Haiti

De Wikipedio
Irez ad: pilotado, serchez
Haiti
République d'Haïti
Repiblik Ayiti
Flag of Haiti.svg Coat of arms of Haiti.svg
Flago di Haiti Blazono di Haiti
Nacionala himno:
La Dessalinienne
LocationHaiti.svg
Urbi:
Chefurbo: Port-au-Prince
· Habitanti: 704.776 (2003)
Precipua urbo: Port-au-Prince
Lingui:
Oficala lingui: Franciana, Haitiana kreolo
Guvernerio:
Tipi: Republiko
· Prezidanto: Jovenel Moïse
· Chefministro: Jack Guy Lafontant
Surfaco: (140ma granda)
· Totala: 27.750 km²
· Aquo: 0,7 %
Habitanti: (82ma granda)
· Totala: 9 719 932[1] (2011)
· Denseso di habitantaro: 350,27 hab./km²
Pluse informi:
Valuto: Gourde
Veho-latero: dextre
ISO: HT
HTI
332
Reto-domeno: .ht*
Precipua religio: kristanismo95,8%
Oficala retosituo: http://www.presidence.ht/


Haiti, oficale la Republiko di Haiti, esas lando qua jacas en Karibia an la westala bordo dil insulo Hispaniola, okupante cirkume 1/3 de lua surfaco. Ol havas landala frontiero kun Dominikana Republiko, este.

Historio[redaktar | redaktar fonto]

 Precipua artiklo: Historio di Haiti
Piktogramo de le taíno montras l'arivo di Hispani.

Hispaniola, insulo ube jacas Haiti e Dominikana Republiko habitesis dal indijeni Taíno, de raso Arawak, ante l'arivo dal Europani. Cristoforo Colombo desembarkis en Môle-Saint-Nicolas ye la 5ma di decembro 1492 e revendikis l'insulo por Hispania. Pos 19 dii ilu livis 39 ek la kruani dil navo Santa María che l'insulo. La navotrupo fondis urbeto nomizita "La Navidad", destruktita la sequanta yaro.

Hispani serchis oro en Hispaniola, e probis uzar precipue lokala indijeni por explorar ol. Kande l'indijeni ne aceptis explorar oro, li mortigesis o vendesis kom sklavi. Europani adportis infektiva morbi a l'insulo. L'unesma erupto di variolo en Hispaniola eventis en 1507. Kande en 1512-1513 la legi di Hispania interdiktis l'uzo di indijeni kom sklavi, le Taíno jacabis preske extingita. En 1517 lore rejulo Carlos la 1ma permisis l'importaco di negra sklavi.

En 1625 Franci establisis su an l'insulo Tortuga. Li transvivis kom pirati qui atakis Hispana navi, e nomizis lua kolonio "Saint Domingue". En 1670 li establisis su en Hispaniola. Lia unesma kolonio en l'insulo recevis la nomo Cap François, nune Cap-Haïtien.

Pos revolto di sklavi ed ex-sklavi komandita da Toussaint Louverture komencita en 1791, Haiti divenis nedependanta de Francia en 1804. Historiisti kalkulas ke la rebeleso produktis la morti di 100.000 sklavi e 24.000 til 40.000 blanka koloniigisti[2]. Jean-Jacques Dessalines esis l'unesma chefo dil stato. Autokrato, ilu kronizis su kom imperiestro e regnis til esar asasinita en 1806.

La revoluciono efektigis l'ekiro di blanka kolonigisti kun kelka sklavi e mestici. En 1809 cirkume 10.000 refujinti de Haiti arivis en Kuba, ube komence li establisis su, por pose translojar a New Orleans. Li helpis mantenar la Franca linguo en ta urbo por kelka yardeki.

En 1815 Simón Bolívar recevis helpo de Haitiani por kombatar la koloniala trupi de Hispania. En 1817 lore prezidanto Haitiana Alexandre Pétion furnisis soldati, armi e financala suporto por helpar la liberigo di la Vicerejio di Nova-Granada.

En 1818 Jean-Pierre Boyer asumis la prezidanteso e komencis riunigar la lando en 1821. Kande Santo Domingo deklaris nedependo de Hispania, ilu sendis trupi por kontrolar la regiono e sucesis unigar tota insulo[3]. Dum lua guvernerio, ilu stimulis Usana ex-sklavi enmigrar a Haiti. Komence ye septembro 1824, cirkume 6.000 ex-sklavi migris a lando, ma pro lokala povreso ed altra desfacilesi, multi retroiris ad Usa.

En 1825 Franca rejulo Charles la 10ma di Francia sendis 14 navi kun soldati por rikonquestar l'insulo. Sub preso, prezidanto Boyer signatis pakto qua agnoskis Haitiana nedependo po la pago di 150 milioni franki (resorbita a 90 milioni en 1838) kom indemno pro la perdajo di posedaji dum la nedependo.

Boyer guvernis la lando til 1843, kande revokesis per stato-stroko pos perdar suporto di lokal elito. Charles Rivière-Hérard asumis, ma en 1844 ilu anke revokesis, e komencis periodo di nestabileso. Lokal eliti e richa enmigranta komercisti (Germani, Usani, Franci e Britaniani) disputis lokal autoritato. En 1912 Siriani partoprenis en konspiro en qua la prezidantala palaco atakesis e destruktesis. Plura foyi dum la komenco dil 20ma yarcento, Franca, Usana, Germana e Britaniana forci reklamacis granda quanto di valuti de la Centrala Banko di Haiti.

En 1915 Usa okupis la lando e restis ibe til 1934. Li establisis frontiero inter la du landi kun okupo di kontestata teritorii. Kande Rafael Leónidas Trujillo asumis povo en Dominikana Republiko, ilu imperis Dominikan armeo mortigar Haitiani qui vivis en Dominikana flanko.

En septembro 1957 François Duvalier, konocita kom Papa Doc, elektesis prezidanto. Ilu balde transformis su en diktatoro e guvernis kun suporto di sekreta polico, konocita kom Tontons Macoutes ("fantomachi"). Ilu guvernis despotale til lua morto en 1971, kande asumis la povo lua filiulo Jean-Claude Duvalier, konocita kom Baby Doc o Bébé Doc. Baby Doc guvernis despotale til exilar su en Francia en 1986, pos intensa populala protesti. Kun lua fugo, Henri Namphy asumis la povo.

Ye la 12ma di januaro 2010 ye 4:53 kloke ter-tremo kun forteso 7.0 che la skalo di Richter frapis la lando. Ol esis la maxim forta ter-tremo en 200 yari di Haitiana historio. Cirkume 316 000 personi mortis e 1.6 milion perdis lua domi, quankam posa raporti konsideris ta nombro exajerema e kalkulis inter 46.000 e 85.000 la quanto di morti.

Politiko[redaktar | redaktar fonto]

Jovenel Moïse, la nuna prezidanto di Haiti.
La prezidantala palaco di Haiti en 2005.

Haiti esas mi-prezidantala republiko qua permisas multa partisi. La prezidanto esas la chefo di stato di la lando, ed elektesas dal populo por 5 yari, e ne povas rielektesar por la sequanta periodo. De la 7ma di februaro 2016 esas Jovenel Moïse. La chefo di guvernerio esas la chefministro, indikita da la prezidanto. Nune esas Jack Guy Lafontant.

La parlamento konsistas ek du chambri. La Chambro di Deputati havas 99 membri, qui elektesas direte dal populo por 4 yari. La senato havas entote 30 membri, qui reprezentas la 10 regioni di la lando. Singla du yari, la habitantaro di singla regiono elektas 1 senatano direte por 6-yara mandato.

La Supra Korto esas la maxim alta korto di Haiti. Lua membri indikesas dal prezidanto. La nuna konstituco adoptesis ye la 29ma di marto 1987 ed inspiresis en la konstituci di Usa e Francia.

Geografio[redaktar | redaktar fonto]

Mapo di Haiti kun lua precipua urbi.
La fluvio Artibonite.

Haiti okupas 1/3 del insulo Hispaniola. Lua teritorio konsitas ek du peninsuli: norde jacas la peninsulo Saint-Nicholas, dum ke sude jacas la peninsulo Tiburon. An la nordo existas montoza regiono qua esas prolonguro di la Centrala Montaro (Cordillera Central) de Dominikana Republiko, ma anke basa e plana tereni. An la sudo jacas la fertila e plana regiono Plaine du Cul-de-Sac e la montoza peninsulo Tiburon, ube jacas la maxim alta monto di la lando, Pic la Selle, kun 2.680 metri di altitudo. Haiti havas 1.171 km di litoro e 360 km di frontieri kun Dominikana Republiko.

La lando ne havas navigebla fluvii. La precipua fluvio esas Artibonite, longa de 320 km.

Preske 98% de lua originala foresti destruktesis. La konsequi de la destruktado esas l'erodo di suli ed inundadi, exemple la granda inundado qua eventis ye la 17ma di septembro 2004 e produktis 3.000 morti.

La klimato di Haiti esas precipue tropikala (Aw segun la klimatala klasifikuro di Köppen) kun du pluvoza sezoni: de aprilo til junio, e de oktobro til novembro. Existas regioni kun humida tropikala klimato (Am e Af) en basa tereni proxim la montari, e kun subtropikala klimato (Cfb e Cwb) en la regioni plu alta.

Ekonomio[redaktar | redaktar fonto]

 Precipua artiklo: Ekonomio di Haiti

Haiti esas la maxim povra stato che la westala misfero. Segun l'Unionita Nacioni ol rangizas la 145ma loko segun l'IHD, inter 177 stati.

Demografio[redaktar | redaktar fonto]

Port-au-Prince, januaro 2010.
Puerini che la skolo "Republiko di Chili" (République du Chili) che Port-au-Prince.

Quankam la denseso di habitantaro di Haiti esas alta - 350 habitanti per km² -, la habitantaro koncentresas en urbala regioni en la litoro od en la vali. Segun statistiki de The World Factbook, en julio 2017 la lando havis 10 646 714 habitanti.[4] La statistiki konsideras la granda mortado pro AIDS.[4]

La lando havas du oficala lingui, la Franca e la Kreola. La Franca parolesas da 42% de la habitantaro, precipue la kulta individui, ed esas l'unika linguo uzata che l'administrado. La Kreolo di Haiti, qua recente havis lua gramatiko establisita, parolesas da preske 99,9% de la habitantaro. Segun statistiki de 2010, nur 47% de la habitantaro savis lektar e skribar.

Cirkume la duimo del habitantaro evis min kam 20 yari en 2016. Lua viv-esperajo en 2016 esis 63,8 yari, esante 61,2 yari por la viri e 66,4 yari por la mulieri.[4]

La maxim populoza urbo esas la chef-urbo, Port-au-Prince. Altra importanta urbi esas Carrefour e Delmas.

Kulturo[redaktar | redaktar fonto]

La 'korto' dil Karnavalo di Port-au-Prince: la 'rejulo', 'rejino' e 'princini'.
Tabou Combo kantas en Jacmel.

Haitiana kulturo mixas Franca, Afrikana, indijena (Taíno) e kelka Hispana influi. La karnavalo (Kreole: Kanaval) celebresas precipue en Port-au-Prince, ma ank en l'urbi Jacmel, Aux Cayes ed altri.

Compas o Kompa esas komplexa muziko kun Franca ed Afrikana elementi, qua divenis populara pos la yari 1950ma pro la muziki da Nemours Jean-Baptiste. Ek la maxim konocita muzikisti de Haiti esas la kantisto di hip-hop Wyclef Jean. La bando Tabou Combo, fondita en 1968, adportis Haitiana Compas a Japonia, Kanada, Senegal ed altra landi.

La literaturo di Haiti skribesas precipue en la Franca, ma kreskas la nombro di skriptisti en la Kreola. La precipua skriptisti dum la 19ma yarcento esis Antoine Dupré, Juste Chanlatte, François-Romain Lhérisson e la poeto Jules Soliste Milscen. Inter la precipua skriptisti de la 20ma e 21ma yarcenti esas René Depestre, Jean Price-Mars, Jacques Roumain (1907 til 1944), Marie Vieux Chauvet, Jacques Stephen Alexis, la poeto Dantès Louis Bellegarde (1877 til 1966), e la poeto e piktisto Frankétienne (n. 1936).

Referi[redaktar | redaktar fonto]

Commons
Commons havas kontenajo relatante a:
  1. CIA The World Factbook: Haiti, julio 2011
  2. Blackpast.com Haitian Revolution (1791-1804)
  3. Dominican Republic - History of the Dominican Republic. Encyclopaedia Britannica.
  4. 4,0 4,1 4,2 "World Factbook - Haiti". CIA. URL vidita ye la 8ma di oktobro 2017.

Extera ligili[redaktar | redaktar fonto]


Stati e teritorii en Karibiana Maro
Antigua e Barbuda | Bahama | Barbados | Dominika | Dominikana Republiko | Grenada | Haiti | Jamaika | Kuba | Santa Kitts e Nevis | Santa Lucia | Santa Vincent e Grenadini | Trinidad e Tobago
Dependanta teritorii: Anguila | Aruba | Virgin Insuli Britaniana | Guadelupa | Insuli Kaiman | Kuracao | Martinik | Montserrat | Navassa | Porto-Riko | Sant Maarten | Insuli Turks e Kaikos | Virgin Insuli Usana
Anciena Nederlandan Antili, nune parto di Nederlando: Bonaire | Saba | Sint Eustatius