Chili

De Wikipedio
Irez ad: pilotado, serchez
Chili
República de Chile
Flag of Chile.svg Coat of arms of Chile.svg
Flago di Chili Blazono di Chili
Nacionala devizo:
{{{Devizo}}}
Nacionala himno:
Nacionala Himno di Chili
[[File:{{{Audio_ligilo}}}]]
LocationChile.svg
{{{Imajo_informo}}}
Urbi:
Chefurbo: Santiago
· Habitanti: 5.458.590 (2002)
· Habitanti: {{{Habitanti_chefurbo}}}
· Dato: {{{Dato_chefurbo}}}
· {{{TituloChefurbo2}}}: {{{Chefurbo2}}}
· Habitanti: {{{Lojanti_chefurbo2}}}
· Dato: {{{Dato_chefurbo2}}}
· {{{TituloChefurbo3}}}: {{{Chefurbo3}}}
· Habitanti: {{{Lojanti_chefurbo3}}}
· Dato: {{{Dato_chefurbo3}}}
Precipua urbo: Santiago
· Habitanti: {{{Lojanti_precipua}}}
Linguo:
Oficala linguo: {{{Oficala_linguo}}}
Lingui:
Oficala lingui: Hispaniana (de facto)
Nacionala linguo: {{{Nacionala_linguo}}}
Nacionala lingui: {{{Nacionala_lingui}}}
Regionala linguo: {{{Regionala_linguo}}}
Regionala lingui: {{{Regionala_lingui}}}
Etnii:
· {{{Etnii_procenti}}} {{{Etnii}}}
· {{{Etnii2_procenti}}} {{{Etnii2}}}
· {{{Etnii3_procenti}}} {{{Etnii3}}}
· {{{Etnii4_procenti}}} {{{Etnii4}}}
· {{{Etnii5_procenti}}} {{{Etnii5}}}
· {{{Etnii6_procenti}}} {{{Etnii6}}}
· {{{Etnii7_procenti}}} {{{Etnii7}}}
· {{{Etnii8_procenti}}} {{{Etnii8}}}
· {{{Etnii9_procenti}}} {{{Etnii9}}}
· {{{Etnii10_procenti}}} {{{Etnii10}}}
Demonimo: {{{Demonimo}}}
Guvernerio:
Tipi: Republiko
· Prezidanto: Michelle Bachelet
· Prezidanto (serbo): {{{Serbiana_prezidanto}}}
· Prezidanto (kroato): {{{Kroata_prezidanto}}}
· Prezidanto (Bosno): {{{Bosna_prezidanto}}}
· Ko-princi: {{{Ko-princi}}}
Chefo di la Kongreso dil Populo: {{{Chefi_di_la_Kongreso_dil_Populo}}}
· Generala-guberniestro: {{{Generala_guberniestro}}}
· [[{{{Nomo_listo_chefo_guverno}}}|{{{Titulo_chefo_guverno}}}]]: {{{chefo_guverno}}}
Legifantaro: [[{{{Legifantaro}}}]]
Historio:
· {{{Historio}}}: {{{Historio_dato}}}
· {{{Historio2}}}: {{{Historio2_dato}}}
· {{{Historio3}}}: {{{Historio3_dato}}}
· {{{Historio4}}}: {{{Historio4_dato}}}
· {{{Historio5}}}: {{{Historio5_dato}}}
Surfaco: (38ma granda)
· Totala: 756 590 km²
· Aquo: 1,07%
Habitanti: (60ma granda)
· Totala: 16 928 873 (2009)
· Totala: {{{Habitanti}}} (2009)
· Denseso di habitantaro: 22 hab./km²
· Denseso di habitantaro: {{{Denseso di habitantaro}}} hab./km²
KLP (KPP):
· Totala: {{{KLP_KPP_totala}}}
· Segun persiono: {{{KLP_KPP_segun_persiono}}}
KLP:
· Totala: {{{KLP_totala}}}
· Segun persiono: {{{KLP_segun_persiono}}}
Gini: ([[{{{Gini_yaro}}}]])
{{{Gini_chanjo}}} {{{Gini}}}
{{{Gini_valoro}}} · {{{Gini_rango}}}
IHD: ([[{{{IHD_yaro}}}]])
{{{IHD_chanjo}}} {{{IHD}}}
{{{IHD_valoro}}} · {{{IHD_rango}}}
Pluse informi:
Valuto: Chiliana peso
· Abreviuro: {{{Abreviuro}}}
· Simbolo: {{{Simbolo}}}
Tempo-zono: {{{Tempo_zono}}}
· Somero tempo: {{{Somero_tempo}}}
Dato-formato: {{{Dato_formato}}}
Veho-latero: {{{Veho_latero}}}
Telefono-kodexo: {{{Telefono_kodexo}}}
ISO: {{{ISO}}}
{{{ISO2}}}
{{{ISO3}}}
Reto-domeno: .cl
Reto-domeni: {{{Reto_kodi}}}
{{{Reto_kodo2}}}
{{{Reto_kodo3}}}
{{{Reto_kodo4}}}
{{{Reto_kodo5}}}
Precipua religio: katolikismo
Oficala retosituo: {{{Oficalaretosituo}}}


Chili esas lando qua jacas en Sud-Amerika. Lua vicina landi esas en nord Peru, en nord-esto Bolivia, ed en esto Arjentinia. En westo e sudo jacas oceano Pacifiko. Sua chef-urbo nomesas Santiago.

Historio[redaktar | edit source]

Exquisite-kfind.png Videz anke: Historio di Chili.

La maxim anciena restaji de l'unesma habitanti di Chili evas de 14,800 aK. Fernão de Magalhães esis l'unesma Europana explorero qua agnoskis la regiono di nuna Chili, en 1520. Ja en 1535 pos konquestar Inkao imperio, Hispana Diego de Almagro probis koloniigar la regiono konocita kom "valo di Chili", ma faliis. Pedro de Valdivia, pos krucumar Atacama, fondis diversa urbi, ed en 12 di februaro 1541 il fondis l'urbo di Santiago di Nova Extremadura, nune Santiago de Chili[1]. Pos fondar l'urbo, Valdivia direktis su sude, ed eniris en konflikto kun Mapuche indijeni. Pos diversa batalii, fine ilu kaptesis e mortigesis da indijena chefo Lautaro. La konflikti kun indijeni kontinuis dum mult yari til la paco ed un frontiero qua agnoskis la nedependo di Mapuche establisesis en 1641.

La Generala Kapitanio di Chili, ante nomizita Kapitanio di Nova Extremadura esis parto de Vicerejio di Peru til la nedependo di lando. Ol esis povra regiono habitita da poka Hispani, e produktis ledro, graso e frumento por la Vicerejio.

La "patri di la patrio Chiliana" (sinistre a dextre):José Miguel Carrera, Bernardo O'Higgins, José de San Martín e Diego Portales.

La nedependo-proceso di Chili komencis la 18ma di septembro 1810 kande provizora guvernerio deklaris lando un republiko, ma en 1814 royalista trupi riganis kontrolo di povo. Patriota trupi refujis su en Mendoza e formacis kun Arjentiniani l'Andian Armeo. En februaro 1817 José de San Martín krucumis l'Andi kun lia trupi e vinkis Hispaniani en Chacabuco-batalio en 12 di februaro. Nedependeso esis deklarita la 12ma di februaro 1818 e Hispaniani esis fine vinkita en 5 di aprilo 1818 en Maipú-batalio. Bernardo O'Higgins divenis l'unesma chefo di stato di lando, kun titulo di supra diktatoro. O'Higgins komencis reformi ke provokis desplezuri en lapolitikal oligarkio, ed esis koaktitita ad abdikar en 1823. Sama yaro, una konstituco, qua abolisis la sklaveso, aprobesis, e Chili divenis l'unesma lando en Latinid Amerika a liberigar sklavi.[2]

Quankam nedependanta, Chili prezervis l'esenco di stratigita koloniala strukturo, kun la politiko komandita da oligarkii. Granda proprietanti di farmeyi sejornis povoza. Pos la konservemi vinkar la nomizita Revoluciono di 1829 komencis epoko di stabileso, e lando adoptis nova konstituco en 1833.

Gradope lando komencis expansar lua frontieri: ol enkorpigis l'arkipelago di Chiloé en 1826. En 1839 eventis konflikto kontre Peru-Bolivia konfederuro pri marala dominaco en Pacifiko. Pos Chiliani vinkar la batalio di Yungay la milito finis e la konfederuro Peru-Bolivia desaparis. Dum 1840a yari komencis l'atempti di koloniigar la regiono di Llanquihue kun German enmigranti.

Exquisite-kfind.png Videz anke: Pacifiko-milito.

Konseque de Pacifiko-milito Chili ganis teritorii de Bolivia e Peru, en nordo di lando. Pos l'interna milito en 1891 la prezidanto e la kongreso dividis la povo.

Pos militarala stato-stroko en 1924 eventis un periodo di politikala ne-estabileso, qua durigis til 1932. Carlos Ibáñez del Campo guvernis lando du foyi en ta periodo: 1925, e de 1927 til 1931 de facto kom diktatoro.

En 1964 Eduardo Frei Montalva elektesis prezidanto e komencis ekonomiala e sociala reformi, inkluzite agrala reformo, ma renkontris rezisto de la sinistra qua konsideris le reformi poke utila, e de la dextra qua konsideris ol ecesiva.

En prezidantala elekto qua eventis en 1970 Salvador Allende, l'unesma socialista prezidanto direte eligita dal populo, vinkis. Pos l'elekto, Usa lansis ekonomikala sancioni kontre Chili. En 11 di septembro 1973 militestri, komandita da Augusto Pinochet kaptis povo e komencis diktatoreso qua duris til 1990, nam plebicito qua eventis la 5ma di oktobro 1988.

La 11ma di marto 1990 Patricio Aylwin, l'unesma elektita prezidanto pos la diktatoreso di Pinochet, asumis povo. Eduardo Frei Ruiz-Tagle, filiulo di Eduardo Frei Montalva, sucedis Aylwin en 1994. En 2006 socialista Michelle Bachelet divenis l'unesma muliero prezidanto di lando. En 2010 quankam la granda populareso di Bachelet, el ne esis kapabla di helpar la vinko di lua kandidato, Eduardo Frei Ruiz-Tagle, e la kandidato di centro-dextra, Sebastián Piñera, vinkis l'elekto.

Politiko[redaktar | edit source]

La Moneda palaco, sideyo di Chiliana prezidanteso.
Nacionala kongreso di Chili, en Valparaíso.

Chili esas prezidantala republiko. La prezidanto esas chefo di stato e chefo di guvernerio di lando, ed elektesas dal populo por 4-yara periodo, e nemediata rielekto ne esas posibla. L'oficala sideyo di la prezidanteso esas la palaco La Moneda.

La parlamento havas 2 chambri: Senato kun 38 membri qui elektesas dal populo por 8 yari, e Chambro di Deputati (Cámara de Diputados) kun 120 membri qui elektesas dal populo por 4 yari. Senatani e Deputati povas rielektesar infinita foyi. La sideyo dil parlamento esas en Valparaíso.

Nuna Chiliana konstituco adoptesis partale la 1ma di marto 1981, totale en 11 di marto 1990 e sufris enmendi en 1989, 1991, 1994, 1997, 1999, 2000, 2001, 2003, 2005, e de 2007 til 2010. Ol remplasis komplete la konstituco di 1925. Komence ol donis granda povo a la prezidanto, ma en 1990 kelka dispozi qui donis granda povo a la prezidanto eliminesis, exemple la povo por dissolvar la Chambro di Deputati e la prezidantala mandato di ok yari.

Politikala Subdividuro[redaktar | edit source]

Depos la yaro 1979 Chili dividesis en 13 regioni, qui sub-dividesas en provinci e qui itere dividesas en komoni (Comunas). Nune Chili havas 15 regioni, 53 provinci e 346 komoni.

N.º Regiono Chef-urbo Surfaco Habitanti (2)
ChileRegions.png
XV Arica e Parinacota Arica 16.873,3 km² 189.692
I Tarapacá Iquique 42.225,8 km² 286.105
II Antofagasta Antofagasta 126.049,1 km² 547.933
III Atakama Copiapó 75.176,2 km² 272.402
IV Coquimbo La Serena 40.579,9 km² 677.300
V Valparaíso Valparaíso 16.396,1 km² 1.682.005
RM Metropolala Regiono di Santiago Santiago 15.403,2 km² 6.607.805
VI Libertador General Bernardo O'Higgins Rancagua 16.387,0 km² 849.120
VII Maule Talca 30.269,1 km² 975.244
VIII Biobío Concepción 37.068,7 km² 1.982.649
IX La Araucanía Temuco 31.842,3 km² 937.259
XIV Los Ríos Valdivia 18.429,5 km² 373.712
X Los Lagos Puerto Montt 48.583,6 km² 794.529
XI Aisén del General Carlos Ibáñez del Campo Coihaique 108.494,4 km² 100.417
XII Magallanes e Chilian Antarktika (1) Punta Arenas 132.033,5 km² 156.502
(1) Inkluzanta la Chilian Antarktik-teritorio, sua surfaco es 1.382.291,1 km²
(2) Evaluita ye la 30ma di junio di 2006 - "INE Compendio Estadístico Año 2006"

Geografio[redaktar | edit source]

Grey glaciero, sude de Chili.

Chili havas plu kam 4,630 kilometri de nordo til sudo, ma admaxime 430 km de esto til westo. Ol jacas en un regiono surnomizita "Faira Rondo de Pacifiko", expozita a frequenta ter-tremi e volkanal aktiveso. Montoza regioni kovras 80% de lua teritorio.

La nordo di Chili kovresas da la dezerto di Atakama, qua kontenas multa erci, quale nitrati e kupro. En esto jacas Andi. La regiono konocata kom Valle Central (centrala valo) ube jacas Santiago koncentras populo ed anke diversa kultivadi. En sudo jacas richa foresti ed en extrema sudo, glacieri.

Punta Arenas dum vintro.

La klimato varias de extreme sika en Atakama (la maxim arida dezerto dil mondo), miarida en la regiono Norte Chico, mediteranea od kontinentala en la Zona Central (centrala regiono di lando), milda klimato od oceanala klimato en la regioni Biobío e Araucanía, til la sika e kolda klimato dil sudo di Chili - Punta Arenas, la maxim grand urbo de ta regiono, recevas nur 65 mm di pluvo omnayare, e la temperaturo ibe povas falar til −18,7 °C dum vintro.

Ekonomio[redaktar | edit source]

Exquisite-kfind.png Videz anke: Ekonomio di Chili.

Demografio[redaktar | edit source]

Segun demografiala kontado en 2002, Chili havis 15.1 milion habitanti. On kalkulas ke en 2050 totala habitantaro di lando esos 20.2 milioni[3]. Lua populo originis precipue de Hispani kun kelka mixuri di Germani, Italiani, Irlandani, Franci, Britaniani, Suisi e Kroati.

La viv-expekto de lua habitantaro esis 75.74 yari por viri e 81.19 yari por mulieri en 2009.[4] Segun nacionala statistiki, la maxim multa de la habitanti esas blanki o mestici,[5] equivalanta ad 88.92% de la habitantaro.[6] Indijeni esas 11.08%, di qui 9.07% esas Mapuche e 0.69% esas Aymara.

Kulturo[redaktar | edit source]

Gabriela Mistral, Nobel-laureato pri Literaturo en 1945.

Chili konsideresas la lando di la poeti. En lua historio aparis importanta nomi quale Vicente Huidobro e Pablo de Rokha, e la Nobel-laureati Gabriela Mistral e Pablo Neruda. En prozo Isabel Allende esas nune la maxim konocata nomo de lando.

Folklorala muzikisto kantas cueca.

La folklorala muziko de Chili mixas indijena e Hispan influi. La cueca, konsiderata nacionala danso pos 1979 varias segun la regiono. Inter la precipua kantisti di folklorala muziko, jacas Nicanor Molinare, Margot Loyola, e la muzikala grupi Los de Ramón e Los Huasos Quincheros. Dum 1970a yari aparis la nomizita Nueva Canción Chilena kun influo de folkloro: Victor Jara, Patricio Manns, Violeta Parra e la muzikala grupo Inti-Illimani esis la precipua nomi de ta movado. Altra grupi e kantisti kun Latinal Amerikan influo esas Los Ángeles Negros, Antonio Prieto e Lucho Gatica. Altralatere aparis grupi e kantisti kun influi de rock e pop-muziko, quale Los Prisioneros, Los Tres, La Ley, Lucybell, Chancho en Piedra, Los Bunkers, e la kantisto Joe Vasconcellos.

La maxim anciena exempli di pikto en Chili facesis da indijeni de la regiono di Atakama, de diaguita-kulturo, e de Mapuche-kulturo. Dum Hispana koloniigo l'influi indijena ed Europana mixis por formacar kolonial arto. Dum la komenco dil 19ma yarcento stranjera piktisti, quale José Gil de Castro, Claude Gay, Raymond Monvoisin e Johann Moritz Rugendas vizitis Chili ed adportis importanta Europana influi. En 1849 l'Akademio pri Pikto fondesis, e quar piktisti qui studiis ibe divenis notora: Juan Francisco González, Pedro Lira, Alberto Valenzuela Llanos ed Alfredo Valenzuela Puelma. Dum la komenco dil 20ma yarcento kreesis la Nacionala Muzeo pri Bel-Arti, ed aparis nomi quale Fernando Álvarez de Sotomayor e la surnomizita "grupo Montparnasse".

Referi[redaktar | edit source]

  1. Carta de Pedro de Valdivia al emperador Carlos V».
  2. Iglesias, Rafael, ed (1988). «Chile: Chile en la historia». Almanaque Mundial 1989. Panamá: Editorial América, S.A. pp. 261.
  3. Chile:Proyecciones y Estimaciones de Poplacion Total del país 1950-2050 Instituto Nacional de Estadísticas
  4. Instituto Nacional de Estadísticas (s/d). Preguntas frecuentes - Demografía - 80.-¿Cuál es la esperanza de vida al nacer? (en Kastiliana). (PHP) URL vidita ye la 31 di oktobro 2011.
  5. Medina Lois, Ernesto, y Ana María Kaempffer R.. Capítulo Segundo: La situación de salud chilena y sus factores condicionantes - Población y características demográficas: Estructura racial. Elementos de salud pública. URL vidita ye la 22 di marto 2011.
  6. Instituto Nacional de Estadísticas (INE) (aprilo 2013). Resultados finales - Censo de 2012 (en Kastiliana). URL vidita ye la 2 di aprilo 2013.


LocationSouthAmerica.png
Landi en Sud-Amerika
Arjentinia | Bolivia | Brazilia | Chili | Kolumbia | Equador | Guyana | Panama | Paraguay | Peru | Surinam | Trinidad e Tobago | Uruguay | Venezuela
dependanta teritorii: Falklandi | Franca Guyana