642 ed introduktis Islamana religio. En 870 Kabul okupesis dal Arabi.

Habibullah Khan, emiro di Afganistan de 1901 til 1919.

Pos la morto di Nader Shah en 1747 la moderna stato di Afganistan establisesis. Afgani elektis Ahmad Shah Durrani lia chefo di stato. Konsiderita la fondinto di moderna Afghanistan,[1] Durrani konquestis teritorii de moderna Afganistan, Pakistan, la nuna Irakana provinci di Khorasan e Kohistan, ed anke Delhi en India[2]. Ilu vinkis Indiana imperio Maratha.

En oktobro 1782 Durrani mortis pro naturala kauzi. Lua filiulo, Timur Sha sucedis ilu e transferis la chef-urbo dil rejio de Kandahar por Kabul.

Dum la 19ma yarcento Britaniani probis konquestar la regiono. De 1839 til 1842, e de 1870 til 1880 eventis Angla-Afgana militi. En la 6ma di oktobro 1879 Britaniani okupis Kabul, ed en julio 1880 li siejis Kandahar. La lando dividesis en influo-sferi Rusa e di Britaniana.

Ye la 19ma di agosto 1919 Afganistan divenis nedependanta de Unionita Rejio, kun rejulo Amanullah Khan kom monarko. La lando restis monarkio til 1973, kande Mohammed Daoud Khan komandis stato-stroko e proklamis la republiko.

De la 24ma di decembro 1979 til 1989 Afganistan okupesis da Sovietiana trupi. Kun la departo di Sovietiani en 1989, laika rejimo di Afganistan gradope perdis povo en la lando, note pos 1992, kande asumis nova guvernerio en Rusia. En 1994 10 000 personi mortis en Kabul kun atako di Mujahedini (Islamana soldati), armizita da NATO . En 1996 Taliban asumis povo en Afganistan e proklamis Islamala Emirio di Afganistan. En 2000 Taliban kontrolis preske 95% de la lando.

Pos l'atenti ye la 11ma di septembro 2001 Usa invadis Afganistan e la rejimo di Talibano finis, ma nova rejimo ne obtenis politika stabileso en tota lando. En decembro 2009 Usana prezidanto Barack Obama anuncis l'augmento di militarala impliko en la lando, e sendis plua 30 000 soldati dum periodo di 6 monati[3].

Politiko[redaktar | redaktar fonto]

La nova edifico dil Parlamento di Afganistan.
La prezidantala palaco (Arg).

Afganistan esas prezidantala islamala republiko. La chefo di stato e la chefo di guvernerio esas la prezidanto, qua elektesas dal populo por 5 yari. La nuna prezidanto esas Ashraf Ghani, qua elektesis ye la 21ma di septembro 2014 ed asumis povo ye la 29ma di septembro sam yaro. La prezidanto havas du viceprezidanti e 25 ministri.

La Nacional Asemblajo havas du chambri. Wolesi Jirga, la basa chambro, havas 250 membri, qui elektesas por 5-yara periodo. Meshrano Jirga esas l'alta chambro e havas 102 membri, di qui 34 elektesas da distriktala konsilantari por 3 yari, altra 34 elektesas da provincala konsilantari por 4 yari, e l'altra 34 elektesas dal prezidanto por 5 yari. La nuna konstituco aprobesis en januaro 2004 e konsistas ek 160 artikli.

La maxim alta korto di la lando esas Stera Mahkama (supra korto). La prezidanto indikas lua membri, qui servas dum 10 yari.

Geografio[redaktar | redaktar fonto]

Topografiala mapo di Afganistan.
Monto Noshaq

Jacante inter sudal e central Azia, Afganistan esas montoza lando senlitora. Lua maxim alta monto esas Noshaq, an la montaro Hindu Kush, kun 7 485 metri di altitudo.

La klimato esas kontinentala, kun kolda vintri e varma someri. En la regiono nomizita "koridoro Wakham", inter Tajikistan e Pakistan, en la nord-esto di la lando ed en Nuristan, la temperaturi povas falar til -15°C en januaro. Kontraste, en la basa regiono di Sistan adsud-weste, en Jalalabad adeste, ed en la plana regioni di Turkestan alonge la fluvio Amu, la temperaturi povas superirar 35°C en julio.

L'Afganiana teritorio subisas frequa ter-tremi, exemple ye la 31ma di mayo 1998 kande 4.000 personi perisis.

Quankam existas diversa fluvii en la lando, la klimato ordinare esas sika. Dum la vintro Afganistan recevas granda quanto di nivo, note en la montari Hindu Kush e Pamir.

Ekonomio[redaktar | redaktar fonto]

 Precipua artiklo: Ekonomio di Afganistan

Demografio[redaktar | redaktar fonto]

Segun statistiki de The World Factbook por 2017, Afganistan havis 34 124 811 habitanti. La maxim multa esas Pashtun. Existas grupi di Tajiki, Uzbeki, ed altri.

L'oficala lingui di la lando esas Pashtun e Persiana (Dari). Plua kam 99% de la habitantaro esas Mohamedani.[1]

La maxim granda urbo, e l'unika kun plua kam 2 milion habitanti, esas Kabul. Altra importanta urbi esas Kandahar, Herat, e Mazar-e-Sharif. Nur 27,6% de la habitantaro esis urbala en 2017.[1]

Kulturo[redaktar | redaktar fonto]

Kelka notora poeti en Afganiana kulturo esas Rumi, Khushal Khan Khattak, Rahman Baba, Massoud Nawabi, Nazo Tokhi, Ahmad Shaho Durrani, Al-Afghani, e Ghulam Muhammad Tarzi.

Kelka populara sporti en la lando esas kriketo, futbalo, basketbalo, buzkashi ed altri.

Referi[redaktar | redaktar fonto]

Commons
Commons havas kontenajo relatante a: