Kuba

De Wikipedio
Irez ad: pilotado, serchez
Kuba
República de Cuba
Flag of Cuba.svg Coat of arms of Cuba.svg
Flago di Kuba Blazono di Kuba
Nacionala himno:
La Bayamesa
LocationCuba.svg
Urbi:
Chefurbo: Havana
· Habitanti: 2,35 milioni (2006)
Precipua urbo: Havana
Lingui:
Oficala lingui: Hispana
Guvernerio:
Tipi: Republiko socialista
· Prezidanto: Raúl Castro
Surfaco: (105ma granda)
· Totala: 109 884 km²
· Aquo: neglijebla %
Habitanti: (81ma granda)
· Totala: 11 239 224[1] (2016)
· Denseso di habitantaro: 102,3 hab./km²
Pluse informi:
Valuto: peso di Kuba
Horala zono: UTC-5
(UTC-4 dum la somero)
Veho-latero: dextre
ISO: CU
CUB
192
Reto-domeno: .cu*
Precipua religio: kristanismo, 44,5% (Katolikismo: 39%). Ateismo 29,8%


Kuba, oficale la Republiko di Kuba lando en Karibia qua konsistas ek la samnoma insulo, altra vicina insuleti e l'Insulo dil Yuneso (Isla de la Juventud). L'insulo di Kuba esas la maxim vasta de Karibia, kun 104 556 km², dum ke la lando havas entote 109 884 km² di landala surfaco. Ol jacas 150 km sude de Key West, Florida, Usa, 77 km weste de Haiti, 210 km este de Mexikiana litoro e 140 km norde de Jamaika. Lua chef-urbo esas Havana.

Bazala fakti pri Kuba.

Historio[redaktar | redaktar fonto]

 Precipua artiklo: Historio di Kuba
Monumento memoriganta Taíno-chefo Hatuey, en Baracoa.

Ante l'arivo di Cristoforo Colombo en Kuba ye la 28ma di oktobro 1492, l'insulo habitesis dal indijeni Ciboney e Taíno (anke nomizita Arawak). Colombo nomesis l'insulo Isla Juana, memoriganta Juan, Princo di Asturia, filiulo di Isabel la 1ma di Kastilia e Fernando la 2ma di Aragon. Hispaniani kompletigis kartografio dil insulo en 1511 e komencis koloniigo la sam yaro.

Kuba restis Hispaniana posedajo dum 400 yari, e la bazo di lua ekonomio esis la produktado ed exportacajo di sukrokano, kafeo e tabako por Europa e pos por Nord-Amerika. Dum la yari 1820ma kande l'anciena kolonii di Hispania en Amerika ja esis nedependanta, Kuba restis loyala. Hispania donis a Kuba la titulo La Siempre Fidelisima Isla.

En 1868 eventis revolto favorebla a la nedependo, komandita da Carlos Manuel de Céspedes. Pose, eventis 10-yara milito kontre Hispania, qua finis kun pakto en qua Hispania promisis granda autonomeso por l'insulo. En 1892 José Martí, exiliita en Usa, fondis partiso qua defensis nedependo. Martí arivis en Kuba ye la 11ma di aprilo 1895 e probis deklarar nedependo, ma mortigesis en kombato ye la 19ma di mayo sam yaro.

Levo di la flago dum la nedependo-ceremonio, ye la 20ma di mayo 1902.

De la 25ma di aprilo til la 12ma di agosto 1898 eventis la Hispana-Usana milito, qua komencis pos explozo che l'Usana navo Maine, konsiderita da Usana guvernerio kom Hispana atako kontra la navo. Pos la milito, Hispania perdis Filipini, Guam, Porto-Riko e Kuba por Usa. L'insulo divenis Usana protektorato. Ye la 20ma di mayo 1902 l'insulo divenis nedependanta, kom republiko. Tamen, sub l'unesma Kubana konstituco Usa havis yuro por intervenar en Kuban aferi. Usa anke recevis la yuro por instalar militarala garnizono en la bayo di Guantánamo. Tomás Estrada Palma esis l'unesma prezidanto di la lando.

Palma rielektesis en 1906 malgre granda opozo. Eventis denunci pri fraudi e revolto kontre lua guvernerio. Konseque Usa intervenis en Kubana guvernerio ed indikis Charles Edward Magoon kom guberniestro dum 3 yari. En 1908 eventis nova elekto, e José Miguel Gómez asumis povo la sequanta yaro. Konstitucala guverni duris til 1930 kande Gerardo Machado y Morales suspensis la konstituco. Generala striko e revolti di laboristi koaktis la renunco di Machado y Morales en agosto 1933, substitucida da Carlos Manuel de Céspedes y Quesada.

En 1933 sergento Fulgencio Batista komandis revolto qua revokis Céspedes y Quesada de povo en septembro 1933. Ramon Grau San Martin nominesis provizora prezidanto. Grau renuncis en 1934, e komencis la 25-yara dominacajo di Batista en Kubana politiko.

Nova konstituco adoptesis en 1940. Ta yaro Batista elektesis prezidanto. En 1952 pos perdar elekto, ilu komandis stato-stroko, e proskriptis Komunista partiso sam yaro. En novembro 1956 Fidel Castro ed altra 82 revolucioneri arivis en Kuba de exilo en la yakto Granma, kun skopo revokar la guverno di Batista. En 1958 la rebeli abandonis lia refujeyo en Sierra Maestra e lansis populala revolto.

Ye la 1ma di januaro 1959 Fidel Castro komandis la vinko di la Revoluciono Kubana kontre Batista, qua abandonis Kuba por exilar su en Portugal. Castro komencis promulgar dekreti qui abolisis privata proprieto ed adoptis landala reformo. Ta dekreti afektis l'interesti di Usana entraprezi e di granda proprieteri, qua komencis fugar vers Miami.

Ye la 7ma di novembro 1960 Che Guevara voyajis a Sovietia, Chekoslovakia, Est-Germania, Nord-Korea e Populala Republiko di Chinia. Sovietia e Chinia promisis komprar kubana produktado di sukro. Kom respondo, ye la 3ma di januaro 1961 Usana prezidanto Dwight Eisenhower ruptis diplomacala relati kun Kuba. Ye la 15ma di aprilo 1961 Usan avioni atakis kubana teritorio. La sequanta dio, Fidel Castro deklaris Kuba socialista lando.

Spion avioni fotografis bazi por lansar misili en 1962.

Ye la 17ma di aprilo 1961 Kuban exiliiti, kun la helpo di CIA, probis invadar Kuba, ma faliis 72 hori pose. Cirkume 100 invaderi mortis, e 1 200 kaptesis. En junio la sequanta yaro, Sovietia komencis instalar atomala lans-armi en Kubana teritorio. To efektigis diplomacala krizo kun Usa, ed ye la 20ma di novembro 1962 Sovietia removis lua lans-armi de Kuba. Pos Usana preso, Kuba ekpulsesis de l'Organizuro di Amerikana Stati en 1962. Nur Kuba votis kontre lua ekpulsado: sis landi abstenis (Arjentinia, Bolivia, Brazilia, Chili, Equador e Mexikia) dum ke 14 votis favorebla.

Dum la yari 1970ma Kuba sendis soldati ad Afrika, por helpar la partiso MPLA en Angola e la rejimo di Mengistu Haile Mariam en Etiopia.

Politiko[redaktar | redaktar fonto]

Sideyo di Komunista partiso di Kuba.
Parlamento di Kuba.

La konstituco adoptita en 1976, qua deklaris Kuba socialista republiko, remplasesis da la konstituco di 1992, qua influesas per l'idei da José Martí, Marx, Engels e Lenin[2]. La konstituco deklaras ke Kuba esas "socialista, laborala, nedependanta e suverena lando, organizita da omni e por la bonajo di omni, kom unitarala e demokratiala republiko, por la juo di politikala libereso, sociala yusteso, por individuala e kolektala bona stando e por homala solidareso[2]. Nune la generala-sekretario di la Komunista Partiso di Kuba esas anke la prezidanto di la Konsilantaro dil Stato (prezidanto di la lando), ed anke prezidanto di la konsilantaro di ministri (equivalanta a chefo di guvernerio o chefministro). Membri de la du konsilantari elektesas da la Nacional Asemblajo di Populala Povo[2].

La legifala povo konsistas ek la Nacional Asemblajo di la Populala Povo, qua havas 609 membri qui elektesas por 5 yari dal populo.[2] La Nacional Asemblajo kunsidas du foyi dum la yaro, entote sis dii. Inter la kunsidi la 31 membri de la konsilantaro di ministri agas quale legifala povo.

Geografio[redaktar | redaktar fonto]

Topografiala mapo di Kuba.
La monto Pico Turquino.

Kuba esas arkipelago qua konsistas ek l'insulo di Kuba, l'insulo dil Yuneso (isla de la Juventud) kun 2 200 km², ed altra mikra insuli. L'insulo di Kuba havas 1 250 km nord-weste til sud-este, 191 km di maxima larjeso, e 31 km di minima larjeso. Sude de la lando jacas la montaro Sierra Maestra. Ibe jacas la maxim alta monto di Kuba, Pico Turquino, kun 2 005 metri di altitudo.

La fluvii di Kuba esas kurta e rapida. La esas Cauto, longa de 343 km, Sagua la Grande, longa de 163 km, Zaza, longa de 155 km e Caonao, longa de 133 km.[3]

Lua klimato ordinare esas varma, kun mezvalora temperaturi de 24 °C en basa tereni mar-fora til 34 °C en la litoro. La pluvoza sezono eventas de mayo til oktobro, e la sika de novembro til aprilo. La maxim longa fluvio esas Cauto, longa de 343 km.

Ekonomio[redaktar | redaktar fonto]

 Precipua artiklo: Ekonomio di Kuba

Granda parto di Kuban ekonomio kontrolesas da la guvernerio, ma nombro di laboristi qui verkas en stalala entraprezi diminutis de 91% en 1981 til 76% en 2000[4].

Demografio[redaktar | redaktar fonto]

Pueri kun skolala uniformi en Baracoa.
Praktikanti di Santería en Havana.

Segun la demografiala kontado di 2012, Kuba havis 11 167 325 habitanti, di qui 50,01% esis mulieri. Segun raso, en 2002 65.05% ek la habitantaro esis blanki, 10.08% negri, 24.86% mestici e 1% Aziani. La maxim granda urbo esas Havana, chef-urbo di la lando.

Tota habitantaro di la lando havas gratuita aceso a hospitali e medikala sokursado, e vacinizo gratuita. La viv-esperajo esis 78 yari, un ek la maxim alta de Latin Amerika.

Pos la Revoluciono Kubana lansesis kampanio por alfabetizado di la habitantaro. L'iliterateso desaparis preske komplete del insulo, e la skolala eduko nun esas obligita til la 12ma grado (equivalanta a bachelereso).

Pri religio, cirkume 65% de la habitantaro esas kristani, esante 60% katoliki e 5% protestanti. Cirkume 23% deklaris ne havar religio, 17% praktikas populala religii (exemple: Santería), e la cetera praktikas altra religii. Kuba esas sekulara stato, ma religiala libereso kreskis pos la yari 1980ma, note pos la modifiko en la konstituco qua eliminis la frazo "ateista stato".

Cirkume 2.5 milion Kubani vivas exterlande, pro kauzi politikala, ekonomiala od altra.


La maxim granda urbi di [[{{{lando}}}]] (2011) La maxim granda urbi di Kuba (2011)
Rango Nomo Provinco Regiono Habitantaro Rango Nomo Provinco Regiono Habitantaro
1ma Havana [[{{{provinco1}}}]] [[{{{regiono1}}}]] 2 201 610 11ma [[{{{nomo11}}}]] [[{{{provinco11}}}]] [[{{{regiono1}}}]] {{{hab11}}}
2ma Santiago de Cuba [[{{{provinco2}}}]] [[{{{regiono2}}}]] 423 392 12ma [[{{{nomo12}}}]] [[{{{provinco12}}}]] [[{{{regiono12}}}]] {{{hab12}}}
3ma Camagüey [[{{{provinco3}}}]] [[{{{regiono3}}}]] 301 574 13ma [[{{{nomo13}}}]] [[{{{provinco13}}}]] [[{{{regiono13}}}]] {{{hab13}}}
4ma Holguín [[{{{provinco4}}}]] [[{{{regiono4}}}]] 269 618 14ma [[{{{nomo14}}}]] [[{{{provinco14}}}]] [[{{{regiono14}}}]] {{{hab14}}}
5ma Santa Clara [[{{{provinco5}}}]] [[{{{regiono5}}}]] 210 220 15ma [[{{{nomo15}}}]] [[{{{provinco15}}}]] [[{{{regiono15}}}]] {{{hab15}}}
6ma Guantánamo [[{{{provinco6}}}]] [[{{{regiono6}}}]] 208 145 16ma [[{{{nomo16}}}]] [[{{{provinco16}}}]] [[{{{regiono16}}}]] {{{hab16}}}
7ma Bayamo [[{{{provinco7}}}]] [[{{{regiono7}}}]] 144 664 17ma [[{{{nomo17}}}]] [[{{{provinco17}}}]] [[{{{regiono17}}}]] {{{hab17}}}
8ma Victoria de las Tunas [[{{{provinco8}}}]] [[{{{regiono8}}}]] 143 582 18ma [[{{{nomo18}}}]] [[{{{provinco18}}}]] [[{{{regiono18}}}]] {{{hab18}}}
9ma Cienfuegos [[{{{provinco9}}}]] [[{{{regiono9}}}]] 140 734 19ma [[{{{nomo19}}}]] [[{{{provinco19}}}]] [[{{{regiono19}}}]] {{{hab19}}}
10ma Manzanillo [[{{{provinco10}}}]] [[{{{regiono10}}}]] 132 789 20ma [[{{{nomo20}}}]] [[{{{provinco20}}}]] [[{{{regiono20}}}]] {{{hab20}}}
Habana P3.jpg
Havana
Santiago de cuba al atardecer.jpg
Santiago de Cuba
[[Arkivo:{{{imajo3}}}|180px]]
Camagüey
[[Arkivo:{{{imajo4}}}|180px]]
Holguín
Fonto: [5]


Kulturo[redaktar | redaktar fonto]

Kubana skriptisto Alejo Carpentier.

La kulturo di Kuba havas influi de Hispania ed Afrika. Salsa, mambo, Guaracha, Guaguancó, Timba e rumba esas importanta muzikala stili kun origini en l'insulo. Ek la maxim konocita muziki kompozita en Kuba esas Guantanamera, dal muzikisto Joseíto Fernández kun versi da José Martí. Pri danso, la conga (pronuncez: konga), la salsa, la danson e la mambo esas la maxim populara stili. Ultre la populara dansi, la Nacionala Baleto di Kuba, qua interpretas klasika dansi, esabas internacione premiizita.

Pri literaturo, kelka remarkinda skriptisti di prozo esas Cirilo Villaverde, Reinaldo Arenas, Alejo Carpentier, Guillermo Cabrera Infante, e plue recente Daína Chaviano, Pedro Juan Gutiérrez e Zoé Valdés. Pri poezio, du importanta nomi esas José Martí e Nicolás Cristóbal Guillén.

Pri plastik-arti, kelka notora piktisti aparis dum la komenco dil 20ma yarcento, exemple Wilfredo Lam, qua havas kelka verki en la Muzeo pri Modern Arto di New York. Altra importanta nomi esas Armando Menocal, Eduardo Abela, Fidelio Ponce de León, Amelia Peláez, Tomás Sánchez Requeiro, ed altri.

La cinemo di Kuba aparis dum la komenco dil 20ma yarcento, e til 1959 cirkume 80 filmi cinematografesis ibe. En 1959 la Revolucionala guverno kreesis ministerio pri la cinemo, qua produktis dokumentala filmi quale Esta Tierra Nuestra e Memorias del subdesarrollo, da Tomás Gutiérrez Alea, e Lucía, da Humberto Solás. Altra notora filmifisti Kubana esas Sara Gómez, Juan Carlos Tabío, Santiago Álvarez Román e Miguel Coyula. Kelka importanta filmifisti ed aktori stranjera, exemple Francis Ford Coppola, Sydney Pollack, Robert De Niro e Jack Lemmon, recevis permisi de la Kubana guverno por facar filmi en l'insulo.

Referi[redaktar | redaktar fonto]


Stati e teritorii en Karibiana Maro
Antigua e Barbuda | Bahama | Barbados | Dominika | Dominikana Republiko | Grenada | Haiti | Jamaika | Kuba | Santa Kitts e Nevis | Santa Lucia | Santa Vincent e Grenadini | Trinidad e Tobago
Dependanta teritorii: Anguila | Aruba | Virgin Insuli Britaniana | Guadelupa | Insuli Kaiman | Kuracao | Martinik | Montserrat | Navassa | Porto-Riko | Sant Maarten | Insuli Turks e Kaikos | Virgin Insuli Usana
Anciena Nederlandan Antili, nune parto di Nederlando: Bonaire | Saba | Sint Eustatius