Bern

De Wikipedio
Jump to navigation Jump to search
Bern
City of Berne.jpg
Kelk imaji pri Bern.
Berne-coat of arms.svg
Blazono di Bern
Lando: Flag of Switzerland.svg Suisia
Informo:
Latitudo: 46º57' N
Longitudo: 07º27' E
Altitudo: 542 m
Surfaco: 51,6 km²
Habitanti: 142 479 (2017)
Denseso di habitantaro: 2.761 hab./km²
Horala zono: UTC+1
Urbestro: Alexander Tschäppät
Mapo:
Mapo di Bern
Oficala retosituo:
http://www.bern.ch
L'universitato di Bern, fondita en 1834.

Bern esas chef-urbo di Suisia. Segun statistiki de 2017, ol havis 142 479 habitanti. Lua tota surfaco esas 51,6 km². Lua metropolala regiono havis 660 000 habitanti en 2000.

En 1983 lua historiala centro (Germane: Innere Stadt) deklaresis Mondala Patrimonio dil Homaro dal UNESKO. En 2010 l'urbo konsideresis un ek la dek urbi del mondo kun maxim bona vivo-qualeso.[1]

Segun legendo, lor komto Berthold la 5ma povis konceptar nomo dil urbo quan il jus fondis, e trovis urso dum chasado. Do ilu decidis pri 'Urs-urbo' (Bär signifikas 'urso' en la Germana).

L'oficala linguo del urbo esas la Suisa varietato di la Germana.

Historio[redaktar | redaktar fonto]

Romana balneyi en Engehalbinsel.

L'unesma evidentaji pri homala kolonieti an la valo dil Aaare evas de Neolitiko. Tamen, l'unesma kolonieto konocata kreesis en Engehalbinsel, norde de la nuna urbo. La kolonieto La Tène kreesis inter 300 aK e 200 aK, e fortifikesis dum la 2ma yarcento aK. Dum la Romana epoko, mikra kolonieto Galo-Romana (vicus) rifondesis an la sama loko.

Segun historiografio de la 14ma yarcento, l'urbo fondesis en 1191 dal familio Zähringer. En 1353 ol unionis kun altra 7 kantoni por formacar la Suisa Kunfederuro, qua duris de 1553 til 1481. Bern invadis e konquestis la kantono Aargau en 1415, e la kantono Vaud en 1536 ed altra mikra teritorii. Do, ol divenis la maxim granda urbo-stato norde de Alpi. Dum la 18ma yarcento ol inkluzis granda parto de la nuna kantono Bern e la kantono Vaud.

Bern en 1638.

L'urbo kreskis vers westo, an la limito dil peninsulo kreata dal rivero Aaare. La turmo Zytglogge esis la limito dil urbo de 1191 til 1256, kande la turmo Käfigturm divenis lua nova limito, til 1345. Pose konstruktesis la turmo Christoffelturm, qua esis la limito dil urbo til 1622. Dum la Milito di Triadek Yari du nova fortifikuri konstruktesis por protekar la urbo.

Bern invadesis da Franca trupi en 1798, dum la Revolucionala Militi di Francia, kande ol perdis parto ek lua teritorii. Ol riprenis kontrolo dil alta regiono Oberland en 1802 e, pos la Kongreso di Wien, ol donesis la kontrolo de la Franca-parolanta regiono Jura. Til 1979, kande la kantono Jura kreesis, la kantono Bern esis la maxim extensa de Suisia. Tamen, parto del anciena Jura (cirkume 540 km²) restas kontrolita dal kantono Bern, e formacas un ek lua 10 administrala regioni.

Bern en 1890.

Bern dvenis chef-urbo di la nuna federuro Suisa en 1848. Dum l'unesma mondomilito Suisia restis neutra, e kelka kongresi del Unesma Internacionalo e de la Duesma Internacionalo eventis che l'urbo. En 1914 l'urbo gastigis la Nacionala Expozo Suisa, qua lor recevis 3,2 milion viziteri, malgre l'eventi del unesma mondomilito en vicina landi.

Dum la yari 1960ma kulturala eventi florifis en la urbo. En mikra teatri, la teatraji de nuntempala skriptisti montresis. En 1971 inauguresis la kulturala centro por la yunaro Gaskessel. Dum la komenco dil yari 1980ma eventis revolti, kelkafoye violentoza, di la yunaro en multa loki dil urbo. Dum la fino di la yardeko kreskis la konsumo di drogi, plu videbla en la parko Kleine Schanze.

En 1992 l'urbo elektis lua unesma Socialista urbestro, Klaus Baumgartner.

La habitantaro di Bern kreskis de cirkume 5.000 personi dum la 15ma yarcento til cirkume 12.000 personi en 1800, 60.000 personi en 1900, e plua kam 100 mil personi dum la yari 1920ma. Dum la yari 1960ma ol atingis 165.000 habitanti, e pos ta epoko ol diminutis, til cirkume 130.000 personi en 2000. En 2017 la kalkulita habitantaro esis 142 349 personi, di qui 100 000 esis Suisi, e 42 939 esis stranjeri.

Geografio[redaktar | redaktar fonto]

Un ek la ponti super la rivero Aare.
Mapo pri Bern.

Bern jacas en la samnoma platajo, weste de la geografiala centro di Suisia. Komence ol konstruktesis en kolinoza peninsulo cirkondata dal rivero Aare, ma kreskis trans l'originala limiti del urbo. Multa ponti konstruktesis por permisar lua expanso.

La meteorologiala staciono maxim proxima jacas en l'urbo Zollikofen, distanta cirkume 5 km de la centro di Bern. La klimato dil urbo esas temperema oceanala (Cfb segun la klimatala klasifikuro di Köppen). La mezavalora temperaturo en januaro (vintro) esas -0,4°C, dum ke la temperaturo en julio (somero) esas 18,3°C. La maxim varma temperaturo enrejistrita dum recenta yari esis 37°C en 2003. Mezavalore, temperaturi super 25°C enrejistresas dum 40 dii, omnayare.

La mezavalora yarala pluvo-quanto en Bern esas 1059 mm, e la maxim pluvoza monato esas mayo, kun mezavalore 119 mm.

Panoramo pri Bern.
Panoramo pri Bern.

Referi[redaktar | redaktar fonto]

  1. ''Quality of Living global city rankings – Mercer survey''. Mercer.com. URL vidita ye la 26ma di oktobro 2012.
Chef-urbi di Europana landi

Amsterdam · Andorra la Vella · Athina · Belgrade  · Berlin · Bern · Bratislava · Bruxel · Budapest · Bucarest · Dublin · Helsinki · Kiev · Chisinau · København · Lisboa · Ljubljana · London · Luxemburg · Madrid · Minsk · Monako · Moskva · Nikosia · Oslo · Paris · Podgorica · Praha  · Reykjavík · Riga · Roma · San-Marino · Sarajevo · Skopje  · Sofiya · Stockholm · Tallinn · Tbilisi · Tirane · Vaduz · Valletta  · Warszawa · Vatikano · Wien · Vilnius · Yerevan · Zagreb