Historio di Haiti

De Wikipedio
Irez ad: pilotado, serchez
Piktogramo de le taíno montras l'arivo di Hispani en Hispaniola.

L'insulo Hispaniola ube jacas Haiti e Dominikana Republiko habitesis dal indijeni Taíno, de raso Arawak. Li nomizis l'insulo Ayti o Quisqueya (Kiskeya). Cristoforo Colombo landis en Môle-Saint-Nicolas ye la 5ma di decembro 1492 e revendikis l'insulo por Hispania. Pos 19 dii ilu livis 39 membri de Santa María nav-trupo en l'insulo. La nav-trupo fondis urbeto nomizita "La Navidad", destruktita la sequanta yaro.

Hispani serchis oro en Hispaniola, e probis uzar precipue lokala indijeni por explorar ol. Kande l'indijeni ne aceptis explorar oro, li mortigesis o vendesis kom sklavi. Europani adportis infektiva morbi a l'insulo. L'unesma erupto di variolo en Hispaniola eventis en 1507. En 1512-1513 Hispana legi interdiktis la uzajo di indijeni kom sklavi, ma le Taíno esabis preske extingita. En 1517 rejulo Carlos la 1ma permisis l'importacajo di negra sklavi.

En 1625 Franci establisis su an l'insulo Tortuga. Li transvivis kom pirati qui atakis Hispana navi, e nomezis lua kolonio "Saint Domingue". En 1670 li establisis su en Hispaniola. Lia unesma kolonio en l'insulo recevis la nomo Cap François, nune Cap-Haïtien.

Inspirita de la Franca Revoluciono de 1789, libera mestici e sklavi komencis revendikar libereso e civila yuri. La rebeleso komencis en Saint-Domingue (nune Haiti) en 1791 komandita da la negra generalo Toussaint Louverture. La sequanta yaro Francia probis kontrolar la rebeleso en la kolonio per deklaro di la fino di la sklaveso. Komence Usa donis kelka helpo a la plantacisti por kontrolar la rebeleso, ma balde ol decidis suportar la revoltinti, kun skopo diminutar Franca influo en Karibia.

Flago di Haiti.

Haiti divenis nedependanta en 1804 de Francia, pos revolto di sklavi. Historiisti kalkulas ke la rebeleso produktis la morti di 100,000 sklavi e 24,000 til 40,000 blanka kolonigisti[1]. Jean-Jacques Dessalines esis l'unesma chefo di stato. Autokrato, il transformis su en imperiestro til esar asasinita en 1806.

La revoluciono efektivis l'ekiro di blanka kolonigisti kun kelka sklavi e mestici. En 1809 cirkume 10.000 refujinti de Haiti arivis en Kuba, ube li unesma establisis su, por vivar pose en New Orleans. Li helpis mantenar Franca linguo en ta urbo por kelka yardeki.

En 1815 Simón Bolívar recevis helpo de Haitiani por kombatar la koloniala trupi de Hispania. En 1817 lore prezidanto Alexandre Pétion furnisis soldati, armi e financala suporto por helpar la liberigo di la Vicerejio di Nova Granada.

En 1818 Jean-Pierre Boyer asumis kom prezidanto e komencis riunigar la lando en 1821. Kande Santo Domingo deklaris nedependo de Hispania, ilu sendis trupi por kontrolar la regiono e sucesis unigar tota insulo[2]. Dum lua guvernerio, ilu stimulis Usana ex-sklavi enmigrar a Haiti. Komence ye septembro 1824, cirkume 6.000 ex-sklavi migris a lando, ma pro lokala povreso ed altra desfacilesi, multi retroiris ad Usa.

En 1825 Franca rejulo Charles la 10ma di Francia sendis 14 navi kun soldati por rikonquestar l'insulo. Sub preso, prezidanto Boyer signatis pakto qua agnoskis nedependo po la pago di 150 milioni franki (resorbita a 90 milioni en 1838) kom indemno por la perdajo di posedaji pro la nedependo.

Boyer guvernis la lando til 1843, kande revokesis per stato-stroko pos perdar suporto di lokal elito. Charles Rivière-Hérard asumis, ma en 1844 li anke revokesis, e komencis periodo di nestabileso. Multa guverninti asumis la povo e havis tragediala fino, exemple Faustin Solouque, qua asumis povo en 1847, konquestis Dominikana Republiko en 1849 e pose proklamis su imperiestro, kun la titulo Faustin la 1ma. Pos Dominikana Republiko (lore nomizita Santo Domingo) itere divenir nedependanta en 1856, Faustin la 1ma koaktesis abdikar.

Lokal eliti e richa enmigranta komercisti (Germani, Usani, Franci e Britaniani) disputis lokal autoritato. En 1912 Siriani partoprenis en konspiro en qua la prezidantala palaco atakesis e destruktesis. Plura foyi, Franca, Usana, Germana e Britaniana forci reklamacis granda quanto di valuti de la Centrala Banko di Haiti.

Usana trupi en Haiti, 1921.

En 1915 Usa okupis la lando e restis ibe til 1934. Li establisis frontiero inter la du landi kun okupo di kontestata teritorii. Kande Rafael Leónidas Trujillo asumis povo en Dominikana Republiko, li imperis Dominikan armeo mortigar Haitiani qui vivis en Dominikana flanko.

François Duvalier, Papa Doc.

En septembro 1957 François Duvalier, konocita kom Papa Doc, elektesis prezidanto. Ilu balde transformis su en diktatoro e guvernis kun suporto di sekreta polico, konocita kom Tontons Macoutes ("fantomachi"). Li guvernis despotale til lua morto en 1971 kande lua filiulo Jean-Claude Duvalier, konocita kom Baby Doc o Bébé Doc, asumis povo e guvernis despotale til januaro 1986, kande pos intensa populala protesti ilu obligesis ad exilar su en Francia. Kun lua fugo, Henri Namphy asumis povo. L'elekti qui eventus en novembro 1986 abortesis, pos l'asasino di multa civitani en Port-au-Prince da Tontons Macoutes.

Fraudoza elekti eventis, ma l'elektita prezidanto Leslie Manigat revokesis per stato-stroko en 1988. Generalo Prosper Avril asumis la guvernerio til marto 1990.

En decembro 1990 Jean-Bertrand Aristide, ex-katolika sacerdoto, ganis prezidantal elekto, ma la sequanta yaro en septembro il revokesis de povo per stato-stroko. En 1994 Usa negociis la restituco di povo por Aristide. En oktobro 1994 Aristide rikomencis lua mandato. En 1995 René Préval elektesis prezidanto. Aristide abandonis povo en februaro 1996.

En novembro 2000 Aristide itere disputis la prezidanteso e vinkis kun plu kam 90% de la voti. L'opozantaro boikotis l'elekto. La sequanta yaro kreskis la violenti kontre homala yuri. Suportinti di Aristide atakis l'opozanti. En 2004 komencis revolto en la nordo di lando, qua pose atingis la chef-urbo, e Aristide koaktesis ad exilar su. Boniface Alexandre asumis povo provizore, ed en februaro 2006 René Préval elektesis. Unionita Nacioni sendis trupi por stabiligar la situeso.

En 2004 tropikala tempesto Jeanne frapis la nordala litoro di Haiti e produktis 3.006 morti, note en Gonaïves. En 2008 altra tropikala tempesti e uragani - tropikala tempesto Fay, uragani Gustav, Hanna ed Ike - adportis intensa pluvi e produktis 331 morti e plu kam 800.000 indijanti.

Ye la 12ma di januaro 2010 ye 4:53 kloke ter-tremo kun forteso 7.0 che la skalo di Richter frapis la lando. Ol esis la maxim forta ter-tremo en 200 yari di Haitiana historio. Cirkume 316 000 personi mortis e 1.6 milion perdis lua domi, quankam posa raporti konsideris ta nombro exajerema e kalkulis inter 46.000 e 85.000 la quanto di morti.

Referi[redaktar | redaktar fonto]