Praha

De Wikipedio
Irez ad: pilotado, serchez
Praha
Prague Montage.jpg
Kelk imaji de Praha.
Flag of Prague.svg Prague CoA CZ.svg
Flago di Hlavní město Praha Blazono di Hlavní město Praha
Lando: Flag of the Czech Republic.svg Chekia
Informo:
Fondita ye: c. 885
Latitudo: 50°05'19" N
Longitudo: 14°25'17" E
Altitudo: 399 m
Surfaco: 496 km²
Habitanti: 1 262 106 (2012)
Denseso di habitantaro: 2,500.0 hab./km²
Horala zono: UTC+1
UTC+2 dum somero
Urbestro: Adriana Krnáčová
o Praha
Oficala retosituo:
http://www.praha.eu/
Placo Václav, vidita de la Nacionala muzeo.

Praha (Germane Prag, Latine Praga) esas chef-urbo di Chekia. Antee ol esis chef-urbo dil Rejio di Bohemia e di Chekoslovakia. Anke ol esas la chef-urbo di la regiono Bohemia.

Ol jacas an la bordi dil fluvio Vltava (Moldau en Germana) e havas cirkume 1.2 milion habitanti - la maxim grand urbo di Chekia. Lua metropolala regiono havas cirkum 1.9 milion habitanti.[1]

Esas plura posibla origini di lua nomo, inkluzite de Cheka pražit, signifikanta 'fairizar' o 'sikigar', e práh signifikante 'solio' en la fluvio, do 'vadeyo'.

En 1992 lua historiala centro deklaresis Patrimonio Mondala.[2][3] Pro lua bela peizaji e pro la titulo "Patrimonio Mondala" ol esas un ek la 20 maxim vizitata urbi dil mondo.[4]

Praha esas importanta politikala, kulturala ed ekonomiala centro di Central Europa. Du Santa Romana imperiestri vivis en la urbo. Ol esis un ek la maxim importanta urbi dum la Habsburga monarkio. Praha divenis un ek la maxim importanta chef-urbi di Europa dum la 18ma e 19ma yarcenti. Dum la 20ma yarcento ol subisis granda opreso dum l'unesma e dum la duesma mondomiliti, ed anke l'opreso pro la okupeso dal Nacional-socialisti e dal Sovietiani. Tamen ol preske evitis bombardado en komparo kun altra urbi Europana e l' edifici historial esas bone konservita.

Historio[redaktar | redaktar fonto]

Libuše e Přemysl, legendala fondinti di Praha.

La maxim anciena restaji pri homala okupeso trovita en Praha datizas de Paleolitiko.[5] On konsideras ke l'unesma permananta habitanti dil urbo esis Kelti, qui vivis en la sudo di nuna urbo til la 2ma yarcento aK. Li fondis vilajeto nomizita Závist. Dum la fino dil 1ma yarcento Germanala tribui (Markomani e Suevi) okupis la regiono e pose arivis la Slavi, qui vivis ibe depos la 4ma yarcento, quankam l'Avari dominacis li.

L'urbo fondesis dum fino dil 9ma yarcento, kun la konstrukturo dil kastelo Vyšehrad an la dextra rivo dil fluvio Vitava. Segun legendo, ol fondesis da princino Libuše, qua mariajis Přemysl e komencis la dinastio Přemyslovci, guverninti di Bohemia til 1306. Vyšehrad ne esas la nuna Kastelo di Praha, qua konstruktesis en l'opozanta rivo dil fluvio Vltava.

Kopii di la juveli de la krono di Bohemia.

Praha rapide divenis chef-urbo por la reji di Bohemia, kelki ek qui regnis kom imperiestri di la Santa Romana Imperio. Dum la 13ma yarcento rejulo Otakar la 2ma di Bohemia fondas la quartero Malá Strana, un ek la maxim anciena quarteri di Praha qui existas til nun. L'urbo kreskis dum la regno di Karl la 1ma di Bohemia e la 4ma di Germania, qua imperis la konstrukturo dil quartero Nové Město (nova urbo) ed unionis la du rivi per la notora ponto Karl (Karlův most), qua nune esas la duesma maxim anciena ponto di Chekia. Ilu anke fondis l'unesma universitato di Central Europa,[6] l'Universitato di Karl en Praha (Univerzita Karlova v Praze).

L'astronomiala horlojo konstruktita en 1410.

Dum la 15ma yarcento eventis politikala e religiala agitesi, pro la konflikti inter la sequanti di Jan Hus e la rejulo Sigismundus.[7] La konflikti transformesis en milito e duris til 1434. Dum la du sequanta yarcenti, Praha plufortigis sua rolo kom komercala urbo. Multa notinda Gotika edifici konstruktesis,[8][9] e la Kastelo di Praha ampligesis.

En 1526 Bohemiana nobeli elektis Ferdinandus la 1ma, de la dinastio Habsburga, kom rejulo. La fervoroza katolikismo dil Habsburgi adportis konflikti a Bohemia, ube protestanta idei ganabis populareso. En 1576 rejulo Rudolfus la 2ma decidis rezidar en Praha, ed atraktis astrologi, ciencisti, artisti e muzikisti por vivar en la urbo. Inter la notora personi qui vivis ibe dum ta epoko esis l'astronomi Tycho Brahe e Johannes Kepler, la piktisto Arcimboldo e la poetino Elizabeth Jane Weston.

Praha en 1650.

En 1618 itere eventis konflikti inter katoliki e protestanti en Praha, qui efektigis la Milito di Triadek Yari. Ferdinandus la 2ma, Santa Romana imperiestro revokesis de la trono, e Fredericus la 5ma, elektero di Palatenio divenis rejulo. Tamen, Bohemiana armeo vinkesis en la Batalio di la Blanka Monto (1620) proxim l'urbo. La habitantaro dil urbo diminutis pro la milito de 60.000 personi ante 1618 til 20.000 en 1848. Pos la duimo dil 17ma yarcento la habitantaro komencis kreskar itere. Judi vivis ibe de la 10ma yarcento e, cirkume en 1708 li ja esis un quarimo de la habitantaro.[10]

En 1689 granda fairo destruktis l'urbo, ma l'arkitekturo rinovigesis dum la rikonstruktado. De 1713 til 1714 eventis epidemio di pesto, qua mortigis cirkum 12.000 til 13.000 personi.[11] L'ekonomio duris kreskar dum la 18ma yarcento ed en 1771 l'urbo havis 80.000 habitanti, di qui multi esis richa komercisti e nobeli, qui konstruktis multa palaci, kirki e gardeni.

Katedralo di Santa Vitus.

Pos la Batalio di Praha en 1757, Prusiana bombardo destruktis plu kam un quarimo dil urbo, e destruktis forte la katedralo di Santa Vitus. Tamen, dum la sequanta monato eventis la Batalio di Kolín, e l'armedo di Friedrich la 2ma perdis e abandonis la urbo. En 1784 l'urbeti Malá Strana, Nové Město, Staré Město e Hradčany unionesis por formacar unika ento. La quartero Josefov, ube vivis judi, divenis parto dil urbo erste en 1850.

Monumento memoriganta František Palacký, defensero dil rivivigo di Cheka linguo.

La revolucioni di 1848 anke afektis Praha, ma oli rapide e forte supresesis. Dum la sequanta yari, nacionalista movado pri la rivivigo di Chekia (České národní obrození) aparis e ganis forco til kontrolar la konsilantaro dil municipo en 1861. En 1848 maxim multa de la habitantaro parolis Germana linguo, ma en 1880 nur 14% (42.000 personi) parolis ol, ed en 1910 nur 6.7% (37.000 personi), pro l'enfluo di Cheki de altra parti di Bohemia e Moravia, ed anke pro la riveno dil sociala stando di la Cheka linguo.

Pos finar l'unesma mondomilito en 1918, Chekoslovakia kreesis, e Praha divenis lua chef-urbo, e Tomáš Masaryk selektis la Kastelo di Praha por prezidanteyo. En 1930 l'urbo havis cirkume 850.000 habitanti, kun multa habitanti de diversa rasi, inkluzite expresiva nombro di judi. Tamen, ye la 15ma di marto 1939 Adolf Hitler imperis l'invado di Praha e kreis la protektorato di Bohemia e Moravia. La maxim multa judi dil urbo exterminesis. Praha subisis kelka bombardi dum la fino di la duesma mondomilito qui produktis 701 morti e 1.000 vunditi. Ye la 5ma di mayo 1945, ye du dii ante Germana kapitulaco, la habitantaro revoltis kontre Germana okupeso e, ye quar dii pose, la Reda Armeo liberigis l'urbo. Pose, preske tota habitanti de Germana origino fugis od ekpulsesis de l'urbo pro dekreti dil prezidanto Edvard Beneš.

Chekoslovakia vivis sub influo de Sovietia dum la kolda milito. En 1968 lor sekretario di la komunista partiso di Chekoslovakia Alexander Dubček komencis reformo en la socialista rejimo, abortita pro la invado di Chekoslovakia da Sovietia ed altra membri dil pakto di Warszawa ye la 21ma di agosto sam yaro. En 1989, same quale en vicina landi, eventis protesti - konocita kom Revoluciono di Veluro - kontre la socialista rejimo. Lore sekretario di la komunista partiso di Chekoslovakia, Miloš Jakeš, renuncis ye la 24ma di decembro sam yaro, ed en junio 1990 eventis l'unesma demokratiala elekti di lando depos 1946.

Kun la divido di Chekoslovakia en januaro 1993, Praha divenis la chef-urbo di Chekia. En 1995 komencis la konstrukto di alta edifici en l'urbo. Dum fino di la yari 1990ma Praha itere divenis importanta kulturala centro en Europa. En 2000 eventis renkontri dil Internaciona Monetala Fundo e dil Mondala Banko en l'urbo. Praha probis gastigar l'Olimpiala Ludi di 2016, ma ol ne selektesis mem ante l'unesma balotado.

Geografio[redaktar | redaktar fonto]

Praha en januaro, dum vintro.
Fluvio Vltava proxim la quartero Sedlec.

Praha jacas en la centro di Europa, distante min kam 500 km de Adriatiko, de Norda Maro e de Baltiko, an la bordi dil fluvio Vltava. La maxima altitudo dil urbo esas 399 metri an la quartero Zličín weste del urbo, dum ke la minima altitudo esas 177 metri an lua nordo.

La klimato di Praha esas kontinentala, kun mezavalora yarala temperaturo inter 8ºC o 9ºC. Dum vintro, qua esas sika, la mezvalora temperaturo esas 0°C. Dum printempo la temperaturi atingas 16-17ºC e la pluvo gradope augmentas til superirar 70mm dum somero. La temperaturi dum somero povas superirar 25°C. La pluvozeso dum autuno esas simila a printempo, e la mezvalora temperaturo en novembro esas infre 3°C.

Turismo en Praha[redaktar | redaktar fonto]

Kastelo di Praha.
Placo dil Anciena Urbo (Staroměstské náměsti)
Nacionala Teatro (Národní divadlo)

Praha divenis un ek la maxim populara destini por turisti depos la fino dil kolda milito. L'urbo subisis domaji min serioza kam altra urbi dum la duesma mondomilito, e multa anciena edifici restis originala. Ol havas exemplaro di diversa stili di arkitekturo: Romanesk-epoko, Gotik-epoko, Renesanco, Baroko, Nov-Renesanco, Nova Gotiko, Art Nouveau, Kubismo, Neoklasikala ed ultramodernal arkitekturi.

Inter la importanta turistal atraktivi esas:

  • Kastelo di Praha
  • La Ponto Karl (Karlův most)
  • La kirko di Santa Nikolaus
  • La Pordo Písek
  • La monto Petřín, kun lua homonima turmo e funikulara voyo
  • La muzeo Franz Kafka
  • L'insulo Kampa, en la fluvio Vltava
  • La horlojo astronomiala (Orloj)
  • La Nacionala Teatro (Národní divadlo), ube spektakli pri baleto, opero e muziko prizentesas
  • L'anciena-nova sinagogo (Staronová Synagoga)
  • La kirko di la Matro di Deo avan Týn (ube sepultesis Tycho Brahe)
  • La Turmo di la Pulvero (Prašná brána)
  • La baroka palaco Clam-Gallas (Clam-Gallasův palác)
  • La muzeo pri dekor-arti
  • La Placo dil Anciena Urbo (Staroměstské náměsti), ube jacas statuo di Jan Hus
  • La historiala placo Václav (o Venceslaus)
  • La placo Karl (Karlovo náměstí)
  • La "dansanta domo" (Tančící dům)
  • La Sinagogo dil Jubileo
  • La Hispana Sinagogo, inter altri.

Publika transporto[redaktar | redaktar fonto]

Vagono dil metropoliteno* di Praha.

Praha havas tri linei di metropoliteno*, entote kun 65 km e 61 stacioni, plu kam 142.2 kilometri di tramvoyi kun 931 tramveturi, 130 linei di autobusi, funikulara voyi e sis paromi.

Referi[redaktar | redaktar fonto]

  1. Urbestr-domo di Praha. Basic demographic data (en Angla/Cheka). URL vidita ye la 10 de junio 2008.
  2. Urban Audit. Urban Audit: City Profiles (en Angla). URL vidita ye la 10ma di junio 2008.
  3. Historic Centre of Prague (en Angla). URL vidita ye la 21ma di januaro 2013.
  4. Euromonitor International. Top 150 City Destinations: London Leads the Ways (en Angla). URL vidita ye la 18ma di mayo 2008.
  5. Ayuntamiento de Praga. Historia (en Kastiliana). URL vidita ye la 20ma di aprilo 2008.
  6. El País. Praga celebra el 650º aniversario del Puente de Carlos (en Kastiliana).
  7. infoplease. Hussite Wars (en Angla). URL vidita ye la 17ma di mayo 2008.
  8. (13ma di oktobro 2005) Architecture of the Gothic. Old.hrad.cz. URL vidita ye la 18ma di novembro 2013.
  9. (16ma di decembro 2011) Old Royal Palace with Vladislav Hall - Prague Castle. Hrad.cz. URL vidita ye la 18ma di novembro 2013.
  10. Prague. Jewish Virtual Library. URL vidita ye la 18ma di novembro 2013.
  11. M. Signoli, D. Chevé, A. Pascal (2007)."Plague epidemics in Czech countries". p.51.

Extera ligili[redaktar | redaktar fonto]

Commons
Commons havas kontenajo relatante a:
Flago di Chekia
Urbi en Chekia
Blazono di Chekia
Chef-urbo: Praha
Urbi kun plu kam 100 mil habitanti: Brno, Olomouc, Ostrava, Plzeň
Urbi kun plu kam 30 mil habitanti: České Budějovice, Děčín, Frýdek-Místek, Havířov, Hradec Králové, Jihlava, Karlovy Vary, Karviná, Kladno, Liberec, Most, Opava, Pardubice, Teplice, Ústí nad Labem, Zlín