Historio di Kuba

De Wikipedio
Irez ad: pilotado, serchez
Flago di Kuba.

Ante l'arivo di Kristoforo Kolumbo en Kuba ye 28 di oktobro 1492, l'insulo esis habitita da Ciboney e Taíno indijeni (anke nomizita Arawak indijeni). Kolumbo nomesis l'insulo Isla Juana, en homajo a Juan, Princo di Asturia, filiulo di Isabel 1ma di Kastilia e Fernando 2ma di Aragon. Hispaniani kompletigis kartografio dil insulo ye 1511 e komencis koloniigo sam yaro.

Kuba sejornis Hispaniana posedeso dum 400 yari, e la bazo di lua ekonomio esis la producajo ed exportacajo di sukrokano, kafeo e tabako por Europa e pos por Nord-Amerika. Dum 1820a yari kande l'anciena kolonii di Hispania en Amerika ja esis nedependanta, Kuba sejornis loyala. Hispania donis a Kuba la titulo La Siempre Fidelisima Isla.

Ye 1868 okuris rebeliono favorebla a la nedependeso, komandita da Carlos Manuel de Céspedes. Pos, okuris 10-yara milito kontre Hispania, qua finis kun pakto en qua Hispania promisis granda autonomeso por l'insulo. Ye 1892 José Martí, exiliita en Usa, fondis partiso qua defendis nedependeso. Martí arivis en Kuba ye 11 di aprilo 1895 ed atemptis deklarar nedependeso, ma esis mortigita en kombato ye 19 di mayo sam yaro.

De 1898 de 25 di aprilo til 12 di agosto 1898 okuris Hispana-Usana milito, qua komencis pos un explozo en Usana navo Maine, konsiderita da Usana guverno kom Hispaniana atako kontra la navo. Pos la milito, Hispania perdis Filipini, Guam, Portuo Riko e Kuba por Usa. L'insulo divenis Usana protektorato. Ye 20 di mayo 1902 l'insulo divenis nedependanta, kom republiko. Malgre ta, sub l'unesma Kubana konstituco, Usa havis yuro por intervenar en Kubana aferi. Usa anke recevis la yuro por instalar militarala garnizono en la bayo di Guantánamo. Tomás Estrada Palma esis l'unesma prezidisto di lando.

Palma esis ri-elektita ye 1906 kun granda opozeso. On okuris denunci di fraudi e rebeliono kontre lia guverno. Kom konsequo, Usa intervenis en Kubana guverno e nomezis Charles Edward Magoon kom guverniestro dum 3 yari. Ye 1908 okuris nova elekto, e José Miguel Gómez asumis povo la sequanta yaro. Konstitucala guverni kontinuis til 1930 kande Gerardo Machado y Morales suspendis la konstituco.

Ye 1 di januaro 1959, Fidel Castro komandis la vinko di Kubana Revoluciono, kontre Fulgencio Batista, e komencis promulgar dekreti ke abolisis privata proprieto ed adoptis landala reformo. Ta dekreti afektis l'interesti di Usana entraprezi e di granda proprieteri, qua komencis fugar vers Miami.

Ye 7 di novembro 1960 Che Guevara voyajis a Sovietia, Chekoslovakia, Est-Germania, Nord-Korea e Populala Republiko di Chinia. Sovietia e Chinia promisis komprar kubana producajo di sukro. Kom respondo, ye 3 di januaro 1961 Usana prezidisto Dwight Eisenhower ruptis diplomacala relati kun Kuba. Ye 15 di aprilo 1961 Usan avioni atakis kubana teritorio. La sequanta dio, Fidel Castro deklaris Kuba socialista lando.

Ye 17 di aprilo 1961 Kuban exiliiti, kun la helpo di CIA, atemptis invadar Kuba, ma faliis 72 hori pose. Cirkum 100 invaderi mortis, e 1,200 esis kaptita. Sequanta yaro, en junio, Sovietia komencis instalar atomala lans-armi en kubana teritorio. Ta provokis diplomacala krizo kun Usa, ed ye 20 di novembro 1962 SU removis lua lans-armi de Kuba.