Historio di Chili

De Wikipedio
Salti al navigilo Irez a serchilo
Mumio de la kulturo Chinchorro.

La maxim anciena restaji pri l'unesma habitanti di Chili evas de 14.800 aK. La "kulturo Chinchorro habitis la litoro di Chili proxim la dezerto Atakama de cirkume 7020 aK til 1500 aK. Li transvivis de chasado e kolektado e mumiigis lia mortinti. Altra populi (Atakamani, Aymara, Diaguiti) vivis norde, kontre ke sude del fluvio Aconcagua vivis le Mapuche. Che l'insulo di Pasko vivis la populo Rapanui, qua preske desaparis dum la 19ma yarcento.

Chili en 1597, segun Cornelius van Wytfliet.

Fernão de Magalhães esis l'unesma Europano qua exploris la regiono di nuna Chili, en 1520. En 1535, pos konquestir l'imperio Inkao, Hispana Diego de Almagro probis koloniigar la regiono konocita kom "valo di Chili", ma faliis. Pedro de Valdivia, pos trairir Atacama, fondis diversa urbi, ed ye la 12ma di februaro 1541 ilu fondis l'urbo Santiago di Nova Extremadura, nune Santiago di Chili.[1] Pos ke ilu fondis l'urbo, Valdivia diplasis sude, konflikto kun l'indijeni di etnio Mapuche. Pos diversa batalii, fine ilu kaptesis e mortigesis dal indijena chefo Lautaro. La konflikti kun indijeni duris dum multa yari til l'establiso di la paco e frontiero, agnoskanta la nedependo di le Mapuche, en 1641.

Vicerejio di Peru c. 1796 (verde obskura)

La Generala Kapitanio di Chili, antee nomizita Kapitanio di Nova Extremadura, esis parto de la Vicerejio di Peru til la nedependo di la lando. Pro la granda disto de la precipua komercala voyi di la kapitanio, e pro la konflikto kun le Mapuche, Chili restis povra regiono habitata da poka Hispani, e produktis ledro, graso e frumento por la Vicerejio.

La "patri di la patrio Chiliana" (sinistre a dextre):José Miguel Carrera, Bernardo O'Higgins, José de San Martín e Diego Portales.

La nedependo-procedo di Chili komencis ye la 18ma di septembro 1810, kande la provizora guvernerio proklamis republiko, ma en 1814 royalista trupi riprenis kontrolo di la povo. La trupi patriota refujis su en Mendoza, ube formacesi la nomizita "Andian armeo" kune l' Arjentiniani. En februaro 1817 José de San Martín trairis l'Andi kun l'Andian armeo, e vinkis Hispani en la batalio di Chacabuco ye la 12ma di februaro. La nedependo deklaresis ye la 12ma di februaro 1818. Hispani fine vinkesis ye la 5ma di aprilo 1818 che la batalio di Maipú. Bernardo O'Higgins divenis l'unesma chefo di stato di la lando, sub la titulo "supra diktatoro". O'Higgins komencis reformi qui nekontentigis la politikala oligarkio, e koaktesis abdikar en 1823. La sama yaro aprobesis konstituco qua abolisis sklaveso, e Chili divenis l'unesma Latin-Amerikana lando qua liberigis sklavi.[2]

Malgre nedependanta, Chili mantenis la stratigo sociala del epoko koloniala, kun la politiko komandita dal oligarkii. La granda farmisti restis povoza. Pos ke la konservemi vinkis la nomizita "Revoluciono di 1829", komencis epoko di stabileso, e la lando adoptis nova konstituco en 1833.

Gradope la lando komencis l'expanso di lua frontieri: l'arkipelago di Chiloé enkorpigesis en 1826. En 1839 eventis konflikto kontre la kunfederuro Peru-Bolivia pri marala dominaco en Pacifiko. Pos Chiliani vinkir la batalio di Yungay la milito finis e la kunfederuro Peru-Bolivia desaparis. Dum la yari 1840ma probesis la koloniigo di la regiono Llanquihue kun German enmigranti.

 Precipua artiklo: Milito di Pacifiko

Konseque de la milito di Pacifiko Chili konquestis teritorii de Bolivia e Peru, norde de la lando. Pos l'interna milito en 1891 la prezidanto e la kongreso dividis la povo.

Pos militistala stato-stroko en 1924 eventis periodo di politikala neestabileso, qua duris til 1932. Carlos Ibáñez del Campo guvernis la lando du foyi en ta periodo: en 1925, e fakte kom diktatoro de 1927 til 1931.

En 1964 Eduardo Frei Montalva elektesis prezidanto e komencis ekonomiala e sociala reformi, inkluzite l'agrala reformo, ma afrontis rezisti de la sinistra qua konsideris la reformi poke utila, e de la dextra qua konsideris li ecesiva.

La prezidantal elekto qua eventis en 1970 vinkesis da Salvador Allende, l'unesma socialista prezidanto direte elektita dal populo. Pos l'elekto, Usa lansis ekonomikala sancioni kontre Chili. Ye la 11ma di septembro 1973 militestri, komandita da Augusto Pinochet kaptis povo e komencis diktatoreso qua duris til 1990, malgre la nacionala plebicito qua eventis la 5ma di oktobro 1988.

La prezidanti di Chili pos la riestabliso dil demokratio (sinistre a dextre): Ricardo Lagos Escobar, Michelle Bachelet, Sebastián Piñera, Patricio Aylwin ed Eduardo Frei Ruiz-Tagle.

Ye la 11ma di marto 1990 Patricio Aylwin, l'unesma elektita prezidanto pos la diktatoreso di Pinochet, asumis la povo. Eduardo Frei Ruiz-Tagle, filiulo di Eduardo Frei Montalva, sucedis Aylwin en 1994. En 2006 la socialista politikistino Michelle Bachelet divenis l'unesma muliero prezidanto di la lando.

En 2010, malgre la granda populareso di Bachelet, el ne esis kapabla por helpar la vinko di elua kandidato, Eduardo Frei Ruiz-Tagle, e la kandidato di centro-dextra, Sebastián Piñera, vinkis l'elekto.[3] Piñera asumis pos la ter-tremo di 2010, e adoptis plano por rikonstruktar l'afektita zoni. La sam yaro eventis l'acidento en la kupro-mineyo di San José en Copiapó, ube 33 ministi enterigesis ma retroduktesis vivanta pos 69 dii. Dum lua administrado, l'ekonomio kreskis plu kam 5% e l'inflaciono diminutis a 1.5% omnayare.

Michelle Bachelet ganis l'elekti en 2013 ed asumis por la duesma foyo ye la 11ma di marto 2014. En ta duesma mandato la parlamento komencis diskutar politikala, laborala, edukala e fiskala reformi.

Referi[redaktar | redaktar fonto]

  1. Carta de Pedro de Valdivia al emperador Carlos V».
  2. Iglesias, Rafael, ed (1988). «Chile: Chile en la historia». Almanaque Mundial 1989. Panamá: Editorial América, S.A. pp. 261.
  3. Ministerio del Interior. Elección de presidente 2009: Segunda vuelta (en Hispana). (HTM) URL vidita ye la 2ma di februaro 2012.