Historio di Dominikana Republiko

De Wikipedio
Irez ad: pilotado, serchez
Cristoforo Colombo prenas posedajo di Hispaniola.

L'insulo Hispaniola, ube jacas nuna Haiti e Dominikana Republiko, habitesis dal populo Taíno depos la 7ma yarcento. Ol deskovresis da Cristoforo Colombo ye la 5ma di decembro 1492 dum lia unesma voyajo ad Amerika. Hispani komencis sklavigar le Taíno por explorar oro, ma la famino e morbi decimacis la populo: en 1535 nur 60,000 Taíno restis en l'insulo.

En 1516 Hispani komencis plantacar sukrokano por produktar sukro ed uzis sklavi trovita de Afrika en la plantacerii. Balde la proprietanti di plantacerii divenis koloniala eliti, e konvinkis la rejo di Hispani ad elektar la membri di lokala Real Audiencia (apelo-korto) inter li. En 1526 eventis l'unesma revolto di sklavi en Hispaniola, en la plantacerio di Diego Colón, admiralo e filiulo di Colombo.

Kande Haitiana revoluciono komencis en 1791 Hispania konsideris ke esis la instanto por konquestar tote o parte la westala triimo dil insulo,[1][2] federe kun la rebela sklavi e kun Britaniani. Ma pos la koncilio inter Franca guverno e l'ex-sklavi, Hispana trupi vinkesis da la trupi dil Jakobina generalo Toussaint Louverture. En 1795 Francia prenis kontrolo di tota la insulo pos la paco di Basel.

Batalio di Britaniana navi kontre Franca apud Santo Domingo.

En 1801 Louverture arivis en Santo Domingo e proklamis l'aboliso di la sklaveso, por l'interesto di Franca republiko. Balde pose, Napoléon Bonaparte sendis armeo por submisar tota l'insulo ed administris ol dum kelka monati. Mulati e negri revoltis kontre la Franciani en oktobro 1802 e fine vinkis li en novembro 1803. Ye la 1ma di januaro 1804 la vinkinti deklaris Saint-Domingue la nedependanta republiko di Haiti. Mem pos esar vinkita dal Haitiani, mikra Franca garnizono restis en Santo Domingo. La sklaveso riestblisesis e multa Hispana kolonigiisti retroiris al insulo. En 1805, pos kronizar su imperiestro, Jean-Jacques Dessalines invadis Santo Domingo ante retretar por l'atako da Franca eskadro. En lua retreto tra la montaro Cibao, Haitiani spoliis l'urbeti Santiago e Moca. Ta ago komencis du yarcenti di odio inter la du landi.

Franci kontinuis kontrolar l'esto dil insulo til la revolto di Hispana kolonigiisti e la batalio di Palo Hincado la 7ma di novembro 1808 e, kun la helpo di Britaniana mar-armeo, Franci siejesis en l'urbo Santo Domingo e fine kapitulacis ye la 9ma di julio 1809. Hispania administris Santo Domingo dum plua 12 yari.

Flago di Dominikana Republiko.

Dominikana Republiko divenis nedependanta de Hispania ye la 30ma di novembro 1821 ma Haitiana trupi, komandita da militestro e prezidanto Jean-Pierre Boyer invadis lando en februaro 1822. Ye la 27ma di februaro 1844 Dominikana Republiko divenis nedependanta de Haiti. Pedro Santana y Familias esis l'unesma prezidanto di lando. Lua unesma konstituco adoptesis ye la 6ma di novembro sam yaro.

Pedro Santana y Familias, unesma prezidanto di Dominikana Republiko e responsebla por l'anexo da Hispania en 1861.

En 1861 pos enkarcerigar, silenciar e mortigar multa opozanti, Pedro Santana y Familias signatis pakto kun Hispania e retrosendis Dominikana Republiko ad stando di Hispaniana kolonio, l'unika Latinida Amerikana lando qua facis to. Ma lua opozanti, komandita da Santiago Rodríguez, Benito Monción e Gregorio Luperón lansis milito kontre Santana. Pos du yari, Hispania abandonis l'insulo en 1865.

Intensa politikala disputi eventis dum la sequanta yari. Buenaventura Báez, qua guvernis de 1865 til 1866 probis anexar Dominikana Republiko ad Usa. Quankam du Usana prezidanti aceptis ta ideo, Usana kongreso ne aceptis ol. Por aprobar la projeto du triimi de la voti bezonesis, ma ol recevis recevis 28 yes-voti kontre 28 no-voti. Báez revokesis en 1874, itere okupis povo ed itere revokesis en 1878.

Dum la 1880a yari generalo Ulises Heureaux asumis povo e ganis kelka populareso, ma balde komencis esar autoritatema. Ilu asasinesis en 1889. Tamen, la tranquila periodo di lua prezidanteso permisis stimular la ekonomio. La industrio di sukro modernigesis,[3] e lando atraktis enmigranti.

Ye la 15ma di mayo 1916 Usana trupi okupis Santo Domingo por exekutar blokuzo e forsar la ministro dil armeo Desiderio Arias renuncar. En 1924, pos Horacio Vásquez vinkar prezidantal elekto, finis l'unesma Usana interveno. En 1930 kande Vázquez probis prorogar lia mandato, eventis stato-stroko komandita dal generalo Rafael Leónidas Trujillo e dal civilo Rafael Estrella Ureña, qua divenis prezidanto. Ureña guvernis til la 21ma di aprilo 1930, kande Leónidas Trujillo asumis povo. Trujillo formale guvernis til 1938, quankam il kontinuis influar super Dominikana politiko til 1961.

Dum la diktatoreso di Trujillo, quankam l'ekonomio kreskis multe. Eventis progresi en sanesoflego, eduko e transporto. Hospitali, skoli, voyi e portui konstruktesis. Trujillo finis pakto kun Haiti pri la frontiero inter la du landi en 1935.

Quankam la progreso, eventis granda politikala represo dum la diktatoreso di Trujillo. Il imperis masakro kontre Haitiani qui vivis en lando. On kalkulas ke 17,000 til 35,000 Haitiani mortigesis dum kin dii, de la 2ma di oktobro til la 6ma di oktobro 1937. En 1960 asasinesis tri de la quar "fratulini Mirabal" - Patria Mercedes, Argentina Minerva e Antonia María Teresa Mirabal - qui esis opozanta a lua rejimo. L'asasineri esis membri de la sekreta polico, e konfesis la kriminego pos la morto di Trujillo.

Quankam l'asasino di opozanti, komence Usa e la Dominikan elito suportis la rejimo di Trujillo. Usa kredis ke Trujillo esis la minora inter du o tri malaji[4]. Usa fine ruptis kun Trujillo kande il probis mortigar Venezuelana prezidanto Rómulo Betancourt, forta kritikisto di lua rejimo.

Juan Bosch, unesma demokratiale elektita prezidanto di Dominikana Republiko.

Trujillo mortigesis ye la 30ma di mayo 1961. En februaro 1963 l'unesma demokratiala elektita guvernerio, komandita da Juan Bosch asumis povo, ma revokesis de povo en septembro sam yaro, kun la helpo di Usa. En aprilo 1965 pos 19 monati di militala diktatoreso, eventis revolto favorebla a Bosch. Poka dii pose, Usana prezidanto Lyndon Johnson permisis la sendajo di naval-infantriani por kombatar kontre la rebeli. Usana trupi restis plu kam un yaro en Dominikana Republiko til l'elekto di Joaquín Balaguer, lasta marioneto-prezidanto de la rejimo di Trujillo.

Balaguer restis en povo dum 12 yari, e dum lia rejimo eventis multa violaco di homala yuri e represo di civila liberesi. On kalkulas ke plu kam 11,000 personi mortigesis. La disto inter la povri e la richi augmentis dum lia guvernisteso, tamen ilu kolokis en ambicioza modernigo di substrukturi: teatri, muzei, voyi, aquedukti e rezidal edifici konstruktesis.

En 1978 opozanta kandidato Antonio Guzmán Fernández, de la partiso PRD, sucedis Balaguer. En 1982 Salvador Jorge Blanco, altra membro de PRD, elektesis.

Referi[redaktar | edit source]

  1. Hispaniola Article (en Angla). Britannica.com. URL vidita ye la 4 di januaro 2014.
  2. Dominican Republic 2014. URL vidita ye la 24 di aprilo 2014.
  3. Hall, Michael R. (2000) - Sugar and Power in the Dominican Republic - . Greenwood Press.
  4. Wucker, Michele. "Why the Cocks Fight: Dominicans, Haitians and the Struggle for Hispaniola". Windows on Haiti. URL vidita ye la 26 di decembro 2007.