México

De Wikipedio
Irez ad: pilotado, serchez
México,D.F.
{{{Lokala_nomo}}}
Montaje Ciudad de México.jpg
Kelk imaji pri México.
Flag of Mexican Federal District.svg Coat of arms of Mexican Federal District.svg
Flago di México Blazono di México
Lando: Flag of Mexico.svg Mexikia
Regiono:
 :
Informo:
Fondita en: 1325
Fondita da: Acteki
Latitudo: 19°26′0″N
Longitudo: 99°8′0″W
Altitudo: 2250 m
Surfaco: 1,485 km²
Habitanti: 8,851,080 (2010)
Denseso di habitantaro: 6000 hab./km²
Distanco de [[{{{Chefurbo}}}]]: {{{Distanco}}} km
Horala zono: UTC-6
Urbestro: Miguel Ángel Mancera
Mapo:
Mapo di México,D.F.
[[Arkivo:{{{DetalozaMapo}}}|250px||alt=]]
<div style="position: absolute; left:Expression error: Unrecognized punctuation character "{".px; top: Expression error: Unrecognized punctuation character "{".px;">o ←
Retosituo:
http://www.df.gob.mx/ciudad/
Edifici en l'avenuo Paseo de la Reforma, un de la precipua avenui di México.

México esas chef-urbo di Mexikia e la federala distrikto di lando. Ol havis 8,605,239 habitanti, segun la kontado di 2000. Lua metropolala regiono havis 17,844,829 habitanti. Lua totala surfaco esas 1,485 km². Ol esas la maxim granda urbo de Amerikana kontinento en habitantaro totala, e un di la maxim granda urbi del mondo.

L'urbo jacas en 19.24° N 98.57° W. Ol esas la maxim olda chef-urbo de Amerikana kontinento ed un di la du fondita dal indijeni (l'altra esas Quito). Ol esas un de la 32 enti de Mexikiana federuro. Ol esas l'unika urbo de la Federala Distrikto (Distrito Federal), e lua administrado separesas de la 31 Mexikiana stati.

México esas importanta komercala, akademiala e financala centro en Nord-Amerika. Anke esas importanta turistala centro.

Nomizita, quale la lando, segun plu frua nomo dil urbo, Metz-xih-co, signifikante 'centre dil aqui di luno'.

Historio[redaktar | edit source]

Tenochtitlán, chef-urbo di Actek-imperio.

L'urbo fondesis dal Acteki en 1325 sub la nomo Tenochtitlán. L'anciena Acteka urbo fondesis en la centro di un sistemo di lagi en la Valo di Mexikia. De 1325 til 1521 l'urbo kreskis en extenso ed en forco, e ja dominacis vasta teritorii kande Hispani arivis.

Pos desembarkar en Veracruz, Hernán Cortés avancis adsur Tenochtitlán kun la helpo di altra indijena populi,[1], ed arivis ibe ye la 8ma di novembro 1819.[2] Cortés e lua soldati marchis til l'urbo e lua chefo, Moctezuma la 2ma, salutis Hispani. Li exchanjis donacaji, ma la kamaradeso ne lastis multa tempo.

Cortés enkarcerigis Moctezuma la 2ma e probis administrar tra ilu.[3] La tensioni kreskis ed ye la 30ma di junio 1520 (dato konocita kom La Noche Triste, "la trista nokto") l'Acteki revoltis kontre Hispani e probis ekpulsar li del urbo. Cortés riunigis lua soldati en Tlaxcala, e komencis asiejar Tenochtitlán en mayo 1521. Dum tri monati l'urbo sufris hungro ed anke la dissemo di variolo adportita de Europa dal Hispani.[1] Cuauhtémoc, lore chefo dil Acteki, kapitulacis en agosto sam yaro. Tenochtitlán preske destruktesis komplete.

Cortés, komence establisis su en Coyoacán, ma pose ilu decidis rikonstruktar Tenochtitlán por eliminar tota restaji de l'anciena Acteka rejio. En 1525 México divenis chef-urbo di vicerejio di Nova-Hispania e la politikala centro di Mexikia. La vicerejulo vivis en palaco konstruktita en la precipua placo dil urbo, nomizita Zócalo. La Metropolala Katedralo konstruktesis en l'opozanta latero di la placo.

José de Iturrigaray.

Kande Francia okupis Hispania dum la komenco dil 19ma yarcento, la municipo di México deklaris esar favorebla a la kreado di suverena administrado, qua guvernabus dum l'okupeso. La membri plu radikala, exemple Francisco Primo de Verdad y Melchor de Talamantes, pensabis ke la nedependo mustis esar definitiva, e li havis la suporto di lore vicerejulo José de Iturrigaray. Tamen, reaktema movado enkarcerigis la membri dil municipo ed obtenis la revoko la vicerejulo.

Kande komencis la revoluciono pri la nedependo en Dolores, Guanajuato, un de la skopi dil revolucioneri esis okupar México, ma li faliis. Til 1820, kande Mexikiana revoluciono preske extingabis, itere eventis revolti en México kontre la vicerejulo. Lore, la konspireri esis la sama reaktema grupo qua obtenis la revoko di Iturrigaray. Pos l'aprobo di la konstituco di 1812 en Hispania, ta grupo temis perdar privileji. Inter la revolteri esis Agustín de Iturbide, qua signatis pakto kun Vicente Guerrero pri la nedependo di Mexikia. Ye la 27ma di septembro 1821 l'armeo di Agustín de Iturbide sucese eniris en México, qua proklamesis chef-urbo di lando pos la nedependo, e deklaresis imperiestro di lando. Ye la 18ma di novembro 1824 Méxiko deklaresis federala distrikto, kun administrado separita de l'altra stati di Mexikia.

Tota la politikala disputi en Mexikia anke eventis en México, inkluzite un de la Franca invadi en Mexikia, de 1861 til 1867, ed okupesis da Usana trupi de 1847 til 1848, dum la milito Mexikia-Usa. Dum la 19ma yarcento eventis granda modifiki en l'urbo, quale la drenado di la vicina lagi e la konstrukturo di linei di tramoveturi.

Pancho Villa ed Emiliano Zapata en México, 1914.

Dum Mexikiana revoluciono l'urbo sucedante okupesis da trupi komandita da Francisco Ignacio Madero en 1911, pose da Pancho Villa ed Emiliano Zapata en 1914, e fine da Venustiano Carranza. Pos sangoza eventi de la Mexikiana revoluciono, Mexikia vivis kelka politikala stabileso de 1929 til 2000, kande la partiso PRI (Partido Revolucionario Institucional, "Institucala Partiso di la Revoluciono") esis en povo. México kreskis plu multe dum la 20ma yarcento, ed en 1968 l'urbo gastigis l'Olimpiala Ludi. En 1970 ed itere en 1986 ol gastigis la Mondala Kupo di Futbalo. La Kupo di 1986 eventis 8 monati pos la granda ter-tremo kun forteso 8.1 che la skalo di Richter, qua frapis la urbo ye la 19ma di septembro 1985.[4]

Fratala urbi[redaktar | edit source]

Kelka turistala e kultural atraktivi[redaktar | edit source]

Placo Zócalo dum la nokto.
Placo Zócalo dum la nokto.
Teatri
Palaco pri Bel Arti.
  • Palaco pri Bel Arti (Palacio de Bellas Artes) - konstruktita de 1904 til 1934, ofras spektakli pri opero, baleto e pri klasika e populara muziko
Muzei
  • Muzeo pri Modern Arto (Museo de Arte Moderno) - Inaugurita en 1964, kontenas verki de 1920 til nun.[5]
  • Muzeo dil Urbo (Museo de la Ciudad de México) - la muzeo jacas en palaco konstruktita en 1536, e kontenas objekti de la 16ma til la 20ma yarcenti.[6]
  • Nacionala Muzeo pri Antropologio (Museo Nacional de Antropología) - Kontenas objekti de diversa kulturi qui vivis en Mexikia de 200 aK til 1521 (periodo Acteka)
  • Nacionala Muzeo pri Arto (Museo Nacional de Arte) - kontenas pikturi produktita da Mexikiani e da stranjeri de 1550 til 1954. Inter altri, esas verki da Cristóbal de Villalpando, Diego Rivera, Frida Kahlo, José Clemente Orozco e David Alfaro Siqueiros.[7]
  • Muzeo Tamayo - kreita en 1981, kontenas verki dal piktisto Rufino Tamayo e da altra moderna e nuntempala artisti.[8]
  • Muzeo Frida Kahlo - La muzeo jacas en la domo ube vivis Frida Kahlo, qua transformesis en 1958.[9]
Loki
Levo di la flago en la placo Zócalo.
  • Zócalo o Plaza de la Constitución ("Placo di la Konstituco") - kreita en 1524 ol kovras aproxime 46,800 m² (195 m x 240 m). En la placo jacas la Metropolala Katedralo (konstruktita en tri etapi, de 1571 til 1813) e la Prezidantala Palaco. En lua centro jacas masto kun giganta flago di Mexikia. La diala ceremonio di levo di la flago atraktas multa turisti.
  • Paseo de la Reforma - un di la maxim importanta avenui de México kun 14.7 km di extenso, ol inauguresis dal imperiestro Maximiliano la 1ma di Mexikia. Inter la monumenti en l'avenuo esas la Monumento pri la Nedependo, inaugurita ye la 16ma di septembro 1910.
  • Altra edifici - Latinal Amerikana Turmo (Torre Latinoamericana) esas edifico inaugurita en 1946 kun altajo di 204 metri, kun belvedero en lua maxim alta pavimento. La Postala Palaco (Palacio Postal, anciena postokontoro dil urbo) deklaresis nacionala monumento en 1987, e nune esas sideyo dil Muzeo pri Historio e Navala Kulturo. La Katedralo di México (1571 til 1813) en la placo Zócalo, mixas Gotika, *Platereska (transita stilo inter Gotiko e Baroko), Baroka e Neoklasik stili en lua arkitekturo, e konstruktesis en la sama loko kam Acteka templo.
Parki
Parko Chapultepec
  • Ekologiala Parko Xochimilco (Parque Ecológico Xochimilco) - inaugurita en 1989 ol okupas 180 hektari, di qui 50 kovresas da aquo.[10] Ol prezervas naturala peizaji qui existis en l'urbo ante l'arivo dil Hispani.
  • Parko Chapultepec - Kun 647 hektari, la parko kontenas botanika gardeno, zoo*, lagi, e la Nacionala Muzeo pri Antropologio. La Kastelo di Chapultepec, an la parko, uzesis kom imperiala e pose prezidantala palaco.[11] En la eniro dil bosko esas la Monumento pri la Yuna Heroi, qua memorigas la yuna kadeti qui defensis la fortreso kontre Usana invado en 1847.[11]
  • Parko Tezozómoc - Kun 28 hektari en la nordo dil urbo, ol inauguresis en 1982. Ol havas mikra bosko, artificala lago kun insuleto ed uzesas por la vicina habitanti dum libera tempo.
  • Nacionala parko di la fonti di Tlalpan - kun 129 hektari en la sudo dil urbo, ol inauguresis en 1936. Ol esas habiteyo por tortugi, anadi e diversa fishi.
Panoramo di México.
Panoramo di México.

Referi[redaktar | edit source]

  1. 1.0 1.1 Historia de la Ciudad de México (en Hispana). URL vidita ye la 14ma di oktobro 2008.
  2. Marroqui, Jose Maria (1969) - La Ciudad de Mexico - . (Mexico City) pp. 21–25 Ayuntamiento del Distrito Federal.
  3. Conquistadors – Cortés. Novembro 1519 – Montezuma Arrested. PBS. URL vidita ye la 17ma di aprilo 2011.
  4. Campus, Yunnven (19ma di septembro 2005) - A 20 años del sismo del 85 - . A 20 años del sismo del 85 (en Hispana). (Ciudad de México) Televisa.
  5. Museo - Museo de Arte Moderno.
  6. Museo de la Ciudad de México.
  7. Museo Nacional de Arte.
  8. MT. Museo Tamayo.
  9. LA CASA AZUL: EL UNIVERSO ÍNTIMO DE FRIDA KAHLO.
  10. Parque Ecológico de Xochimilco (PEX).
  11. 11.0 11.1 visitmexico.com. Castelo de Chapultepec, hapultepec, bosque de Chapultepec (en (Portugalana)). URL vidita ye la 22ma di januaro 2016.
Commons
Wikimedia Commons havas kontenajo relatante a: México