Chili

De Wikipedio
Salti al navigilo Irez a serchilo
Chili
República de Chile
Flag of Chile.svg Coat of arms of Chile.svg
Standardo di Chili Blazono di Chili
Nacionala himno:
Nacionala Himno di Chili
LocationChile.svg
Urbi:
Chefurbo: Santiago
· Habitanti: 5.458.590 (2002)
Precipua urbo: Santiago
Lingui:
Oficala lingui: Hispana (de facto)
Guvernerio:
Tipo: Republiko
· Prezidanto: Sebastián Piñera
Surfaco: (38ma granda)
· Totala: 756 590 km²
· Aquo: 1,07 %
Habitanti: (60ma granda)
· Totala: 17 574 003[1] (2017)
· Denseso di habitantaro: 23,24 hab./km²
Plusa informi:
Valuto: peso di Chili
Veho-latero: dextre
ISO: CL
CHL
152
Reto-domeno: .cl*
Precipua religio: katolikismo


Chili esas lando jacanta en Sud-Amerika. Lu havas kom vicini Peru norde, Bolivia nord-este ed Arjentinia este. Weste e sude jacas oceano Pacifiko. Lua chef-urbo esas Santiago.

Historio[redaktar | redaktar fonto]

 Precipua artiklo: Historio di Chili

La maxim anciena restaji pri l'unesma habitanti di Chili evas de 14.800 aK. Fernão de Magalhães esis l'unesma Europano qua exploris la regiono di nuna Chili, en 1520. En 1535, pos konquestir l'imperio Inkao, Hispana Diego de Almagro probis koloniigar la regiono konocita kom "valo di Chili", ma faliis. Pedro de Valdivia, pos trairir Atacama, fondis diversa urbi, ed ye la 12ma di februaro 1541 ilu fondis l'urbo Santiago di Nova Extremadura, nune Santiago di Chili.[2] Pos ke ilu fondis l'urbo, Valdivia diplasis sude, konflikto kun l'indijeni di etnio Mapuche. Pos diversa batalii, fine ilu kaptesis e mortigesis dal indijena chefo Lautaro. La konflikti kun indijeni duris dum multa yari til l'establiso di la paco e frontiero, agnoskanta la nedependo di le Mapuche, en 1641.

La Generala Kapitanio di Chili, antee nomizita Kapitanio di Nova Extremadura, esis parto de la Vicerejio di Peru til la nedependo di la lando. Ol esis povra regiono habitita da poka Hispani, e produktis ledro, graso e frumento por la Vicerejio.

La "patri di la patrio Chiliana" (sinistre a dextre):José Miguel Carrera, Bernardo O'Higgins, José de San Martín e Diego Portales.

La nedependo-procedo di Chili komencis ye la 18ma di septembro 1810, kande la provizora guvernerio proklamis republiko, ma en 1814 royalista trupi riprenis kontrolo di la povo. La trupi patriota refujis su en Mendoza, ube formacesi la nomizita "Andian armeo" kune l' Arjentiniani. En februaro 1817 José de San Martín trairis l'Andi kun l'Andian armeo, e vinkis Hispani en la batalio di Chacabuco ye la 12ma di februaro. La nedependo deklaresis ye la 12ma di februaro 1818. Hispani fine vinkesis ye la 5ma di aprilo 1818 che la batalio di Maipú. Bernardo O'Higgins divenis l'unesma chefo di stato di la lando, sub la titulo "supra diktatoro". O'Higgins komencis reformi qui nekontentigis la politikala oligarkio, e koaktesis abdikar en 1823. La sama yaro aprobesis konstituco qua abolisis sklaveso, e Chili divenis l'unesma Latin-Amerikana lando qua liberigis sklavi.[3]

Valparaíso en 1830.

Malgre nedependanta, Chili mantenis la stratigo sociala del epoko koloniala, kun la politiko komandita dal oligarkii. La granda farmisti restis povoza. Pos ke la konservemi vinkis la nomizita "Revoluciono di 1829", komencis epoko di stabileso, e la lando adoptis nova konstituco en 1833.

Gradope la lando komencis l'expanso di lua frontieri: l'arkipelago di Chiloé enkorpigesis en 1826. En 1839 eventis konflikto kontre la kunfederuro Peru-Bolivia pri marala dominaco en Pacifiko. Pos Chiliani vinkir la batalio di Yungay la milito finis e la kunfederuro Peru-Bolivia desaparis. Dum la yari 1840ma probesis la koloniigo di la regiono Llanquihue kun German enmigranti.

 Precipua artiklo: milito di Pacifiko

Konseque de la milito di Pacifiko Chili konquestis teritorii de Bolivia e Peru, norde de la lando. Pos l'interna milito en 1891 la prezidanto e la kongreso dividis la povo.

Pos militistala stato-stroko en 1924 eventis periodo di politikala neestabileso, qua duris til 1932. Carlos Ibáñez del Campo guvernis la lando du foyi en ta periodo: en 1925, e fakte kom diktatoro de 1927 til 1931.

En 1964 Eduardo Frei Montalva elektesis prezidanto e komencis ekonomiala e sociala reformi, inkluzite l'agrala reformo, ma afrontis rezisti de la sinistra qua konsideris la reformi poke utila, e de la dextra qua konsideris li ecesiva.

La prezidantal elekto qua eventis en 1970 vinkesis da Salvador Allende, l'unesma socialista prezidanto direte elektita dal populo. Pos l'elekto, Usa lansis ekonomikala sancioni kontre Chili. Ye la 11ma di septembro 1973 militestri, komandita da Augusto Pinochet kaptis povo e komencis diktatoreso qua duris til 1990, malgre la nacionala plebicito qua eventis la 5ma di oktobro 1988.

Ye la 11ma di marto 1990 Patricio Aylwin, l'unesma elektita prezidanto pos la diktatoreso di Pinochet, asumis la povo. Eduardo Frei Ruiz-Tagle, filiulo di Eduardo Frei Montalva, sucedis Aylwin en 1994. En 2006 la socialista Michelle Bachelet divenis l'unesma muliero qua elektesis prezidanto di la lando. En 2010, malgre la granda populareso di Bachelet, el ne esis kapabla por helpar la vinko di elua kandidato, Eduardo Frei Ruiz-Tagle, e la kandidato di centro-dextra, Sebastián Piñera, vinkis l'elekto.

Politiko[redaktar | redaktar fonto]

Palaco La Moneda, sideyo di Chiliana prezidanteso.
Nacionala kongreso di Chili, en Valparaíso.

Chili esas prezidantala republiko. La prezidanto esas ambe chefo di stato e chefo di guvernerio di la lando, ed elektesas dal populo por 4-yara periodo, sen posibleso pri nemediata rielekto. L'oficala sideyo di la prezidanteso esas la palaco La Moneda.

La parlamento havas 2 chambri: Senato kun 38 membri qui elektesas dal populo por 8 yari, e Chambro di Deputati (Cámara de Diputados) kun 120 membri qui elektesas dal populo por 4 yari. Senatani e Deputati povas rielektesar nefinita foyi. La sideyo dil parlamento esas en Valparaíso.

La nuna Chiliana konstituco adoptesis partale ye la 1ma di marto 1981, totale ye la 11ma di marto 1990 e subisis enmendi en 1989, 1991, 1994, 1997, 1999, 2000, 2001, 2003, 2005, e de 2007 til 2010. Ol remplasis komplete la konstituco di 1925. Komence ol donis granda povo a la prezidanto, ma en 1990 kelka dispozi qui donis granda povo a la prezidanto eliminesis, exemple la povo por dissolvar la Chambro di Deputati, e la 8-yara mandato prezidantala.

Politikala Subdividuro[redaktar | redaktar fonto]

Pos 1979 Chili esas subdividita en 13 regioni, qui subdividesas en provinci e qui itere subdividesas en komoni (Comunas). Nune, Chili havas 15 regioni, 53 provinci e 346 komoni.

# Regiono Chef-urbo Surfaco Habitanti (2)
ChileRegions (+Numbers).svg
XV Arica e Parinacota Arica 16.873,3 km² 189.692
I Tarapacá Iquique 42.225,8 km² 286.105
II Antofagasta Antofagasta 126.049,1 km² 547.933
III Atakama Copiapó 75.176,2 km² 272.402
IV Coquimbo La Serena 40.579,9 km² 677.300
V Valparaíso Valparaíso 16.396,1 km² 1.682.005
RM Metropolala Regiono di Santiago Santiago 15.403,2 km² 6.607.805
VI Libertador General Bernardo O'Higgins Rancagua 16.387,0 km² 849.120
VII Maule Talca 30.269,1 km² 975.244
VIII Biobío Concepción 37.068,7 km² 1.982.649
IX La Araukania Temuco 31.842,3 km² 937.259
XIV Los Ríos Valdivia 18.429,5 km² 373.712
X Los Lagos Puerto Montt 48.583,6 km² 794.529
XI Aisén del General Carlos Ibáñez del Campo Coihaique 108.494,4 km² 100.417
XII Magallanes ed Antarktika Chiliana (1) Punta Arenas 132.033,5 km² 156.502
(1) inkluzite la teritorio Antarktika Chiliana, la surfaco esas 1 382 291,1 km²
(2) Evaluita ye la 30ma di junio 2006 - "INE Compendio Estadístico Año 2006"

Geografio[redaktar | redaktar fonto]

Glaciero Grey, sude de Chili.
Valle de la Luna, an la dezerto Atakama.

La extenso di Chiliana teritorio esas plua kam 4.630 kilometri norde til sude, ma admaxime 430 km este til weste. Ol jacas an la regiono surnomizita "Faira Rondo de Pacifiko", qua subisas frequa ter-tremi e volkanal aktiveso. La montoza regioni kovras 80% de lua teritorio.

La nordo di Chili kovresas dal dezerto Atakama, qua kontenas multa erci, quale nitrati e kupro. Este de la lando jacas l'Andi, ube jacas la maxim alta monto de la lando, Aconcagua (6.965 m di altitudo), an la frontiero kun Arjentinia. La regiono konocata kom Valle Central (centrala valo) ube jacas Santiago koncentras habitantaro ed anke diversa plantacerii. Sude de la lando jacas richa foresti ed an la extrema sudo, glacieri.

La maxim longa fluvio di Chili esas la fluvio Loa, longa de 440 km.[4] Altra importanta fluvii esas Biobío, Baker, Copiapó e Maipo.

Punta Arenas dum vintro.

La klimato varias de extreme sika en Atakama (la maxim arida dezerto de la mondo), miarida klimato an la regiono Norte Chico, mediteranea od kontinentala en la Zona Central (centrala regiono di la lando), milda klimato od oceanala klimato en la regioni Biobío ed Araukania, til la sika e kolda klimato de la sudo di Chili - Punta Arenas, la maxim grand urbo en ca regiono, recevas nur 65 mm di pluvo omnayare, e la temperaturo ibe povas falar til −18,7 °C dum la vintro. En Santiago la mezavalora pluvo-quanto esas 369,5 mm omnayare, e la mezavalora temperaturo esas 22°C en januaro (somero) e 7,7°C en julio (vintro).[5] Plua kam 80% de la pluvi falas dum la vintro.[5]

Vejetantaro ed animalaro[redaktar | redaktar fonto]

Vejetantaro di la puna.
Vizkacha (Lagidium viscacia)

Pro la granda extenso di la lando norde til sude, l'influo del altitudo, e pluvo-quanto qui kreas variita mikroklimati, la hidrografio e la diversa tipi di suli, la plantaro e la animalaro di la lando esas multe variata. An la nordo existas arei kun vejetantaro di kaktusi e herbeti en regioni kun plua kam 3.200 metri di altitudo (puna) ube vivas roderi chinchilo e "vizkacha", e flamingi qui vivas proxim saloza lagi. L'antee boskoza centrala valo nune esas multe okupata per agrokultivo e per la metropolala regiono di Santiago, ma ankore havas planti quale palmieri e l'arbori del genero Nothofagus (exkluziva de Sud-Amerika).

Foresto pluvala valdiviana.
Pinguini di Magalhaes an l'insulo Magdalena.

An la sudala zono existas la "bosko valdiviano" kun l'arbori quale la pino Araucaria e l'alta Alerce, habitata per la cervo pudu, cigni, la sovaja kato sudamerikana e la pumao, la maxim granda karnovoro ibe. An la zono australa l'arbori esas plu basa, quale la "Cipreso di Guaitecas", preske extingita, e multa perdas lia folii dum la vintro. La granda cervo Huemul nune vivas nur en ca zono, anke habitata per la Sudamerikana strucho (Rhea pennata), armadili, pumai e foxi. Proxim la stretajo di Magalhaes vivas la pinguino di Magalhaes e marala leoni.

La marala animalaro di Chili esas anke multe richa, kun multa diverseso di krabi, homardi, ostri ed altra konkoza animali, cetacei (baleni e delfini) e fishi exemple soleo, merlucho e kongro.

Ekonomio[redaktar | redaktar fonto]

 Precipua artiklo: Ekonomio di Chili

Demografio[redaktar | redaktar fonto]

Habitantaro di Chili, de 1820 kalkulata til 2050.
Viri di etnio Aymara, en Pozo Almonte.

Segun la demografiala kontado di 2017 Chili havis 17 574 003 habitanti.[1] On kalkulas ke en 2050 la habitantaro di la lando esos 20.2 milion personi.[6] Lua populo originis precipue de Hispani kun kelka mixi de Germani, Italiani, Irlandani, Franci, Britaniani, Suisi e Kroati.

La viv-expekto de lua habitantaro esis 75.74 yari por la viri e 81.19 yari por la mulieri en 2009.[7] Segun nacionala statistiki, la maxim multa de la habitanti esas blanki o mestici,[8] equivalanta ad 88.92% de la habitantaro.[9] Indijeni esas 11.08%, di qui 9.07% esas Mapuche e 0.69% esas Aymara.

Kulturo[redaktar | redaktar fonto]

Gabriela Mistral, Nobel-laureato pri Literaturo en 1945.

Chili konsideresas la lando di la poeti. Exempli pri importanta poeti esis Vicente Huidobro e Pablo de Rokha, e la Nobel-laureati Gabriela Mistral e Pablo Neruda. Pri prozo, Isabel Allende esas nune la maxim konocata skriptistino di la lando.

Folklorala muzikisto kantas e pleas cueca.

La folklorala muziko de Chili mixas indijena e Hispan influi. La cueca, konsiderata nacionala danso pos 1979 varias segun la regiono. Inter la precipua kantisti di folklorala muziko, jacas Nicanor Molinare, Margot Loyola, e la muzikala grupi Los de Ramón e Los Huasos Quincheros. Dum la yari 1970ma aparis la nomizita Nueva Canción Chilena kun influo del folkloro Chiliana: Victor Jara, Patricio Manns, Violeta Parra e la muzikala grupo Inti-Illimani esis la precipua nomi de ta movado. Altra grupi e kantisti kun Latin-Amerikan influo esas Los Ángeles Negros, Antonio Prieto e Lucho Gatica. Altralatere aparis grupi e kantisti kun influi de rock e pop-muziko, exemple Los Prisioneros, Los Tres, La Ley, Lucybell, Chancho en Piedra, Los Bunkers, e la kantisto Joe Vasconcellos.

La maxim anciena exempleri pri pikturo en Chili facesis dal indijeni de la kulturo diaguita, de la regiono Atakama, e dal populo Mapuche. Dum Hispana koloniigo l'influi indijena ed Europana mixis por formacar kolonial arto. Dum la komenco dil 19ma yarcento stranjera piktisti, exemple José Gil de Castro, Claude Gay, Raymond Monvoisin e Johann Moritz Rugendas vizitis Chili ed adportis importanta Europana influi. En 1849 l'Akademio pri Pikto fondesis, e quar piktisti qui studiis ibe divenis notora: Juan Francisco González, Pedro Lira, Alberto Valenzuela Llanos ed Alfredo Valenzuela Puelma. Dum la komenco dil 20ma yarcento kreesis la Nacionala Muzeo pri Bel-Arti. Ibe docis Galisiana piktisto Fernando Álvarez de Sotomayor y Zaragoza, ed aparis dum la yari 1920ma la surnomizita "grupo Montparnasse", kreita dal piktisto Luis Vargas Rosas, qua adportis multa novaji a la pikturo Chiliana.[10]

Referi[redaktar | redaktar fonto]

  1. 1,0 1,1 Instituto Nacional de Estadísticas. Censo 2017: Primera entrega de resultados definitivos - Cantidad de personas por sexo y edad. (XLSX) URL vidita ye la 23ma di decembro 2017.
  2. Carta de Pedro de Valdivia al emperador Carlos V».
  3. Iglesias, Rafael, ed (1988). «Chile: Chile en la historia». Almanaque Mundial 1989. Panamá: Editorial América, S.A. pp. 261.
  4. Niemeyer, Hans, y Pilar Cereceda (1983). - Hidrografía - (Santiago) Geografía de Chile.
  5. 5,0 5,1 Clima en Santiago de Chile (en (Hispana)). Go Chile. URL vidita ye la 2ma di julio 2017.
  6. Chile:Proyecciones y Estimaciones de Poplacion Total del país 1950-2050 Instituto Nacional de Estadísticas
  7. Instituto Nacional de Estadísticas (s/d). Preguntas frecuentes - Demografía - 80.-¿Cuál es la esperanza de vida al nacer? (en Kastiliana). (PHP) URL vidita ye la 31ma di oktobro 2011.
  8. Medina Lois, Ernesto, y Ana María Kaempffer R.. Capítulo Segundo: La situación de salud chilena y sus factores condicionantes - Población y características demográficas: Estructura racial. Elementos de salud pública. URL vidita ye la 22ma di marto 2011.
  9. Instituto Nacional de Estadísticas (INE) (aprilo 2013). Resultados finales - Censo de 2012 (en (Hispana)). URL vidita ye la 2ma di aprilo 2013.
  10. Grupo Montparnasse (1923-1930) (en (Hispana)). Memoria Chilena. URL vidita ye la 28ma di novembro 2018.


LocationSouthAmerica.png
Landi en Sud-Amerika
Arjentinia | Bolivia | Brazilia | Chili | Kolumbia | Equador | Guyana | Panama | Paraguay | Peru | Surinam | Trinidad e Tobago | Uruguay | Venezuela
dependanta teritorii: Falklandi | Franca Guyana