Urbala ferovoyo

De Wikipedio
(Ridirektita de Urbala fervoyo)
Irez ad: pilotado, serchez
Treno en urbala ferovoyo di New York, Usa.

Urbala ferovoyo o metropoliteno* esas elektrala sistemo di transporto per treni kun alta kapaceso or transporto di personi, qua ordinare transiras subtere o sur elevita ferovoyi, precipue en tre populoza regioni dil urbi. Sistemi di urbala ferovoyo distingesas de altra sistemi di transporto sur reli per ke lia voyi ne havas fizikala intruzi de altra sistemi di transporto, exemple: de transporti di kargajo en la sama lineo, kruco-voyi kun stradi, edc.

Tuneli en urbala ferovoyo di Taipei, Republiko di Chinia.

Ordinare l'urbala ferovoyi uzas elektrala treni qui movas sur reli, ma kelka urbi usas monoreli, o treni kun bandaji kauchuka, o sistemi di magnetala levo.

L'unesma urbala ferovoyo inauguresis en London, Unionita Rejio, en 1863, e funcionis kun vapor-lokomotivi. Til 1900 nur 7 urbi inauguris sua sistemi: London en 1863, New York en 1870, Chicago en 1892, Budapest en 1896, Glasgow en 1896, Boston en 1897 e Paris en 1900. Nune, plu kam 160 urbi e metropolala regioni havas sistemi di urbala ferovoyi, entote plu kam 8,000 kilometri di linei en la tota mondo, inkluzite plu kam 7 000 stacioni.

La sistemo di urbala ferovoyo kun la maxim granda nombro de stacioni jacas en New York, kun 442 stacioni. La maxim longa sistemi segun la totala nombro de kilometri esas Shanghai e London (431.7 e 402 kilometri, rispektive). Segun la totala quanto de pasajeri, la maxim uzata esas l'urbala ferovoyi di Seoul, Moskva e Tokyo, qui singladie transportas 6.7 milioni, 6.55 milioni e 6.33 milioni di pasajeri, rispektive.

Funcionado dil sistemi[redaktar | redaktar fonto]

La sistemi di urbala ferovoyi ordinare uzesas en granda urbi, urbal aglomeraji o metropolala regioni, por transportar granda nombro de personi kun alta frequeso. Ofte li recevas granda quanto de pasajeri de altra sistemi di transporto kun plu mikra kapaceso, exemple autobusi, tramveturi o treni. Ed ordinare existas gareyi proxim stacioni di urbala ferovoyi, ube on povas garar automobili e durar voyajar rapide til destini en la centro dil urbo o komercala loki.

Skema mapo di urbala ferovoyi di Singapur.
En Sao Paulo, Brazilia, pasajeri qui arivas per treni en la staciono Luz (en l'imajo) povas acesar la staciono Luz dil urbala ferovoyo, ed inverse, sen pagar plusa tarifo.

Singla sistemo di urbala ferovoyo konsistas ek un o plura linei. En kelka kazi, du o plu multa linei dividas parto di sua voyi. En altra kazi, ula staciono servas du o plu multa linei di urbala ferovoyo e permisas al pasajeri de un lineo transirar ad altra lineo sen pagar plusa tarifo. Granda stacioni ofte jacas en quarteri ube granda quanto de personi laboras od ube koncentresas multa komercala establisuri e servi.

Por faciligar la orientizo e movado di pasajeri, la treni di urbala ferovoyi havas skema mapi qui montras omna linei e stacioni dil sistemo. En singla stacioni existas mapi segun skalo qui montras stradi, placi, publika edifici ed altra interesiva loki proxim la staciono.

La konstrukto ed operaco dil sistemi di urbala ferovoyi esas kustoza. Maxim-multa-kaze li esas publike administrata, e multi recevas financala subsidiajo. Nune, guvernerii freque projetas sistemi di urbala ferovoyi en regioni kun alta demando di transporto. En kelka kazi, kande nova lineo kreesas, l'urbala administrerii interdiktas l'aceso di automobili od autobusi a centrala regioni servata da urbala ferovoyi, kun la skopo remplasigar lia uzado. De ta remplasigo rezultas diminuto dil aerala poluto e dil tempo spensata por movadi e perdata dum trafiko-konjestioni, importanta nedireta vantaji de ca sistemo di transporto, quankam freque esas nefacila mezurar ol ekonomikale.

La 50 maxim longa sistemi di urbala ferovoyi en la mondo[redaktar | redaktar fonto]

Konstrukturo di l'unesma urbala ferovoyo en London, dum la 19ma yarcento.
Staciono Botafogo en l'urbala ferovoyo di Rio de Janeiro.
Staciono Saint Lazare en lineo 14 di sistemo di urbala ferovoyi di Paris.

Yen la listo di la 50 maxim longa sistemi di urbala ferovoyi en la mondo, rangizita segun lua totala extenso per kilometri.

Treno di urbala ferovoyo en Oslo, 1928.
# Urbo extenso di urbala ferovoyi
(km)
stacioni unesma lineo
inaugurita en
1 Shanghai 431.7 237 1995
2 London 402 270 1863
3 Beijing 372 218 1969
4 New York 337 442 1870
5 Berlin S-Bahn 331 166 1924
6 Seoul 317 293 1974
7 Moskva 305.7 185 1935
8 Madrid 293 300 1919
9 Guangzhou 215 120 1997
10 Paris 215 120 1900
11 Tokyo (Tokyo metro) 195.1 179 1927
12 Delhi 189.63 142 2002
13 Shenzhen 178.4 137 2004
14 México 176.8 175 1969
15 Valencia 175 169 1988
16 Hong Kong 174.4 82 1979
17 Chicago 173 144 1892
18 Washington DC 171 86 1974
19 Kobehavn 170 84 1934
20 San Francisco BART 167 44 1972
21 Berlin U-Bahn 147 173 1902
22 Singapur 146.5 89 1987
23 Hamburg 144 68 1908
24 Osaka 137.8 101 1933
25 Busan 131.9 121 1985
26 Barcelona 125 166 1924
27 Tokyo (Toei) 121.5 106 1960
28 Tehran 120 80 2000
29 St. Peterburg 110.2 65 1955
30 Taipei 110.1 96 1996
31 Stockholm 110 100 1950
32 München 103.1 100 1971
33 Santiago de Chile 103 108 1975
34 Hamburg U-Bahn 100.7 89 1912
35 Nagoya 89.1 83 1957
36 Nanjing 85 55 2005
37 Oslo 84.2 105 1966
38 Milano 83 94 1964
39 Rotterdam 78.3 62 1968
40 Newcastle/Sunderland 77.7 60 1980
41 Atlanta (MARTA) 77 38 1979
42 Dubai 75 47 2009
43 Wien U-Bahn 75 101 1976
44 Sao Paulo 74.3 64 1974
45 Bucarest 69.3 51 1979
46 Montreal 69.2 68 1966
47 Vancouver 68.7 47 1985
48 Toronto 68.3 69 1954
49 Kairo 65.5 50 1960
50 Kyiv 65 50 1960