Haiti

De Wikipedio
Irez ad: pilotado, serchez
Haiti
République d'Haïti
Repiblik Ayiti
Flag of Haiti.svg Coat of arms of Haiti.svg
Flago di Haiti Blazono di Haiti
Nacionala himno:
La Dessalinienne
LocationHaiti.svg
Urbi:
Chefurbo: Port-au-Prince
· Habitanti: 704.776 (2003)
Precipua urbo: Port-au-Prince
Lingui:
Oficala lingui: Franciana, Haitiana kreolo
Guvernerio:
Tipi: Republiko
· Prezidanto: Michel Martelly
· Chefministro: Laurent Lamothe
Surfaco: (140ma granda)
· Totala: 27.750 km²
· Aquo: 0,7 %
Habitanti: (82ma granda)
· Totala: 9 719 932[1] (2011)
· Denseso di habitantaro: 350,27 hab./km²
Pluse informi:
Valuto: Gourde
Veho-latero: dextre
ISO: HT
HTI
332
Reto-domeno: .ht*
Precipua religio: kristanismo95,8%
Oficala retosituo: http://www.presidence.ht/


Haiti esas lando qua jacas en westa bordo di Hispaniola insulo, en Karibia. Ol havas frontiero kun Dominikana Republiko, en esto.

Historio[redaktar | redaktar fonto]

 Precipua artiklo: Historio di Haiti
Piktogramo de le taíno montras l'arivo di Hispani.

L'insulo Hispaniola ube jacas Haiti e Dominikana Republiko habitesis da indijeni Taíno, de raso Arawak. Cristoforo Colombo landis en Môle-Saint-Nicolas ye la 5ma di decembro 1492 e reivindikis l'insulo por Hispania. Pos 19 dii ilu livis 39 membri de Santa María nav-trupo en l'insulo. La nav-trupo fondis urbeto nomizita "La Navidad", destruktita la sequanta yaro.

Hispaniani serchis oro en Hispaniola, explorita precipue da lokala indijeni. Kande l'indijeni ne aceptis explorar oro, li mortigesis o vendesis kom sklavi. Europani adportis infektiva maladesi a l'insulo. L'unesma erupto di variolo en Hispaniola eventis en 1507. En 1512-1513 legi interdiktis la uzajo di indijeni kom sklavi, ma le Taíno esis preske extingita. En 1517 rejulo Carlos la 1ma permisis l'importacajo di negra sklavi.

En 1625 Franci establisis su an l'insulo Tortuga. Li transvivis kom pirati qui atakis Hispaniana navi, e nomezis lua kolonio "Saint Domingue". En 1670 li establisis su en Hispaniola. Lia unesma kolonio en l'insulo recevis la nomo Cap François, nune Cap-Haïtien.

Haiti divenis nedependanta en 1804 de Francia, pos revolto di sklavi. Historiisti kalkulas ke la rebeleso produktis la morti di 100,000 sklavi e 24,000 til 40,000 blanka kolonigisti[2]. Jean-Jacques Dessalines esis l'unesma chefo di stato. Autokrato, il transformis su en imperiestro til esar asasinita en 1806.

La revoluciono efektivis l'ekiro di blanka kolonigisti kun kelka sklavi e mestici. En 1809 cirkume 10.000 refujinti arivis de Kuba, ube li unesma fixigis su, por vivar en New Orleans. Li helpis mantenar Franca linguo en ta urbo por kelka yardeki.

En 1815 Simón Bolívar recevis helpo de Haiti por kombatar Hispaniana koloniala trupi. En 1817 prezidanto Alexandre Pétion furnisis soldati, armi e financala suporto por helpar la liberigo di Vicerejio di Nova Granada.

En 1818 Jean Pierre Boyer asumis kom prezidanto e komencis riunigar la lando en 1821. Kande Santo Domingo deklaris nedependo de Hispania, ilu sendis trupi por kontrolar la regiono e sucesis unigar tota insulo[3]. Dum lua guvernerio, ilu stimulis Usana ex-sklavi enmigrar a Haiti. Komence ye septembro 1824, cirkume 6.000 ex-sklavi migris a lando, ma pro lokala povreso ed altra desfacilesi, multra retroiris vers Usa.

En 1825 Franca rejulo Charles la 10ma di Francia sendis 14 navi kun soldati por rikonquestar l'insulo. Sub preso, prezidanto Boyer signatis pakto qua agnoskis nedependo po la pago di 150 milioni di franki (resorbita a 90 milioni en 1838) kom indemno por la perdajo di posedaji kun la nedependo.

Boyer guvernis lando til 1843 kande revokesis per stato-stroko pos perdar suporto di lokal elito. Charles Rivière-Hérard asumis, ma en 1844 li anke revokesis, e komencis periodo di nestabileso. Lokal eliti e richa enmigranta komercisti (Germaniani, Usani, Franciani, Britaniani) disputis lokal autoritato. En 1912 Siriani partoprenis en konspiro en qua la prezidantala palaco atakesis e destruktesis. Plura foyi, Franca, Usana, Germana e Britaniana forci reklamacis granda quanto di valuti de la Centrala Banko di Haiti. En 1915 Usa okupis la lando e restis ibe til 1934. Li establisis frontiero inter la du landi kun okupo di kontestata teritorii. Kande Rafael Leónidas Trujillo asumis povo en Dominikana Republiko, li imperis ke Dominikan armeo mortigis Haitiani qui vivis en Dominikana flanko.

En septembro 1957 François Duvalier, konocata kom Papa Doc, elektesis prezidanto. Ilu balde transformis su en diktatoro e guvernis kun suporto di sekreta polico, konocata kom Tontons Macoutes ("fantomachi"). Li guvernis despotale til lua morto en 1971 kande lua filiulo Jean-Claude Duvalier, konocata kom Baby Doc o Bébé Doc, asumis povo e guvernis despotale til exilar su en Francia pos intensa populala protesti. Kun lua fugo, Henri Namphy asumis povo.

Ye la 12ma di januaro 2010 ye 4:53 kloko ter-tremo kun forteso 7.0 che la skalo di Richter frapis la lando. Ol esis la maxim forta ter-tremo en 200 yari di Haitiana historio. Cirkume 316 000 personi mortis e 1.6 milion perdis lua domi, quankam posa raporti konsideris ta nombro exajerema e kalkulis inter 46.000 e 85.000 la quanto di morti.

Politiko[redaktar | redaktar fonto]

Michel Martelly, nuna prezidanto di Haiti.

Haiti esas mi-prezidantala republiko qua permisas multa partisi. La prezidanto esas la chefo di stato di lando, ed elektesas dal populo por 5 yari, sen posibleso di rielekto. La chefo di guvernerio esas la chefministro, indikita da la prezidanto. Nune esas Laurent Lamothe.

La parlamento havas du chambri: la chambro di deputati havas 99 membri, e la senato 30. Nuna konstituco adoptesis en 29 di marto 1987.

Geografio[redaktar | redaktar fonto]

Mapo di Haiti kun lua precipua urbi.

Haiti okupas 1/3 di Hispaniola insulo. Ol havas 1,171 km di litoro e 360 km di frontieri kun Dominikana Republiko. La maxim alta monto di lando esas Pic la Selle, kun 2,680 metri di altitudo. Lando ne havas navigebla fluvii.

Preske 98% di lua originala foresti esas destruktita. Ta destruktado havis kom konsequo erodo di suli ed inundadi, kom la granda inundado en 17 di septembro 2004 en ke 3,000 personi perisis.

Klimato di lando esas tropikala kun du pluvoza sezoni: de aprilo til junio, e de oktobro til novembro.

Ekonomio[redaktar | redaktar fonto]

 Precipua artiklo: Ekonomio di Haiti

Haiti esas la maxim povra stato en westala misfero. Segun Unionita Nacioni ol jacas en pozeso 145 en IHD inter 177 stati.

Demografio[redaktar | redaktar fonto]

Quankam la denseso di habitantaro di Haiti esas 350 habitanti per km² la habitantaro koncentresas en urbala regioni, en la litoro ed en vali. Segun kalkuli de Unionita Nacioni lando havis 9.8 milion habitanti en 2008, e la duimo evas min kam 20 yari.

Lando havas du oficala lingui: Franciana, parolata da kulta Haitiani, e la Kreolo di Haiti, qua recente havis lua gramatiko konformigita.

  • Expektebla vivo-duro:
viri: 49 yari,
mulieri: 50 yari.
  • Nur 41 % de la habitantaro savas lektar.

La maxim granda urbo esas la chef-urbo, Port-au-Prince. Altra importanta urbi esas Carrefour e Delmas.

Kulturo[redaktar | redaktar fonto]

Haitiana kulturo mixas Franca, Afrikana ed indijena (Taíno) influi. Compas o Kompa esas komplexa muziko kun Franca ed Afrikana elementi. un ek la maxim konocata kantisti di Haiti esas Wyclef Jean.

Referi[redaktar | redaktar fonto]

Commons
Commons havas kontenajo relatante a:


Extera ligili[redaktar | redaktar fonto]


Stati e teritorii en Karibiana Maro
Antigua e Barbuda | Bahama | Barbados | Dominika | Dominikana Republiko | Grenada | Haiti | Jamaika | Kuba | Santa Kitts e Nevis | Santa Lucia | Santa Vincent e Grenadini | Trinidad e Tobago
Dependanta teritorii: Anguila | Aruba | Virgin Insuli Britaniana | Guadelupa | Insuli Kaiman | Kuracao | Martinik | Montserrat | Navassa | Porto-Riko | Sant Maarten | Insuli Turks e Kaikos | Virgin Insuli Usana
Anciena Nederlandan Antili, nune parto di Nederlando: Bonaire | Saba | Sint Eustatius