Helsinki

De Wikipedio
Irez ad: pilotado, serchez
Helsinki
{{{Lokala_nomo}}}
Helsinki montage 2015.jpg
Kelk imaji pri Helsinki.
[[Arkivo:|border|140px]] Helsinki.vaakuna.svg
Flago di Helsinki Blazono di Helsinki
Lando: Flag of Finland.svg Finlando
Regiono: Uusimaa
Sub-regiono: Helsinki
Informo:
Fondita en: {{{FonditaYe}}}
Fondita da: {{{FonditaDa}}}
Latitudo: 60°10'15" N
Longitudo: 24°56'15" E
Altitudo: 51 m
Surfaco: 686 km²
Habitanti: 621,863 (2014)
Denseso di habitantaro: 2,909.3 hab./km²
Disto de [[{{{Chefurbo}}}]]: {{{Distanco}}} km
Horala zono: UTC+2
UTC+3 dum somero
Urbestro: Jussi Pajunen
Mapo:
Mapo di Helsinki
[[Arkivo:{{{DetalozaMapo}}}|250px||alt=]]
<div style="position: absolute; left:Expression error: Unrecognized punctuation character "{".px; top: Expression error: Unrecognized punctuation character "{".px;">o ←
Retosituo:
http://www.hel.fi

Helsinki (en Sueda Helsingfors) esas chef-urbo e maxim grand urbo di Finlando. Ol jacas en Sud-Finlando, an la norda litoro di Finlandana Gulfo. La loko esas 60˚10' N - 24˚57' E. Ol jacas aproxime 80 km norde de Tallinn, Estonia, 400 km este de Stockholm, Suedia, e 300 km weste de St. Peterburg, Rusia. Ol havas historiala ligili kun ta tri urbi.

La metropolala regiono di Helsinki inkluzas l'urbi Espoo, Vantaa, Kauniainen ed altra min grand urbeti. Ol esas la precipua centro politikala, edukala, financala, kulturala e por ciencala inquesto di Finlando. Cirkume 70% de la maxim grand entraprezeyi di Finlando havas sideyi en la regiono di Helsinki.[1]

Helsinki havas universitato kun 11 fakultati e quar politeknoskoli. La universitato di Helsinki esas la maxim olda en Finlando, ma originale ol esis fondata en 1640 en Turku. La universitato translojesis pos la brulo di Turku (1827) en Helsinki en 1828. Recente fondita esas l'Universitato Aalto (depos 2010), qua funcionas per privata establiso, e Metropolia (depos 2008), qua esas politeknoskolo di aplikita cienci en la maxim alta nivelo.

Historio[redaktar | edit source]

Helsinki kreesis kom komercal urbo da Gustaf la 1ma Vasa en 1550. Il intencis transformar ol en rivalo di Hansal urbo Reval (nuna Tallinn). Malgre to, l'urbo restis tre mikra til la komenco di la 19ma yarcento. La granda pesto di 1710 mortigis 2/3 dil habitantaro di Helsinki[2].

La centro di Helsinki en 1820.

En 1809 Rusian imperio vinkis Suedia en la Finlandana milito, ed anexis Finlando kom la Granda Dukio di Finlando. Pos ta anexo l'urbo komencis kreskar. En 1812 Helsinki esis imperita kom chef-urbo di Finlando. La Rusa caro volis ke nova chef-urbo di autonomala Finlando esus plu proxime Santa Peterburg kam anciena chef-urbo Turku. Pos granda fairo en Turku, L'Akademio translacesis de Turku a Helsinki en 1828, e recevis nomo Carala Universitato di Alexandr, nuna Universitato di Helsinki.

Luterana katedralo di Helsinki.

En 1852 la katedralo projetita da Carl Ludwig Engel kompleteskis. Pos la fino di la 19ma yarcento Finlandana linguo gradope divenis plu dominacanta en l'urbo.

Malgre la tumultoza historio di Finlando dum la 20ma yarcento l'urbo duris kreskar. Kande Finlando divenis nedependanta Helsinki duris esar chef-urbo. Dum la Finlandana interna milito en januaro 1918 granda parto dil urbo e granda parti dil sud-esto di Finlando okupesis da Red Armeo. Em aprilo Germani e la Blanka Armeo, qui luktis kune, kaptis l'urbo.

Helsinki, kontraste kun Tampere, sufris poka domaji dum l'interna milito. Pos la vinko di Blanki, militala kaptiti enkarcerigesis en diversa parti di Finlando, exemple en la fortreso di Suomenlinna. En 1931 l'edifico dil Parlamento di Finlando kompleteskis. En 1938 l'Olimpiala stadio kompleteskis ma l'Olimpiala Ludi qui eventabus en 1940 ne eventis, pro ke Sovietia atakis Finlando l'antea yaro (Vintro-milito) ed anke pro ke komencis la duesma mondomilito.

La metropoliteno* di Helsinki.

En 1952 la Somerala Olimpiala Ludi fine eventis en l'urbo. En 1975 eventis la konfero pri sekureso di Europa en la Halo Finlandia (Finlandia-talo) kun la partopreno di 35 chefi di stato.

La habitantaro di Helsinki kreskis rapide dum la 1970a yari e lua unesma lineo di urbala fervoyo inauguresis en 2 di agosto 1982.[3] La metropolala regiono di Helsinki havis un de la maxim rapida kreski de Europana Uniono dum la 1990a yari. La yaro 2000 l'urbo esis un de la "kulturala chef-urbi di Europa".

Geografio[redaktar | edit source]

Surnomizita "la filiino dil Baltiko" Helsinki jacas sur l'extremajo di un peninsulo, plu 315 insuli. La denseso di habitantaro en kelka regioni dil urbo esas alta, e povas atingar plu kam 16,000 habitanti per km² en la quartero Kallio. Granda parto dil urbo fore de la historiala centro konsistas ek suburbi konstruktita pos la duesma mondomilito, separita l'una di l'altra per parceli di foresto. En l'insulo Korkeasaari jacas la maxim granda zoo* di Finlando.

Helsinki dum somero.

Lua metropolala regiono konsitas ek la municipi Helsinki, Espoo, Vantaa e Kauniainen[4], e konsideresas l'unika metropolala regiono di Finlando[5]. Ol havas 1.1 milion habitanti, plu kam 4 foyi la habitantaro di Tampere. La metropolala regiono okupas 770 km² e lua denseso di habitantaro esas 1,418 per km². Ol koncentras multa employesi: cirkume 750,000 personi laboras ibe[6].

Lua klimato esas humida kontinentala (Dfb, segun la klimata klasifikuro di Köppen). Pro l'influo di Baltiko, la temperaturi esas plu alta kam lua nordala loko povus sugestar. En januaro e februaro lua mezvalora temperaturo esas −5 °C, e temperaturi infre -20 °C eventas dum poka dii dil yaro. La mezvalora temperaturi de junio til agosto (somero) varias de 19 til 22 °C.

La precipua insuli di Helsinki esas Seurasaari, Lauttasaari (3,75 km²), Korkeasaari, Suomenlinna (ube jacas fortreso qua konsideresas Patrimonio di la Homaro), e la militistala insulo Santahamina (4,28 km²).

Panoramo di Eteläsatama (suda portuo), en Helsinki.
Panoramo di Eteläsatama (suda portuo), en Helsinki.

Ekonomio[redaktar | edit source]

La precipua ekonomial agadi di Helsinki esas la servadi, qui gradope remplasas l'industrio. Cirkume 1/3 de la KLP di Finlando produktesas en la metropolala regiono di Helsinki, e la sideyo di 83 de la 100 maxim granda entraprezeyi di Finlando jacas ibe.

La Borso di Helsinki inauguresis en 1912, e nun apartenas a la grupo Sueda ONX, qua anke kontrolas la borso di Stockholm.

Evoluciono dil habitantaro[redaktar | edit source]

Panoramo vidita de la placo Rautatientori. Centre, la ferovoyala staciono.
Panoramo vidita de la placo Rautatientori. Centre, la ferovoyala staciono.

Kelka turistala loki[redaktar | edit source]

Suomenlinna.
  • La fortreso di Suomenlinna (Suede: Sveaborg) jacas proxim la portuo di Helsinki. Ol komencis konstruktesar dal Suedi en 1748,[7] por protektar Suedia de la Rusa imperio. Entote la fortreso okupas 210 ha e havas 6 km di muri por protektar ol.[8] En 1973 la fortreso transformesis en muzeo.[8]
  • La Petra Kirko (Temppeliaukio Kirkko), qua exkavesis en la roko, e lua muri esas l'originala roko, dum ke lua tekto konstruktesis ek ligno. Pro lua bon akustiko freque eventas muzikala koncerti ibe.[9]
  • La monumento homaje a la kompozisto Jean Sibelius: inaugurita en 1967 dek yari pos la morto di Sibelius -, ol jacas en la samnoma parko e konstruktesis per plu kam 600 metala tubi.
La Katedralo Luterana di Helsinki.
  • La Katedralo Luterana di Helsinki projetesis dal arkitekto Carl Ludwig Engel e konstruktesis de 1830 til 1852. Ol jacas en la quartero Kruununhaka, centre di Helsinki. Ultre la katedralo, Carl Ludvig Engel projetis tota la Placo di la Senato, avan la katedralo. Avan l'edifico jacas statuo di Rusa caro Nikolaus la 2ma.[9] Altra importanta edifici qui cirkondas la Placo di la Senato esas la Nacionala Biblioteko di Finlando, la Palaco di la Guverno, e la precipua edifico di l'Universitato di Helsinki.[10]
  • Proxim la Placo di la Senato jacas l'Olda Merkato di Helsinki, qua nun-tempe vizitesas precipue da la turisti. L'edifico inauguresis en 1889.[11] En la placo, avan la merkato, existas staciono di paromi qui ligas Helsinki a Suomenlinna. En la baraki di la ferioplaco avan la merkato vendesas manjaji, note de salmono, e manjar ibe esas plu chipa kam manjar en la restorerii dil urbo.
  • La merkato Hakaniemi havas cirkume 70 butiki en 2 etaji. L'edifico projetesis da Karl Hård af Segerstad ed inauguresis en 1914. En l'unesma etajo esas la butiki qui vendas nutrivi, dum ke en la duesma etajo esas la butiki qui vendas suveniri e mestieri.[12]
Muzeo pri Arto Ateneum.
  • La Muzeo pri Arto Ateneum (Ateneumin taidemuseo)[13] en la centro di Helsinki inauguresis en 1887. Ol havas cirkume 650 internaciona maestroverki. En 1903 ol divenis l'unesma muzeo en la tota mondo qua recevis verko da Vincent van Gogh.
  • La Muzeo Kiasma, pri nuntempal arto. Inaugurita en mayo 1998,[14] ol kontenas cirkume 8,000 verki,[15] inter pikturi e skulturi.
  • La Muzeo Mannerheim jacas en la domo ube la militisto e prezidanto Carl Gustaf Emil Mannerheim rezidis de 1924 til 1951, quankam lu ne esis proprietero di ol. La muzeo havas moblaro de l'epoko di Mannerheim, e pluse medalii, honorotituli, lua libri e fotografuri de lua ancestri. En 1957, sis yari pos lua morto, la Fonduro Mannerheim kompris l'imoblo e transformis ol en muzeo.
Nacionala Muzeo di Finlando.
  • La Nacionala Muzeo di Finlando (Finlandane: Kansallismuseo). L'edifico, konstruktita en 1910 dal arkitekti Herman Gesellius, Armas Lindgren ed Eliel Saarinen, prizentas la Historio di Finlando de la Petr-epoko til nun, tra objekti. Ol nun dividesas en tri parti: "La rejolando" montras l'evoluciono di Finlandana socio de la mez-epoko til la komenco di la 20ma yarcento, inkluzite l'epoki di Sueda e Rusa dominacado; "la lando e lua populo" prizentas populala e folklorala kulturo dum la 18ma e 19ma yarcenti, la vivo en la ruro e l'industrialiigo; e "l'interagema expozuro" permisas blinda personi tushar objekti. La muzeo riformulizas la seciono pri la prehistorio di Finlando, qua montros arkeologiala restaji e kompleteskos en 2017. La muzeo montras moneto-peci, medalii, juveli ed armi, inter altra objekti.
  • La Katedralo di Uspenski (Finlandane: Uspenskin katedraali) esas Estal Ortodoxa katedralo projetesis dal Rusa arkitekto Alexei Gornostayev (1808-1862) e konstruktesis pos lua morto, de 1862 til 1868, dum la regno di Alexandr la 2ma di Rusia. Ol havas diversa valoroza ikoni e konsideresas la maxim granda Ortodoxa katedralo de l'Ocidento.[16]
  • En l'insulo Seurasaari existas la "Muzeo en libera aero di Seurasaari", qua konsistas ek edifici (domi, kabani, ventomuelilo) de multa regioni di Finlando, qui konstruktesis precipue per ligno, desmuntesis e pose rikonstruktesis ibe. Ultre l'edifici, l'insulo havas varietato di sovaja vivo, note uceli, ma anke skureli e lepori. En Seurasaari ank existas un ek la du plaji di Helsinki ube praktikesas nudismo.

Referi[redaktar | edit source]

  1. (2ma di decembro 2007) Helsinki Region Marketing Ltd — Helsinki Region in Brief (en Angla). Web.archive.org. URL vidita ye la 17ma di februaro 2014.
  2. Information about Helsinki (en Angla). Infopankki.fi. URL vidita ye la 29 di januaro 2015.
  3. (19 di marto 2012) Helsinki City Transport - About HKL - History - A brief history of the metro (en Angla). Helsinki City Transport. URL vidita ye la 21ma di septembro 2013.
  4. Aluejaot (en Finlandana). Tietopalvelu. Uudenmaan liitto. URL vidita ye la 29ma di mayo 2014.
  5. Uudenmaan maakuntakaava selostus (en Finlandana). (PDF) Helsinki-Uusimaa Region. URL vidita ye la 17ma di februaro 2014.
  6. Helsingin seutu tiivistetysti (en Finlandana). Kaupunkitieto. Helsinginseutu.fi.
  7. Fortress and history (en Angla). URL vidita ye la 19ma di novembro 2016.
  8. 8.0 8.1 Fortress of Suomenlinna - World Heritage Site. UNESCO. URL vidita ye la 19ma di novembro 2016.
  9. 9.0 9.1 Helsinki (Finlândia) em um dia (en Portugalana). SOS Viagem. URL vidita ye la 19ma di novembro 2016.
  10. Senate Square. Visit Helsinki. URL vidita ye la 19ma di novembro 2016.
  11. Old Market Hall - Helsinki (en Angla). URL vidita ye la 19ma di novembro 2016.
  12. Hakaniemi Market Hall (en Angla). URL vidita ye la 19ma di novembro 2016.
  13. Ateneum Art Museum.
  14. Kiasma / The story of Kiasma. URL vidita ye la 19ma di novembro 2016.
  15. Kiasma - Collections.
  16. "Orthodoxy in Finland, Past and present" (ed. by V. Purmonen) (1984) p.74.

Extera ligilo[redaktar | edit source]

Europana chef-urbi

Amsterdam · Andorra la Vella · Athina · Belgrade  · Berlin · Bern · Bratislava · Bruxel · Budapest · Bucarest · Dublin · Helsinki · Kiev · Chisinau · København · Lisboa · Ljubljana · London · Luxemburg · Madrid · Minsk · Monako · Moskva · Nikosia · Oslo · Paris · Podgorica · Praha  · Reykjavík · Riga · Roma · San Marino · Sarajevo · Skopje  · Sofiya · Stockholm · Tallinn · Tbilisi · Tirane · Vaduz · Valletta  · Warszawa · Vatikano · Wien · Vilnius · Yerevan · Zagreb