Bielorusia

De Wikipedio
Jump to navigation Jump to search
Bielorusia
Рэспубліка Беларусь
Республика Беларусь
Flag of Belarus.svg Coat of arms of Belarus.svg
Standardo di Bielorusia Blazono di Bielorusia
Nacionala himno:
My Belarusy
Europe-Belarus.svg
Urbi:
Chefurbo: Minsk
· Habitanti: 1 830 700 (2007)
Precipua urbo: Minsk
Lingui:
Oficala lingui: Bielorusiana, Rusa
Guvernerio:
Tipo: Republiko
· Prezidanto: Alexander Lukashenko
· Chefministro: Siarhiej Rumas
Surfaco: (85ma granda)
· Totala: 207 600 km²
· Aquo: neglijebla %
Habitanti: (86ma granda)
· Totala: 9 648 533[1] (2009)
· Denseso di habitantaro: 46,7 hab./km²
Plusa informi:
Valuto: Bielorusa Rublo
Veho-latero: dextre
ISO: BY
BLR
112
Reto-domeno: .by*, .бел*
Precipua religio: Kristanismo 70.3% (ortodoxa 48,7%, katolika 13.2%)
Oficala retosituo: http://www.belarus.by/


Bielorusia esas lando jacante en central Europa. Lua vicina landi esas Lituania ed Latvia norde, Rusia este, Ukraina sude, e Polonia weste.

Bazala fakti pri Bielorusia.

Historio[redaktar | redaktar fonto]

 Precipua artiklo: Historio di Bielorusia

Slava tribui okupis la regiono di nuna Bielorusia dum la 6ma yarcento. Li kontaktis Vikingi, e pos la du grupi formacis uniono konocata kom Kyiva Rusia. Kyiva Rusia formacesis cirkume la yaro 862, proxim l'urbi Kyiv o Novgorod[2]. Kande princo Yaroslav la 1ma la saja mortis, la rejio dividesis en nedependanta princolandi[3].

En 1386, la Granda Dukio di Lituania e la Rejio di Polonia unionis su tra mariajo di lua reji[4]. La regiono esis parto dil Granda dukio di Lituania e, pos 1569, del uniono Polonia-Lituania, qua duris til 1795 kande Rusian imperio okupis granda parto di lua teritorio. Rusa caro Nikolai la 1ma interdiktis l'uzo di Bielorusa linguo en publika skoli en 1840. En 1864 Rusa guvernerio koaktis l'adopto di Kirila alfabeto por skriptar Bielorusiana.

Pos l'emancipo di serfi en Rusa imperio en 1861, multa rurani serchis plu bona vivo-standi en l'urbi, e preske 1.5 milioni personi foriris Bielorusia ante la Rusa Revoluciono di oktobro 1917.

Pos l'Unesma mondomilito, Bielorusia ganis kurta nedependo kom marioneto-stato suportita da Germania, de la 25ma di marto 1918 til la 5ma di januaro 1919. En 1919 La Republiko Socialista Sovietiana di Bielorusia proklamesis e pose fondis Sovietia, kune altra Sovietiana republiki.

En 1939 pos nacional-socialista Germania invadir la westo di Polonia, l'esto okupesis da Sovietia, e granda parto dil nord-esto di Polonia divenis parto di la Republiko Socialista Sovietiana di Bielorusia[5], e ta teritorii nune formacas West-Bielorusia.

En 1941 nacional-socialista Germania invadis Sovietia, e la rezisto di Bielorusiani divenis famoza. Nacional-socialisti okupis la regiono til 1944, e dum l'okupeso li destruktis 209 de 290 urbi de la regiono, 85% del industrii, e plua kam 1 milion edifici[6]. On kalkulas ke 2 til 3 milioni di Bielorusiani mortis, e juda habitantaro di Bielorusia devastesis[6]. Pose, til 1971 la habitantaro di Bielorusia nulatempe atingis la sama quanto kam ante la Duesma mondomilito[7].

Kande la milito finis, Bielorusia esis un ek la 51 nacioni qui signatis la charto di fondeso dil Unionita Nacioni en 1945, kun Ukraina. Li recevis yuro por votar apud Sovietia. Lua rikonstruktado komencis quik pos finir la milito, ed ol divenis importanta industriala regiono. Yosif Stalin stimulis l'enfluo di etniala Rusi en Bielorusiana teritorio.

Kun la stato-stroko en Sovietia en agosto 1991 e la faliego di komunista rejimo, Bielorusia deklaris sua nedependo ye la 25ma di agosto 1991. Ol divenis komplete nedependanta ye la 25ma di decembro sam yaro.

Politiko[redaktar | redaktar fonto]

Bielorusia esas parlamentala republiko. La prezidanto esas la chefo di stato, e pos modifiko en la konstituco, ol elektesas dal populo por 7-yara periodo. La chefministro elektesas da la Chambro di reprezentanti, la basa chambro dil Parlamento.

La Parlamento havas du chambri. La basa chambro esas la Chambro di reprezentanti, qua havas 110 membri, qui elektesas dal populo por 4 yari. La supra chambro esas la "Konsilantaro di la Republiko", qua havas 64 membri qui ank elektesas dal populo por 4 yari. La konstituco di la lando adoptesis en 1994.

Geografio[redaktar | redaktar fonto]

Provinci di Bielorusia.

Bielorusia ne havas litoro. Lando esas plana, kun vasta marshala surfaci. La precipua fluvii esas Neman, Pripyat e Dniepr. Cirkum 40% de lua surfaco kovresas da foresti[8].

La tereni ordinare esas plana. La maxim alta monto di lando esas Dzyarzhynskaya Hara, kun 345 metri di altitudo.

La klimato di Bielorusia esas temperema kontinentala. Vintri duras de 105 til 145 dii, dum ke someri duras cirkume 150 dii. En januaro la mezvalora temperaturo esas -6ºC, dum ke en julio la mezvalora temperaturo esas 18ºC.

Ekonomio[redaktar | redaktar fonto]

 Precipua artiklo: Ekonomio di Bielorusia

Demografio[redaktar | redaktar fonto]

Habitantaro di Bielorusia, 1960 til 2010.
Pueri en skolo di Usyazh.

Segun statistiki por la yaro 2016, Bielorusia havis 9,49 milion habitanti.[9] La maxim multa (83,7%%) esas Belarusi, 8,3% esas Rusi, 3,1% esas Poloni, e 1,7% esas Ukrainani.

L'oficala lingui di la lando esas Bielorusa, parolata da nur 11,9% de la habitantaro, e la Rusa, parolata da 72% de la habitantaro.[10] Minoritati anke parolas la Polona, l'Ukrainana e l'estal-Yidisha.

Segun la demografiala kontado di 2011, 58,9% de la habitantaro deklaris havar ula religio. La religio kun maxima nombro di adepti esas Ortodoxa kristanismo (82%), kun minoritati di katoliki, protestanti, Greka katoliki, Judaisti, Mohamedani e nova pagani. Olim, cirkume 10% de la habitantaro di Bielorusia esis Judi, ma lua nombro diminutis pro la Holokausto, deporto ed emigro, e nune li esas min kam 1% de la habitantaro.[11] Segun l'artiklo 16ma de la konstituco di la lando, Bielorusia havas nula oficala religio.

Kulturo[redaktar | redaktar fonto]

La literaturo Bielorusa aparis inter la 11ma e la 13ma yarcenti, kun religiala texti. Dum la 16ma yarcento Francysk Skaryna tradukis la Biblo a Bielorusiana linguo. Ol publikigesis kelkatempe inter 1517 e 1525 en Praha.

La moderna literaturo en Bielorusa aparis dum la 19ma yarcento. Un de la precipua skriptisti de ta epoko esis Yanka Kupala. Altra nomi esis Yanka Kupala, Kazimir Svayak, Yakub Kolas, Źmitrok Biadula, e Maksim Haretski.

Referi[redaktar | redaktar fonto]

  1. Belarus - CIA The World Factbook
  2. Treuttel; Various (1841). The Foreign Quarterly Review. New York, New York: Jemia Mason. p. 38
  3. Plokhy, Serhii (2006). The Origins of the Slavic Nations. Cambridge University Press. pp. 94-95
  4. Edited by Michael Jones; Albert Rigaudière, Jeremy Catto, S. C. Rowell and others (2005) The New Cambridge Medieval History (Vol.6). Cambridge University Press. p. 710
  5. Abdelal, Rawi (2001).National purpose in the world economy: post-Soviet states in comparative perspective Cornell University press
  6. 6,0 6,1 Axell, Albert (2002). Russia's Heroes, 1941-45. Carroll & Graf Publishers. p. 247
  7. Fedor, Helen (1995) "Belarus - Stalin and Russification" Belarus: A Country Study. Library of Congress.
  8. Belarus:Window of Opportunity (see table 15, page 66)
  9. Changes in the populations of the majority ethnic groups. Belstat.gov.by. URL vidita ye la 28ma di julio 2016.
  10. Languages across Europe.. Bbc.co.uk. URL vidita ye la 29ma di aprilo 2013.
  11. (24ma di agosto 2013) Minsk Jewish Campus (en Angla).
Wikipedio
Wikivortaro explikas
ca rubriko
en altra lingui: Bielorusia
Commons
Commons havas kontenajo relatante a:



LocationEurope.png
Landi en Europa
Albania | Andora | Austria | Belgia | Bielorusia | Bosnia e Herzegovina | Bulgaria | Chekia | Dania | Estonia | Finlando | Francia | Germania | Grekia | Gruzia | Hispania | Hungaria | Irlando | Islando | Italia | Kroatia | Latvia | Liechtenstein | Lituania | Luxemburgia | Macedonia | Malta | Moldova | Monako | Montenegro | Nederlando | Norvegia | Polonia | Portugal | Rumania | Rusia | San Marino | Serbia | Slovakia | Slovenia | Suedia | Suisia | Ukraina | Unionita Rejio | Vatikano
dependanta teritorii: Alando | Faero | Gibraltar | Guernsey | Jersey | Man-Insulo | Svalbard e Jan Mayen