Bhutan

De Wikipedio
Jump to navigation Jump to search
Butan
Brug rGyal-Khab.svg
Brug rGyal-Khab
Dru Gäkhap
Flag of Bhutan.svg Emblem of Bhutan.svg
Standardo di Butan Blazono di Butan
Nacionala himno:
Druk tsendhen
Bhutan in its region.svg
Urbi:
Chefurbo: Thimphu
· Habitanti: 98 676 (2005)
Precipua urbo: Thimphu
Lingui:
Oficala lingui: Dzongkha
Guvernerio:
Tipo: Monarkio
· Rejo: Jigme Khesar Namgyel Wangchuck
· Chefa ministro: Tshering Tobgay
Surfaco: (135ma granda)
· Totala: 38 394 km²
· Aquo: < 1 %
Habitanti: (161ma granda)
· Totala: 697 000 (2009)
· Denseso di habitantaro: 18,1 hab./km²
Plusa informi:
Valuto: Ngultrum
Veho-latero: sinistre
ISO: BT
BTN
064
Reto-domeno: .bt*
Precipua religio: Budismo 74%, Hinduismo 20,5%
Oficala retosituo: http://www.bhutan.gov.bt


Butan esas rejio en Himalaya, nomizita segun Sanskrita vorti Bhyot (Tibet) e anta ('fino'), nam ol jacas an la frontiero kun Tibet.

Bazala fakti pri Butan:

Historio[redaktar | redaktar fonto]

 Precipua artiklo: Historio di Butan
Mapo de 1786 montras Bengal, "Thibet" e "Bootan".

Unesma evento transskribita en Butan esis la paso di Budista santo Padma Sambhava en 747. Granda parto di lua anciena historio esas nekonocata, pro fairo qua destruktis lua anciena chef-urbo, Punakha, en 1827[1]. Dum la 10ma yarcento lua politikala developo subisis granda influo de la religio.

Dum Britaniana dominacajo en India, Britaniani probis kontrolar la teritorio di Butan, ma lua suvereni jeris por prezervar la nedependo. Kande India divenis nedependanta en 1947 Britaniani abandonis lua voli pri kontrolar la rejio, ed India divenis la protektero di Butan. Nur en 1949 la du landi signatis pakto qua agnoskis Butanana nedependo.

Palaco Tashichoedzong, sideyo di Butanana guvernerio pos 1952.

En 1953, rejulo Jigme Dorji Wangchuck establisis lokala asemblajo kun 130 membri quale legifala povo, por promocar plu demokratiala formo di guvernerio. Butan divenis membro dil Unionita Nacioni en 1971, ankore dum la regno di Jigme Dorji Wangchuck. Lua sucedanto, rejulo Jigme Singye Wangchuck komencis politikala reformi, e alienis parto di lua povo a la Konsiliataro di Ministri. Ilu anke permitis l'akuzo kontre la rejo, per sanciono de 2/3 de la Nacional Asemblajo[2].

Dum la fino di la yari 1980ma e la komenco di la yari 1990ma, Butan ekpulsis granda nombro di Butanani kun Nepalana origino. Segun l'Unionita Nacioni, cirkume 107 000 Butanani vivis refujinta an l'esto di Nepal en 2008.

En 1999 la guvernerio di Butan eliminis l'interdikto di televiziono ed Interreto. Butan esis un ek la lasta landi de la mondo qui adoptis televiziono. Nova konstituco por la lando prizentesis en 2005.

Politiko[redaktar | redaktar fonto]

Fortreso e monakeyo Tashichho Dzong, sideyo di la guvernerio di Butan.

Butan esas parlamentala monarkio. La chefo di stato esas la rejulo, nune Jigme Khesar Namgyel Wangchuck, qua sucedis lua patro Jigme Singye Wangchuck ye la 16ma di decembro 2006. La chefministro esas la chefo di guvernerio, nune Tshering Tobgay.

La legifala povo konsistas ek la Nacional Asemblajo (Tsongdu) kun 151 membri, di qui 106 elektesas da la viri (en Butan la mulieri ne darfas votar), 10 elektesas da la Budista grupi e 35 elektesas dal rejulo. L'unesma elekti por la Nacional Asemblajo eventis ye la 24ma di marto 2008.

Butan adoptis lua konstituco en 2008. La legaro di Butan havas influi de la monakala kodexo Tsa Yig e de la komuna legaro Britaniana.

Geografio[redaktar | redaktar fonto]

Mapo di Butan kun lua precipua urbi.
Montaro Himalaya vidita de Bumthang.

Butan jacas an la sudala taludi de Himalaya. Norde jacas Tibet ed este, sude e weste jacas rispektive l'Indiana stati Sikkim, Westal Bengal, Assam ed Arunachal Pradesh. Norde de la lando l'altitudi di granda parto di la monti superiras 7.000 metri, dum ke sude la minima altitudo esas 200 metri super la marala nivelo. La maxim alta monto esas Gangkhar Puensum, kun 7.570 metri di altitudo. La vali inter la monti furnisas naturala pastureyo por la brutaro, e multa ek lua habitanti esas nomadi.

La centro di la lando kovresas per foresti di koniferi, dum ke la sudo kovresas per subtropikala foresti, e per savani an la regiono Dooars. La klimato varias de subtropikala sude de la lando til la kolda polala klimato en la nordala monti, qui permanante havas nivo an lua somiti. La monsono portas de 60% til 90% de la pluvi qui falas en la lando. Pro lua diversa peizaji, Butan havas richa biodiverseso.

La lando havas quar fluviala baseni: Drangme Chhu, Puna Tsang Chhu, Wang Chhu, e Amo Chhu. La quar ekfluas de Himalaya ed enfluas la fluvio Brahmaputra.

Ekonomio[redaktar | redaktar fonto]

 Precipua artiklo: Ekonomio di Butan

L'ekonomio di Butan dependas de l'agrokultivo, extraktado di forestala produkturi, turismo ed en la vendo di hidroelektrala energio ad India. La lando ne havas ferovoyi e mankas substrukturi. Tamen, lua ekonomio kreskis forte dum recenta yari.

Demografio[redaktar | redaktar fonto]

Butanani uzas tradicionala vestaro dum la festivalo Wangdi Phodrang.

Segun statistiki de la yaro 2016, Butan havis 797 765 habitanti. La maxim multa (50%) esas de l'etnio Ngalop (anke nomizita Bhotia). Nepalani esas 35%, ed altra populi, inkluzite enmigranti esas 15%.[3]

L'oficala linguo di la lando esas dzongkha un ek la 53 Tibetana lingui, parolata da 24% del habitantaro. La maxim parolata linguo en Butan (28% de la habitantaro) esas Sharchhopka, 22% parolas Lhotshamkha-linguo, e 26%, inkluzite enmigranti, parolas altra lingui.[3] L'Angla docesas en skoli. Cirkume 40% de la habitantaro esas iliterata.

Pri religio, la maxim multa habitanti (75,3%) esas Lamaista Budisti. Hindui esas 22,1%, e 2,6% praktikas altra religii, segun statistiki de 2005.[3]

Kulturo[redaktar | redaktar fonto]

Butanana kulturo havas forta influi de Budismo. Lua nacionala sporto esas arkpafado. La guvernerio di Butan nur permisis la transmiso di radio en 1973, e la transmiso di televiziono en 1999.

Referi[redaktar | redaktar fonto]

  1. "Taktshang: a Buddhist legend" Buddhist Channel
  2. Klus Hoffman. Democratization from above: The case of Bhutan. democracy-international.org.
  3. 3,0 3,1 3,2 The World Factbook - Bhutan. CIA. URL vidita ye la 10ma di novembro 2018.